Tài liệu bồi dưỡng Nghiệp vụ sư phạm: Chuyên đề Chương trình Giáo dục phổ thông và Chương trình môn học cấp Tiểu học

Tổng quan về giáo trình

Tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm chuyên đề "Chương trình giáo dục phổ thông và chương trình môn học" do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 biên soạn và xuất bản năm 2021 tại Hà Nội. Đây là học liệu chuyên ngành nằm trong khối kiến thức nghiệp vụ sư phạm bắt buộc, được thiết kế chuyên biệt cho người học đã tốt nghiệp trình độ cử nhân chuyên ngành phù hợp có nguyện vọng trở thành giáo viên cấp Tiểu học. Tài liệu đóng vai trò định hướng lý luận và nghiệp vụ, giúp học viên tiếp cận và thực thi Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 (CT GDPT 2018) theo đúng các quy định hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Mục tiêu học tập cốt lõi của tài liệu tập trung vào việc trang bị hệ thống tri thức về cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý, quan điểm chỉ đạo và các điểm đổi mới của CT GDPT 2018. Học viên sau khi hoàn thành học phần có khả năng:

  • Phân tích cấu trúc, mục tiêu, yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực của chương trình tổng thể và các chương trình môn học ở cấp Tiểu học.
  • Nắm vững kế hoạch giáo dục, thời lượng dạy học, các mạch kiến thức cốt lõi của từng môn học và hoạt động giáo dục bắt buộc cũng như tự chọn.
  • Xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy học, kế hoạch giáo dục nhà trường phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất và đối tượng học sinh tại địa phương.

Về cấu trúc và cách tiếp cận, tài liệu được tổ chức thành 4 chương logic theo quy trình phát triển chương trình từ diện rộng đến thực thi cụ thể: từ chương trình tổng thể, chương trình cấp tiểu học, chương trình môn học đến công tác tổ chức triển khai tại nhà trường. Tài liệu tiếp cận trên cơ sở đối chiếu văn bản pháp quy, hệ thống hóa bảng biểu số liệu định lượng và phân tích các trường hợp cụ thể của từng môn học. Điểm đặc trưng của tài liệu là tính cập nhật gắn liền với lộ trình triển khai Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, Nghị quyết số 88/2014/QH13 và Luật Giáo dục 2019.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Tài liệu bao gồm 4 chương trọng tâm, phản ánh toàn diện hệ thống lý luận và thực hành chương trình giáo dục:

  • Chương 1: Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 (Trang 1 - 6): Phân tích cơ sở khoa học và pháp lý (Nghị quyết 29-NQ/TW, Nghị quyết 88/2014/QH13, Quyết định 404/QĐ-TTg); các quan điểm xây dựng chương trình theo mô hình phát triển năng lực, định hướng mở và tích hợp; hệ thống 5 phẩm chất chủ yếu (Yêu nước, Nhân ái, Chăm chỉ, Trung thực, Trách nhiệm), 3 năng lực chung (Tự chủ và tự học, Giao tiếp và hợp tác, Giải quyết vấn đề và sáng tạo) cùng 7 năng lực đặc thù; phân chia hai giai đoạn: giáo dục cơ bản (Lớp 1 - 9) và giáo dục định hướng nghề nghiệp (Lớp 10 - 12).
  • Chương 2: Khái quát về chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học (Trang 7 - 8): Trình bày quan điểm xây dựng chương trình cấp học; hệ thống môn học và hoạt động giáo dục gồm 10 môn học bắt buộc và 01 hoạt động trải nghiệm; kế hoạch tổ chức dạy học 2 buổi/ngày (mỗi ngày không quá 7 tiết, mỗi tiết 35 phút); lộ trình triển khai bắt đầu từ lớp 1 năm học 2020-2021 theo Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT.
  • Chương 3: Chương trình môn học ở Tiểu học và mối liên hệ với Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 (Trang 9 - 32): Phân tích cơ cấu thời lượng toàn cấp học (4.830 tiết bắt buộc); lập bảng đối chiếu sự thay đổi môn học và thời lượng giữa chương trình cũ và chương trình mới; khảo sát logic đồng tâm phát triển của mạch kiến thức môn Toán qua chủ đề "Số và phép tính" từ lớp 1 đến lớp 5; phân tích đường phát triển năng lực theo trục dọc (qua các Hộp 1, 2, 3, 4) và trục liên môn ngang; phân tích chuyên sâu chương trình môn Tin học và môn Công nghệ cấp Tiểu học dựa trên 3 mạch kiến thức (DL, ICT, CS) và 7 chủ đề cốt lõi (theo định hướng của GS.TS Hồ Sĩ Đàm).
  • Chương 4: Thực hiện chương trình môn học 2018 ở trường Tiểu học (Trang 33 - 42): Hướng dẫn kỹ thuật điều chỉnh nội dung dạy học đối với các lớp thực hiện chương trình hiện hành (lớp 3, 4, 5 giai đoạn chuyển tiếp); phân tích điều kiện triển khai thực tế gồm cơ sở vật chất (tỷ lệ phòng học/lớp đạt 1,0; quy chuẩn xây dựng theo Quyết định 1436/QĐ-TTg), cơ cấu định biên giáo viên (tỷ lệ 1,38 giáo viên/lớp, bổ sung giáo viên Tin học và Ngoại ngữ theo Công văn 1495/BNV-TCBC); mô hình bồi dưỡng trực tuyến LMS kết hợp trực tiếp; phương án sắp xếp mạng lưới trường lớp, dồn dịch điểm trường theo Công văn 3712/BGDĐT-CSVC.
TIẾN TRÌNH TRIỂN KHAI VÀ PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH:
[Cơ sở pháp lý & Triết lý mở]

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Hệ thống nguyên lý và triết lý giáo dục: Xây dựng trên quan điểm giáo dục toàn diện (đức, trí, thể, mĩ), nguyên lý "học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với gia đình và xã hội", định hướng tiếp cận giáo dục theo mô hình phát triển năng lực của UNESCO.
  2. Khung cấu trúc chương trình mở: Nguyên tắc chương trình chỉ quy định chuẩn đầu ra (yêu cầu cần đạt) và nội dung cốt lõi bắt buộc trên phạm vi toàn quốc; trao quyền chủ động cho cơ sở giáo dục xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường; quy định một chương trình nhiều bộ sách giáo khoa theo Luật Giáo dục 2019.
  3. Mô hình thiết kế chương trình ngược (Backward Design): Quy trình phát triển nội dung bắt đầu từ mục tiêu và chuẩn đầu ra năng lực của chương trình tổng thể $\rightarrow$ xác định yêu cầu cần đạt của môn học $\rightarrow$ thiết kế nội dung bài dạy, phương pháp giảng dạy và công cụ đánh giá.

Kỹ năng phát triển cho người học

  • Kỹ năng phân tích và cụ thể hóa văn bản chương trình: Năng lực đọc hiểu, giải mã ma trận chuẩn đầu ra của các môn học cấp Tiểu học; chuyển hóa yêu cầu cần đạt thành mục tiêu bài dạy cụ thể trong kế hoạch giáo dục môn học.
  • Kỹ năng thiết kế hoạt động dạy học tích hợp và phân hóa: Năng lực thiết kế bài học theo hướng tích hợp nội môn và liên môn (giữa Lịch sử - Địa lí, Khoa học, Tự nhiên và Xã hội, Toán và Tin học - Công nghệ); năng lực tổ chức hoạt động khám phá (inquiry/explore) lấy học sinh làm trung tâm.
  • Kỹ năng đánh giá kết quả học tập theo phẩm chất và năng lực: Năng lực sử dụng các công cụ quan sát, đánh giá sản phẩm học tập (nói, viết, làm) theo đúng quy định tại Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT thay thế cho phương thức kiểm tra tái hiện kiến thức đơn thuần.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tài liệu được biên soạn nhằm phục vụ các hình thức giảng dạy kết hợp (blended learning) trong hệ thống bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm:

  • Phương pháp tiếp cận sư phạm: Chuyển đổi phương thức từ truyền thụ thông báo một chiều sang tổ chức hoạt động nghiên cứu tài liệu văn bản quy phạm, tự học có hướng dẫn qua hệ thống quản lý học tập số hóa (LMS) kết hợp tập trung trực tiếp.
  • Phân tích trường hợp thực tiễn (Case Studies): Học viên được tiếp cận các bảng biểu đối chiếu thực chứng như Bảng 2 (so sánh thời lượng giữa chương trình cũ và mới), Bảng 6 (tiến trình hình thành kiến thức Số và phép tính từ lớp 1 đến lớp 5), Bảng 9 và Bảng 10 (biểu hiện năng lực thành phần môn Tin học và Công nghệ).
  • Hệ thống bài tập thực hành: Yêu cầu học viên phân tích kế hoạch bài dạy minh họa, xử lý tình huống chuyển tiếp chương trình cho học sinh các lớp 3, 4, 5 chưa học theo chương trình mới; xây dựng phương án tổ chức dạy học 2 buổi/ngày trong điều kiện thiếu phòng học bộ môn.
  • Phương thức đánh giá học phần: Kết thúc học phần bằng hình thức thi viết tự luận (Trang 43). Nội dung đánh giá yêu cầu người học phân tích, liên hệ thực tiễn giữa việc thực hiện chương trình hiện hành và CT GDPT 2018 tại chính địa phương, đơn vị trường học đang công tác hoặc dự kiến công tác.

Điểm nổi bật và cập nhật

Tài liệu phản ánh toàn diện các nội dung đổi mới của CT GDPT 2018 so với Chương trình GDPT 2006:

Tiêu chí Chương trình GDPT 2006 Chương trình GDPT 2018 (Theo tài liệu bồi dưỡng)
Định hướng tiếp cận Tiếp cận nội dung (Học sinh biết được gì?) Tiếp cận năng lực và phẩm chất (Học sinh làm được gì?)
Vai trò của SGK Sách giáo khoa là pháp lệnh duy nhất Chương trình là pháp lệnh; thực hiện chủ trương một chương trình nhiều bộ SGK
Thời lượng bắt buộc 4.305 tiết/cấp học 4.830 tiết/cấp học (Tăng 525 tiết do tăng Ngoại ngữ 1, GD thể chất, Tin học - Công nghệ)
Môn Ngoại ngữ 1 & Tin học Môn học tự chọn Môn học bắt buộc từ Lớp 3 đến Lớp 5
Tính mở của chương trình Cố định phân phối chương trình môn học Trao quyền cho nhà trường và giáo viên tự xây dựng kế hoạch giáo dục linh hoạt 
CÁC XU HƯỚNG GIÁO DỤC HIỆN ĐẠI ĐƯỢC TÍCH HỢP:

Tài liệu kết nối trực tiếp với yêu cầu thực tế của ngành giáo dục:

  • Giải quyết bài toán định biên nhân sự theo Công văn số 1495/BNV-TCBC và chính sách tuyển dụng theo Công văn số 5378/BNV-CCVC đối với giáo viên Ngoại ngữ và Tin học.
  • Đưa ra giải pháp chuẩn hóa mạng lưới trường lớp, dồn dịch điểm trường lẻ và tổ chức bán trú cho các cơ sở giáo dục tiểu học vùng khó khăn theo tinh thần Quyết định số 1436/QĐ-TTg.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  1. Học viên bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm: Người đã có bằng cử nhân các chuyên ngành ngoài sư phạm (Cử nhân Khoa học, Ngôn ngữ, Kỹ thuật, Nghệ thuật...) có nguyện vọng hoàn thành chứng chỉ nghiệp vụ sư phạm để đủ điều kiện giảng dạy cấp Tiểu học theo Luật Giáo dục 2019.
  2. Yêu cầu kiến thức tiên quyết: Người học cần có kiến thức nền tảng về khoa học cơ bản tương ứng với chuyên ngành tốt nghiệp đại học, kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin cơ bản và nắm bắt tổng quan về hệ thống giáo dục quốc dân.
  3. Giảng viên các cơ sở đào tạo sư phạm: Sử dụng làm đề cương chi tiết, giáo trình giảng dạy chuyên đề cho các lớp bồi dưỡng chuẩn chức danh nghề nghiệp giáo viên và đào tạo lại giáo viên tiểu học.
  4. Cán bộ quản lý và giáo viên tiểu học: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chính thống để rà soát quy trình xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường, phân phối chương trình chi tiết các môn học và lập kế hoạch bồi dưỡng chuyên môn tại tổ chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng người học nào?

Tài liệu được biên soạn chính thức cho học viên có bằng cử nhân các ngành phù hợp đang tham gia chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm để trở thành giáo viên tiểu học tại các cơ sở giáo dục trên cả nước.

2. Người học cần chuẩn bị những kiến thức nền tảng nào trước khi nghiên cứu?

Người học cần có trình độ cử nhân chuyên ngành, hiểu biết cơ bản về tâm lý học lứa tuổi học sinh tiểu học và nắm được các định hướng đổi mới giáo dục tại Nghị quyết số 29-NQ/TW và Luật Giáo dục 2019.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa tài liệu này và các tài liệu phương pháp dạy học đơn môn là gì?

Tài liệu này tập trung vào mức độ chương trình tổng thể và định hướng liên môn của toàn cấp học, giúp người học xây dựng tầm nhìn tổng quan về khung năng lực, kế hoạch thời lượng và cơ chế vận hành của CT GDPT 2018 trước khi đi sâu vào phương pháp dạy học từng phân môn cụ thể.

4. Phương pháp tự học tài liệu này như thế nào để đạt hiệu quả cao nhất?

Học viên nên kết hợp đọc kỹ nội dung tài liệu với việc tra cứu song song hệ thống văn bản pháp quy gốc (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT, Thông tư 27/2020/TT-BGDĐT), đối chiếu các bảng ma trận năng lực với sách giáo khoa thực nghiệm của các bộ sách đã được phê duyệt.

5. Có những tài liệu bổ trợ nào đi kèm với giáo trình?

Học viên cần tham khảo kèm theo:

  • Hệ thống chương trình môn học chi tiết ban hành kèm Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT (Toán, Tiếng Việt, Khoa học, Lịch sử - Địa lí, Tin học, Công nghệ...).
  • Tài liệu tập huấn các mô-đun bồi dưỡng thường xuyên trên hệ thống LMS của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Quy định đánh giá học sinh tiểu học ban hành theo Thông tư số 27/2020/TT-BGDĐT.

Kết luận

Tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm "Chương trình giáo dục phổ thông và chương trình môn học" của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 cung cấp hệ thống tri thức chuẩn mực về cơ sở khoa học, cơ sở pháp lý, cấu trúc nội dung và phương thức triển khai CT GDPT 2018 cấp Tiểu học.

Tiến trình học tập được thiết kế khoa học: đi từ việc nắm vững định hướng lý luận tổng thể, phân tích cấu trúc chương trình chi tiết từng môn học, đến năng lực giải quyết các vấn đề tổ chức thực hiện tại cơ sở giáo dục. Đây là tài liệu nghiệp vụ tiêu chuẩn, hỗ trợ trực tiếp cho quá trình chuẩn hóa năng lực nghề nghiệp của đội ngũ giáo viên tiểu học trong giai đoạn chuyển đổi giáo dục phổ thông hiện nay.