PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của đề tài Chuyển dịch CCNCN theo hướng bền vững đang được coi là một chủ đề nóng trong trong thời gian gần đây, nó đang là yêu cầu và cũng là thách thức chung đặt ra đối với Việt Nam và với Hải Dương nói riêng. Việc lựa chọn các những bước đi, xây dựng cơ cấu phát triển ngành công nghiệp luôn được Việt Nam cũng như tỉnh Hải Dương quan tâm hàng đầu trong quá trình triển khai thực hiện mục tiêu phát triển bền vững ngành công nghiệp trong bối cảnh hội nhập toàn cầu và những tác động của cuộc cách mạng công nghiệp lần 04 ngày càng trở nên sâu rộng. Đối với tổng thể ngành CN Việt Nam, để xây dựng CCNCN với mục tiêu phát triển bền vững, Chính phủ Việt Nam đã ban hành Quyết định số 2146/QĐ-TTg ngày 01/12/2014 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Tái cơ cấu ngành công thương phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030”.
Tuy nhiên, ở góc độ địa phương còn nhiều khó khăn trong việc xác định cơ cấu và chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp theo hướng phát triển bền vững. Do vậy, vấn đề PTBV ngành công nghiệp tại các địa phương cần phải được xem xét có hệ thống dựa trên những tiềm năng, thế mạnh của địa phương và xây dựng được các “bước đi” cụ thể trong từng giai đoạn. Tỉnh Hải Dương nằm ở trung tâm vùng Đồng bằng sông Hồng và nằm trong vùng KTTĐBB. Hải Dương là tỉnh có nhiều lợi thế so sánh về vị trí địa lý, khí hậu, nguồn nhân lực và hệ thống cơ sở hạ tầng để phát triển CN.
Tính đến hết tháng 12/2016 GOCN của tỉnh đạt gần 137,4 nghìn tỷ đồng (giá 2010) tăng gấp 2 lần so với năm 2010; có 4.587 cơ sở sản xuất CN trên toàn tỉnh; tốc độ tăng trưởng giai đoạn 2011-2015 đạt 13,71%; ngành công nghiệp chiếm 44,8% trong cơ cấu ngành kinh tế của tỉnh. Những kết quả nêu trên cho thấy ngành CN của Hải Dương đã có những sự chuyển biến, phát triển tương đối ấn tượng trong giai đoạn 2011-2015, nhưng còn 2 chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế của tỉnh và “thiếu sự bền vững”, trong đó: tốc độ tăng trưởng cao nhưng không ổn định; VA Cn thấp, tỷ suất giá trị gia tăng VA/GO thấp và có chiều hướng giảm dần; CCNCN chuyển dịch chậm; các ngành CN sử dụng công nghệ thấp, công nghệ trung bình chiếm tỷ trọng cao; tỷ trọng của thành phần kinh tế nước ngoài cao dẫn đến làm giảm sự chủ động trong phát triển công nghiệp của tỉnh; thành phần kinh tế tư nhân chậm phát triển và chiếm tỷ trọng không cao; ngành công hỗ trợ chưa phát triển; ngành CN môi trường, CN xanh chưa được chú trọng; chất lượng nguồn nhân lực công nghiệp thấp chậm cải thiện; ô nhiễm môi trường gia tăng… đang là các vấn đề tác động đến quá trình CDCCNCN của tỉnh Hải Dương theo hướng bền vững. Trên góc độ nghiên cứu, tính đến thời điểm hiện tại chưa có một nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề CDCCNCN của tỉnh Hải Dương xét trên góc độ bền vững. Mặt khác, trong quá trình công tác tôi được tiếp cận với các tài liệu, thông tin liên quan đến hiện trạng và định hướng phát triển CN tỉnh Hải Dương trong giai đoạn vừa qua và sắp tới.
Từ các nhận định trên, tôi xin lựa chọn đề tài “Chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp trên địa bàn tỉnh Hải Dương theo hướng bền vững” để nghiên cứu. Tổng quan nghiên cứu Hiện nay có khá nhiều tài liệu, bài báo khoa học liên quan đến vấn đề phát triển CN theo hướng bền vững. Tuy nhiên ở góc độ CDCCNCN theo hướng bền vững lại tương đối hạn chế về số lượng tài liệu, bài viết. Trong phạm vi phần viết này tôi xin chỉ được đề cập đến một vài bài viết như dưới đây: - Bài viết “Phát triển và chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp trong quá trình công hóa ở Việt Nam” của Nguyễn Ngọc Sơn đăng trên tạp trí Kinh tế và Phát triển số 203 tháng 5 năm 2014.
Bài viết phân tích rất rõ ràng thực trạng CDCCNCN Việt Nam theo hướng hiện đại trong giai đoạn 2000-2012. Đưa ra các điểm còn hạn chế, nguyên nhân của hạn chế và đề xuất các giải pháp và khuyến nghị giúp phát triển ngành CN Việt Nam theo hướng bền vững. 3 - Bài viết “Một số vấn đề về cơ cấu công nghiệp Việt Nam” của tác giả Bùi Thị Thiêm, 2007, đăng trên tạp trí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế - Luật 23 (2007). Bài viết đã phân tích tương đối rõ ràng mạch lạc về quá trình CDCCNCN Việt Nam qua các thời kỳ, qua đó đề xuất các giải pháp.
Tuy nhiên, tác giả chỉ dừng lại ở vấn đề CDCCNCN mà chưa lồng ghép và phân tích được vấn đề CDCCNCN với phát triển bền vững ngành CN. - Bài viết “Đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh theo hướng hiện đại và phát triển bền vững”, của tác giả Hoàng Công Dũng đăng trên tạp trí khoa học Đại học sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh số 26 năm 2011. Tuy bài viết chưa đề cập đến khía cạnh phát triển bền vững trong quá trình CDCCNCN của thành phố nhưng đã khắc họa rõ nét thực trạng chuyển dịch cơ cấu ngành công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ rõ các nguyên nhân, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm phát triển ngành CN của thành phố theo hướng bền vững. - Ngô Thắng Lợi – Vũ Thành Hưởng (2015), “Phát triển bền vững ở Việt Nam trong bối cảnh mới của toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và biến đổi khí hậu”, NXB Chính trị Quốc gia.
Tác giả đã đưa ra được khung lý thuyết về PTBV, xây dựng các khung tiêu chí để đánh giá phát triển bền vững tại Việt Nam, qua đó đưa ra các giải pháp và khuyến nghị để phát triển bền vững tại Việt Nam. - “Tái cơ cấu ngành công nghiệp theo yêu cầu phát triển bền vững” của Nguyễn Kế Tuấn. Bài viết đã đánh giá thực trạng cơ cấu ngành công nghiệp của Việt Nam trong giai đoạn 1991-2009, chỉ ra các hạn chế, nguyên nhân từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm và đề xuất 06 định hướng cho chiến lược tái cơ cấu ngành CN Việt Nam. - Luận án tiến sĩ “Phát triển các khu công nghiệp theo hướng bền vững: trường hợp tỉnh Hải Dương” của Trịnh Văn Thiện, Học viện Khoa học Xã hội (2017).
Tác giả đã hệ thống lại các cơ sở lý thuyết về PTBV, nghiên cứu hiện trạng và đưa ra các giải pháp phát triển bền vững các KCN của tỉnh Hải Dương Nhìn chung các tài liệu, bài viết trên chủ yếu tập trung vào phát triển ngành CN theo hướng bền vững, chưa có bài viết nào phân tích quá trình CDCCNCN theo 4 hướng bền vững, đặc biệt là nghiên cứu chuyên sâu tại một địa phương. Tuy nhiên, các tài liệu, bài viết trên đều là những tài liệu quý giá để luận văn tham khảo và kế thừa trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn. Mục tiêu nghiên cứu a. Mục tiêu chung Luận văn được thực hiện với mục tiêu đưa ra những giải pháp nhằm thực hiện CDCCNCN trên địa bàn tỉnh Hải Dương theo hướng bền vững.
Mục tiêu cụ thể - Lựa chọn cơ sở lý thuyết về vấn đề CDCCNCN của một địa phương theo hướng bền vững, xác định các tiêu chí đánh giá sự CDCCNCN theo hường bền vững; - Đánh giá thực trạng cơ cấu và xu thế CDCCNCN trên địa bàn tỉnh Hải Dương trong giai đoạn vừa qua xem xét trên góc độ phát triển bền vững. Phác họa rõ nét các yếu điểm trong CCCN tỉnh Hải Dương, các điểm yếu thể hiện tính thiếu bền vững trong CDCCNCN của tỉnh; - Đề xuất phương hướng và các mục tiêu về CDCCNCN theo hướng bền vững trong giai đoạn đến năm 2025. Từ đó đề xuất các nhóm giải pháp để Hải Dương hoàn thành tốt các mục tiêu đặt ra. Câu hỏi nghiên cứu - Đâu là biểu hiện về sự thiếu bền vững trong CCNCN tỉnh Hải Dương trong giai đoạn vừa qua? - Các nhân tố gây ra sự thiếu bền trong cơ cấu ngành công nghiệp Hải Dương là gì? - Cơ cấu ngành CN của tỉnh Hải Dương cần có những điều chỉnh gì, điều chỉnh như thế nào để ngành CN phát triển bền vững? 4.
Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu của đề tài là vấn đề CDCCNCN trên địa bàn tỉnh Hải Dương theo hướng bền vững. - Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Luận văn thực hiện nghiên cứu đánh giá dựa trên các số liệu về CN của Hải Dương trong những năm từ 2010 đến năm 2015 để 5 đảm bảo tính chính xác và khách quan. Bên cạnh đó cũng tạo được cơ sở vững chắc cho việc dự báo xu hướng CDCCNCN của tỉnh. Về không gian, luận văn tiến hành nghiên cứu đánh giá tổng thể ngành công nghiệp trên phạm vi toàn tỉnh, bao gồm 01 thành phố, 01 thị xã và 10 huyện.
- Về mặt nội dụng, luận văn chỉ nghiên cứu, đánh giá các yếu tố có tác động đến thực trạng CDCCNCN của tỉnh Hải Dương trên góc độ bền vững, từ đó nhận định rõ các vấn đề cần giải quyết, cải thiện để CCNCN của tỉnh đến năm 2025 chuyển dịch theo hướng bền vững. Phương pháp nghiên cứu - Sử dụng phương pháp thống kê so sánh, sử dụng số liệu theo chuỗi thời gian và tại một thời điểm để so sánh dọc và so sánh chéo giứa các lĩnh vực, các ngành công nghiệp với nhau, giữa tỉnh Hải Dương với các địa phương khác.