BỘ Y TẾ Page 1 of 218 file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 2 of 218 LỜI GIỚI THIỆU file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 3 of 218 Thực hiện một số ñiều của Luật Giáo dục, Bộ Giáo dục & ðào tạo và Bộ Y tế ñã ban hành chương trình khung ñào tạo Cử nhân ñiều dưỡng. Bộ Y tế tổ chức biên soạn tài liệu dạy – học các môn cơ sở và chuyên môn theo chương trình trên nhằm từng bước xây dựng bộ sách ñạt chuẩn chuyên môn trong công tác ñào tạo nhân lực y tế. Sách ðIỀU DƯỠNG NGOẠI 2 ñược biên soạn dựa vào chương trình giáo dục của Trường ðại học Y Dược thành phố Hồ Chí Minh trên cơ sở chương trình khung ñã ñược phê duyệt. Sách ñược PGS.
Nguyễn Tấn Cường (Chủ biên), ThS. Trần Thị Thuận, CN. Nguyễn Thị Ngọc Sương biên soạn theo phương châm: kiến thức cơ bản, hệ thống; nội dung chính xác, khoa học; cập nhật các tiến bộ khoa học, kỹ thuật hiện ñại và thực tiễn Việt Nam. Sách ðIỀU DƯỠNG NGOẠI 2 ñã ñược Hội ñồng chuyên môn thẩm ñịnh sách và tài liệu dạy – học chuyên ngành Cử nhân ñiều dưỡng của Bộ Y tế thẩm ñịnh năm 2007.
Bộ Y tế quyết ñịnh ban hành tài liệu dạy – học ñạt chuẩn chuyên môn của ngành trong giai ñoạn hiện nay. Trong thời gian từ 3 ñến 5 năm, sách phải ñược chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Bộ Y tế chân thành cảm ơn các tác giả và Hội ñồng chuyên môn thẩm ñịnh ñã giúp hoàn thành cuốn sách; cảm ơn GS. ðỗ ðức Vân, PGS.
Võ Tấn Sơn ñã ñọc và phản biện ñể cuốn sách sớm hoàn thành, kịp thời phục vụ cho công tác ñào tạo nhân lực y tế. Lần ñầu xuất bản, chúng tôi mong nhận ñược ý kiến ñóng góp của ñồng nghiệp, các bạn sinh viên và các ñộc giả ñể lần xuất bản sau cuốn sách ñược hoàn thiện hơn. VỤ KHOA HỌC VÀ ðÀO TẠO – BỘ Y TẾ LỜI NÓI ðẦU Y học là một lĩnh vực không ngừng biến ñổi, trong ñó ngoại khoa cũng không phải là một ngoại lệ. Trong gần hai thập niên vừa qua, thế giới ñã chứng kiến sự biến ñổi sâu sắc trong lĩnh vực chẩn ñoán và ñiều trị bệnh tật.
Sự biến ñổi này ñã kéo theo một loạt ñiều chỉnh về quan ñiểm ñiều trị và chăm sóc, trong ñó có thay ñổi về lĩnh vực ñào tạo y khoa. ðiều dưỡng là một thành phần quan trọng trong nhóm phẫu thuật, tham gia vào quá trình tiếp nhận, ñiều trị, chăm sóc và theo dõi người bệnh, do ñó việc cập nhật kiến thức cũng là một ñòi hỏi cấp thiết. Ở nước ta, ñiều dưỡng vẫn ñược xem là một ngành phụ thuộc vào ngành bác sĩ, có rất ít sách chuyên ngành, nhất là sách về chuyên ngành ngoại khoa. Ngày nay, số lượng cử nhân ñiều dưỡng ñược ñào tạo ngày càng nhiều, ñòi hỏi phải có một tài liệu giảng dạy tương xứng ñể nâng cao chất lượng ñào tạo.
Vì vậy, chúng tôi viết cuốn sách ðiều dưỡng ngoại này ñể ñáp ứng nhu cầu giảng dạy Cử nhân ðiều dưỡng. Cuốn sách này ñược hình thành dựa theo chương trình ðiều dưỡng Ngoại của Bộ Y tế, theo Quyết ñịnh số 12/2001/Qð–BGD&ðT ngày 26–04–2001. Sách ñược viết trên cơ sở kinh nghiệm giảng dạy lâm sàng và cập nhật dần qua tham khảo các tài liệu trong nước, các sách giáo khoa nước ngoài dành cho ñiều dưỡng ngoại khoa. Sách ñược trình bày theo từng lĩnh vực chuyên khoa, mỗi bài giảng có tóm lược về giải phẫu, file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 4 of 218 sinh lý, có sơ ñồ, hình vẽ hoặc hình ảnh minh hoạ giúp học viên dễ nắm bắt các kiến thức cần thiết.
Sách gồm có 7 chương, 51 bài giảng, gồm: Chăm sóc ngoại khoa cơ bản, tiêu hoá, tiết niệu, tuần hoàn, thần kinh, chỉnh hình và kỹ thuật chăm sóc ngoại. Trong chương kỹ thuật chăm sóc ngoại, các bài ñều ñược trình bày chi tiết về mục ñích, chỉ ñịnh, chuẩn bị dụng cụ, quy trình kỹ thuật… Sau mỗi bài giảng ñều có phần câu hỏi lượng giá giúp học viên hệ thống hoá các kiến thức của mình. Với mục ñích ñào tạo Cử nhân ñiều dưỡng, nên bài giảng sẽ ñặt trọng tâm vào các kiến thức cơ bản, vấn ñề chăm sóc người bệnh, kỹ thuật chăm sóc và ñặc biệt là quy trình ñiều dưỡng ngoại khoa. Lượng giá công tác chăm sóc là vấn ñề tương ñối mới.
Vì ñây là lần xuất bản ñầu tiên nên khó tránh khỏi những thiếu sót, chúng tôi mong ñộc giả ñóng góp ý kiến ñể cho các lần tái bản sau cuốn sách sẽ hoàn thiện hơn. Xin chân thành cảm ơn. NGUYỄN TẤN CƯỜNG Phó Chủ nhiệm Bộ môn Ngoại – ðại học Y Dược thành phố HCM file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 5 of 218 I. GIẢI PHẪU LỒNG NGỰC Ngực ñược tạo bởi khung xương và sụn gồm 12 ñốt sống ngực, xương ức, xương sườn và sụn sườn.
Khung sườn hình nón cụt có hai lỗ, lỗ dưới ñược cơ hoành bít lại, cơ hoành chính là nơi phân chia ổ bụng với lồng ngực. Xương ức: là xương dẹt nằm tại thành trước ngực gồm cán ức, thân ức và mỏm mũi kiếm. Mỗi bờ bên có 7 khuyết sườn ñể khớp với 7 sụn sườn. Xương sườn: gồm 12 ñôi xương sườn, xương sườn dài, dẹt, cong ở hai bên lồng ngực.
Xương sườn 1 rộng và ngắn nhất, mặt trên có tĩnh mạch dưới ñòn ở phía trước và rãnh ñộng mạch dưới ñòn ở phía sau, mặt dưới không có rãnh sườn. Xương sườn 11 và 12, ñầu sườn chỉ có 1 mặt khớp, không có cổ sườn, củ sườn và góc sườn. Xương sườn 12 không có rãnh sườn và ngắn hơn xương sườn 11. Sụn sườn: sụn sườn nối thân sườn với xương ức ở khuyết sườn.
Bảy sụn sườn trên bám vào xương ức. Ba sụn sườn dưới 8, 9, 10 thì bám vào xương ức qua sụn sườn. Sụn sườn 11, 12 không có sụn lơ lửng. file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 6 of 218 2.
CHỨC NĂNG SINH LÝ HÔ HẤP Hô hấp là ñem oxy từ khí trời vào tế bào và ñem CO2 của tế bào ra khí trời, gồm 4 giai ñoạn: – Sự thông khí ở phổi: trao ñổi khí giữa phế nang và khí trời gọi là hô hấp ngoại; – Khuếch tán oxy và CO2 giữa khí phế nang và máu; – Sự chuyên chở oxy và CO2 trong máu, dịch cơ thể ñể ñến và rời khỏi cơ thể; – Sự trao ñổi oxy giữa dịch cơ thể và tế bào gọi là hô hấp nội. Mục ñích cuối cùng của hô hấp là dùng oxy hấp thu ñược ñể ñốt các thực phẩm trong tế bào lấy năng lượng và khí CO2 sinh ra trong quá trình này sẽ ñược thải ra ngoài. Tác dụng của cơ hô hấp: Cơ hô hấp thay ñổi thể tích lồng ngực bằng 3 cách: Tăng ñường kính trước sau bằng cách nâng xương sườn và xương ức. Tăng ñường kính trên dưới do cơ hoành kéo xuống dưới.
Tăng ñường kính ngang. ðộng tác hít vào Cơ hoành là cơ hô hấp chính làm thay ñổi 75% thể tích lồng ngực, các dây thần kinh vận ñộng là C3 và C5. Cứ 1 cm di chuyển của cơ hoành làm tăng thể tích lồng ngực lên 200cm3. Cơ liên sườn ngoài là cơ hít vào quan trọng.
Cơ hô hấp phụ hay gắng sức: ức ñòn chũm, cơ răng trước, cánh mũi, cơ má, cơ lưỡi. ðộng tác thở ra: là ñộng tác thụ ñộng, các cơ gắng sức gồm cơ liên sườn trong và cơ thành bụng trước. Áp suất âm trong màng phổi Sau khi hít vào bình thường: áp suất âm là –6mmHg. file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 7 of 218 Sau khi thở ra bình thường: áp suất âm là –2,5mmHg.
Sau khi hít vào hết sức: áp suất âm màng phổi là –30mmHg. Sau khi thở ra hết sức: áp suất âm màng phổi là –5mmHg hay = 0. Áp suất âm có tác dụng giúp lá tạng bám sát vào lá thành, giúp máu về tim, trao ñổi khí tốt. Sự chuyên chở oxy và CO2: máu ñỏ chuyên chở oxy cho mô và lấy CO2 về phế nang.
Hemoglobine làm tăng khả năng chuyên chở oxy lên ñến 70 lần. Những yếu tố ảnh hưởng lên ái lực Hb và oxy là nhiệt ñộ tăng, pH giảm; chất 2,3 Diphosphoglycerate có nhiều trong hồng cầu, chất này làm tăng sự nhả oxy từ Hb (hồng cầu tăng khi lên vùng cao, khi hoạt ñộng), giảm ñối với máu dự trữ ở ngân hàng. Ngộ ñộc CO gây chết người do CO gắn ở những ñiểm gắn của oxy. Bảng nhận ñịnh dấu hiệu thiếu oxy Hô hấp: + Giai ñoạn sớm: người bệnh thở nhanh.
+ Giai ñoạn trễ: thở khó có cố gắng, thở khó khi nghỉ ngơi, sử dụng cơ phụ, ngừng thở. Tuần hoàn: + Giai ñoạn sớm: mạch nhanh, huyết áp tăng trung bình, rối loạn nhịp tim. + Giai ñoạn trễ: huyết áp giảm, da tím tái, lạnh, ẩm. Thần kinh: + Giai ñoạn sớm: hoảng sợ, kích ñộng, bứt rứt.
+ Giai ñoạn trễ: lơ mơ, kích ñộng dữ dội, mê. Dấu hiệu khác: toát mồ hôi, nước tiểu giảm, mệt. CHỨC NĂNG SINH LÝ TIM MẠCH 3. ðiều hoà hoạt ñộng của tim Hệ tuần hoàn gồm có tim và hệ thống mạch máu là một hệ thống vận tải cung cấp các chất dinh dưỡng, oxy ñến mô; phân phối các hormone ñến các cơ quan tiếp nhận, ñem CO2 và các chất cần ñào thải chuyển hoá ñến thận.
Sự tuần hoàn ñược ñiều chỉnh bởi nhiều yếu tố nhằm ổn ñịnh lượng máu tại mao mạch ñể thích hợp với từng bộ phận của cơ thể ñặc biệt là tim và não. Hệ thần kinh thực vật Kích thích hệ phó giao cảm làm giảm sức co thắt tim, giảm trương lực cơ tim, tim giãn to và mềm hơn, giảm vận tốc truyền trong tim, P–Q trên ECG kéo dài. Kích thích hệ giao cảm thì có tác dụng ngược lại. Cơ chế phản xạ Phản xạ áp cảm thụ quan làm tim ñập chậm, huyết áp giảm.
Phản xạ tim khi máu về tim nhiều làm tăng nhịp tim, thất trái bị căng gây giảm huyết áp và nhịp tim. Phản xạ Gollzt ñấm mạnh vào vùng thượng vị hoặc co kéo các tạng ở bụng khi giải phẫu có thể làm ngưng tim. Ảnh hưởng của vỏ não Lo lắng, kích thích làm tim ñập nhanh. Sợ hãi và ñau khổ làm tim ñập chậm.
Ảnh hưởng của các hormone Hormone tuyến giáp làm tim ñập nhanh, tăng sức co thắt và làm tăng sự tiêu thụ oxy của cơ tim. Ảnh hưởng của khí hô hấp trong máu PCO2 tăng và giảm ñưa ñến tăng nhịp tim nhưng nếu PO2 quá thấp sẽ dẫn ñến tình trạng cơ tim thiếu chất dinh dưỡng, cơ tim có thể ngừng ñập. Nhưng nếu PO2 máu tăng và PCO2 giảm thì tim ñập chậm. file://C:\Windows\Temp\vxeocsbusq\content.htm 30/09/2009 BỘ Y TẾ Page 8 of 218 3.
