phần mở đầu và kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung cơ bản của luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế; Chƣơng 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế quận Long Biên, Thành phố Hà Nội giai đoạn 2009 - 2013; Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng, giải pháp đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại quận Long Biên - thành phố Hà Nội từ 2014 - 2020. 7 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ VÀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ 1. Cơ cấu ngành kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế 1. Khái niệm cơ cấu kinh tế Trong các tài liệu kinh tế có nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm cơ cấu kinh tế.
Các cách tiếp cận này thƣờng bắt đầu từ khái niệm “cơ cấu”. Cơ cấu là một phạm trù triết học dùng để biểu thị cấu trúc bên trong, tỷ lệ và mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành hệ thống. Cơ cấu đƣợc biểu hiện nhƣ là tập hợp những mối quan hệ liên kết hữu cơ, các yếu tố khác nhau của một hệ thống nhất định. Nó biểu hiện ra nhƣ là một thuộc tính của sự vật hiện tƣợng, nó biến đổi cùng với sự biến đổi sự vật, hiện tƣợng.
Vì thế khi nghiên cứu cơ cấu phải đứng trên quan điểm hệ thống. Ở trên là khái niệm về cơ cấu, cũng nhƣ vậy đối với nền kinh tế quốc dân, khi xem nó là một hệ thống phức tạp thì có thể thấy rất nhiều các bộ phận và các kiểu cơ cấu hợp thành của chúng, tuỳ theo cách mà chúng ta tiếp cận khi nghiên cứu. Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống có thể hiểu: cơ cấu kinh tế là một tổng thể hợp thành bởi nhiều yếu tố kinh tế của nền kinh tế quốc dân, giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ, những tƣơng tác qua lại cả về số lƣợng và chất lƣợng, trong những không gian và điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể, chúng vận động hƣớng vào những mục tiêu nhất định. Theo quan điểm này cơ cấu kinh tế là phạm trù kinh tế, là nền tảng của cơ cấu xã hội và chế độ xã hội.
Một cách tiếp cận khác thì cho rằng: cơ cấu kinh tế hiểu một cách đầy đủ là một tổng thể hệ thống kinh tế bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau trong những không gian và thời gian nhất định, trong những điều kiện kinh tế - xã hội nhất định, đƣợc thể hiện cả về mặt định tính lẫn định lƣợng, cả về số lƣợng và chất lƣợng, phù hợp với mục tiêu đƣợc xác định của nền kinh tế. Theo Từ điển Bách 8 khoa Việt Nam, xuất bản năm 2003: “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tƣơng đối ổn định hợp thành”[29]. Cơ cấu kinh tế giữ vai trò cốt lõi của nền kinh tế - xã hội, thể hiện trình độ phát triển chuyên môn hóa các ngành kinh tế trong từng thời kỳ, giai đoạn lịch sử. Cơ cấu kinh tế phản ánh nội dung kinh tế của một xã hội, một vùng nên nó có lịch sử không ngừng vận động, phát triển.
Cơ cấu kinh tế không phải là hệ thống tĩnh mà là hệ thống động, các nhân tố của cơ cấu kinh tế vận động trong mối quan hệ hữu cơ tác động lẫn nhau, ràng buộc chặt chẽ với nhau; giai đoạn sau cao hơn, hoàn thiện hơn so với giai đoạn trƣớc. Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan, đƣợc hình thành trên cơ sở trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất và sự phân công lao động xã hội, sự tăng trƣởng của các yếu tố cấu thành nền kinh tế. Cơ cấu kinh tế có các loại khác nhau; có thể nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế dƣới nhiều trình độ, lĩnh vực nhƣng về cơ bản nội dung đó gồm: cơ cấu nền kinh tế quốc dân, cơ cấu theo ngành kinh tế - kỹ thuật, cơ cấu theo vùng, cơ cấu theo đơn vị hành chính - lãnh thổ, cơ cấu thành phần kinh tế. Trong những nội dung chủ yếu của cơ cấu kinh tế, cơ cấu kinh tế ngành là nội dung cơ bản nhất quyết định phản ánh sự phát triển theo quan hệ cung cầu của thị trƣờng, theo tổng cung và tổng cầu của nền kinh tế.
Cơ cấu các thành phần kinh tế chỉ rõ thành phần quan trọng thực hiện cơ cấu kinh tế ngành, theo hƣớng của cơ cấu ngành, các thành phần kinh tế đƣợc tổ chức thực hiện. Nhƣng cơ cấu ngành và cơ cấu thành phần kinh tế chỉ có thể đƣợc chuyển dịch đúng đắn trên từng lãnh thổ, địa phƣơng dựa trên cơ sở sự phân bố lãnh thổ một cách hợp lý để phát triển các ngành và các thành phần kinh tế, đây là vấn đề có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân. Cơ cấu kinh tế hiểu một cách đầy đủ là một tổng thể bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau trong những khoảng không 9 gian và thời gian nhất định, đƣợc thể hiện cả về mặt định tính, định lƣợng, cả về mặt số lƣợng và chất lƣợng phù hợp với mục tiêu xác định của nền kinh tế. Về bản chất “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vị trí, tỷ trọng tƣơng ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ tƣơng đối ổn định hợp thành” [20] Để có cơ cấu kinh tế hợp lý phải thỏa mãn một số tiêu chí cơ bản sau: Thứ nhất, cơ cấu kinh tế phải phù hợp với quy luật kinh tế khách quan, trƣớc hết là quy luật kinh tế cơ bản.
Thứ hai, cơ cấu kinh tế phải khai thác hợp lý và phát huy đƣợc nguồn lực, tiềm năng của đất nƣớc, từng vùng, từng địa phƣơng, vận dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại. Thứ ba, cơ cấu kinh tế phải tạo nên sự phát triển cân đối, phát huy lợi thế của các vùng các ngành kinh tế. Thứ tƣ, cơ cấu kinh tế phải tạo nên sự gắn kết giữa các loại thị trƣờng trong nƣớc và ngoài nƣớc, mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế quốc tế. Thứ năm, cơ cấu kinh tế phải tạo đƣợc tích lũy ngày càng tăng cho nền kinh tế quốc dân, cùng với xã hội phát triển lành mạnh, giữ vững quốc phòng an ninh.
Những nội dung chủ yếu của cơ cấu kinh tế quốc dân có thể nghiên cứu dƣới nhiều góc độ, lĩnh vực, nhƣng về cơ bản gồm: cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu thành phần kinh tế, cơ cấu kinh tế theo đơn vị hành chính lãnh thổ. Cơ cấu ngành kinh tế Khái niệm cơ cấu ngành kinh tế: Cơ cấu ngành kinh tế là tổng hợp các ngành kinh tế và mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành thể hiện ở vị trí và tỷ trọng của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế. Cơ cấu ngành phản ánh phần nào trình độ phân công lao động xã hội chung của nền kinh tế và trình độ phát triển chung của lực 10 lƣợng sản xuất. Thay đổi mạnh mẽ cơ cấu ngành là nét đặc trƣng của các nƣớc đang phát triển” [20] Cơ cấu ngành kinh tế là một bộ phận cơ bản cấu thành cơ cấu nền kinh tế quốc dân.
Nó là một phạm trù trừu tƣợng có quan hệ phức tạp với các bộ phận kinh tế khác, nên muốn nắm vững bản chất của cơ cấu ngành kinh tế và đƣa ra các giải pháp phù hợp nhằm chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nhanh, hiệu quả cần phải xem xét và làm rõ bản chất của các bộ phận kinh tế hợp thành khác. Đó là cơ cấu vùng, lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế khác. Có nhiều cách phân loại ngành trong mỗi nền kinh tế. Có thể dựa vào đặc điểm kinh tế kỹ thuật của mỗi ngành mà phân thành 3 ngành chủ yếu một cách khái quát nhất là: công nghiệp - nông nghiệp - dịch vụ.
Trong cơ cấu kinh tế ngành, lĩnh vực quan trọng nhất là nông nghiệp và công nghịêp, nhƣng nông nghiệp và công nghiệp muốn phát triển mạnh phải thông qua hệ thống dịch vụ. Nông nghiệp, bao gồm nông - lâm - ngƣ nghiệp gắn liền với phát triển toàn diện nông nghiệp nông thôn và xây dựng nông thôn mới. Nông nghiệp là ngành trực tiếp sản xuất ra các sản phẩm vật chất trực tiếp phục vụ nhu cầu thiết yếu cho sự tồn tại phát triển của xã hội loài ngƣời, là nơi cung cấp sức lao động, nguyên liệu và là thị trƣờng rộng lớn tiêu thụ sản phẩm cho ngành công nghiệp và dịch vụ. Công nghiệp, bao gồm công nghịêp chế tạo, công nghiệp khai khoáng và luyện kim, công nghiệp chế biến nông sản, công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu, công nghiệp nguyên liệu, công nghiệp điện tử tin học… Công nghiệp đóng vai trò quan trọng quyết định sản xuất ra tƣ liệu sản xuất và tƣ liệu tiêu dùng.
Do vậy, công nghiệp đƣợc xếp vào vị trí hàng đầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Dịch vụ, là cầu nối giữa sản xuất nông nghiệp với công nghiệp, giữa sản xuất với tiêu dùng; thể hiện quá trình trao đổi giữa các vùng, miền, giữa thành thị với nông thôn, giữa trong nƣớc với ngoài nƣớc. Trong quá trình sản xuất, dịch vụ có vai trò đáp ứng đầy đủ các nhu cầu đầu vào và đầu ra cho sản phẩm. Dịch vụ thực hiện 11 mối tƣơng tác giữa các bộ phận hợp thành cơ cấu kinh tế.
Khi trình độ phát triển kinh tế hàng hóa ngày càng cao, sự phân công lao động ngày càng nhanh, càng sâu rộng thì tỷ lệ dịch vụ trong cơ cấu kinh tế ngày càng lớn. Việc phân tích cơ cấu ngành kinh tế không chỉ phân tích về mặt lƣợng (số lƣợng, tỷ trọng…) mà điều quan trọng phải phân tích cho đƣợc mặt chất của cơ cấu ngành: vị trí, vai trò, xu hƣớng vận động, sự tƣơng tác giữa các ngành hoặc phân ngành trong mối liên hệ phát triển chung với toàn bộ nền kinh tế, khả năng hƣớng ngoại, khả năng chiếm lĩnh thị trƣờng và đáp ứng nhu cầu xã hội, quan hệ giữa cơ cấu ngành với cơ cấu lãnh thổ và cơ cấu thành phần kinh tế v. Cơ cấu ngành luôn vận động và biến đổi phát triển không ngừng, nhất là trong điều kiện cơ chế thị trƣờng.