Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM 1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và phản biện xã hội 1. Vị trí, vai trò của Mặt trận tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam trong quá trình hình thành phát triển đã có nhiều tên gọi và hợp thành từ nhiều tổ chức tiền thân. Tuỳ thuộc vào từng giai đoạn lịch sử cũng như yêu cầu của thực tiễn đất nước mà tổ chức này có những tên gọi khác nhau và theo thời gian đã có sự điều chỉnh, mở rộng các nội dung về chức năng hoạt động của mình.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một tổ chức mang đặc điểm chính trị - xã hội sâu sắc, có mối quan hệ khăng khít với Đảng cộng sản và Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; song tồn cùng với quá trình ra đời, hoạt động của Đảng cộng sản Việt Nam cũng như sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng đất nước hiện nay. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có nhiều tên gọi khác nhau trải qua các giai đoạn của đấu tranh giành và giữ chính quyền nhân dân như: “Hội phản đế đồng minh” (1930); “Mặt trận nhân dân phản đế Đông Dương” (1936); “Mặt trận Dân chủ thống nhất Đông Dương” (1938); “Mặt trận dân tộc thống nhất phản đế Đông Dương” (1939 -1950). Sau ngày cách mạng tháng 8/1945 thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hoà được thành lập, tổ chức Mặt trận vẫn tiếp tục các sứ mệnh chính trị của mình theo định hướng của quốc tế cộng sản và nhiệm vụ giải phóng dân tộc ở Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn này là sự chung sức, đồng lòng với nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà non trẻ để xây dựng chính quyền nhân dân và tập trung cho các nhiệm vụ tuyên truyền cho công cuộc diệt giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1951, Mặt trận Liên Việt được thành lập, nhằm tăng cường các nhiệm vụ cứu tế, đoàn kết dân tộc, các lực lượng tiến bộ trong và ngoài nước để tập hợp sức mạnh dân tộc phục vụ cho công cuộc chống Mỹ cứu nước và thống nhất đất nước.
[15] Sau năm 1954, nước Việt Nam bị chia cắt thành hai miền Nam Bắc. Ở miền Bắc vào ngày 10/9/1955 Mặt trận tổ quốc Việt Nam đã chính thức ra đời. Ở miền Nam thành lập tổ chức Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam và bên cạnh đó theo sự chỉ đạo của Đảng cộng sản Việt Nam năm 1968 còn thành lập thêm tổ chức: Liên minh các lực lượng Dân tộc, Dân chủ và Hoà bình cho Việt Nam nhằm tập hợp rộng rãi các lực lượng đại diện là các nhân sĩ, bác sĩ, nhà giáo, nhà văn, nhà báo, người tu hành, sinh viên, tư sản dân tộc, sĩ quan và công chức trong quân đội và chính quyền miền Nam ủng hộ chủ nghĩa dân tộc, dân chủ và hoà bình cho Việt nam. Năm 1976, sau khi nước nhà được thống nhất, dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam một ban trù bị của Mặt trận dân tộc thống nhất đã được chuẩn bị cho việc hợp nhất các tổ chức nói trên.
Sau cùng hội nghị chính thức diễn ra tại thành phố Hồ Chí Minh từ ngày 31/01 đến ngày 04/02 năm 1977 đã đi đến biểu quyết và hợp nhất 3 tổ chức: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, Liên minh các lực lượng Dân tộc, Dân chủ và Hoà bình cho Việt Nam thành một tổ chức lấy tên là: Mặt trận tổ quốc Việt Nam và tên gọi này dùng cho đến ngày hôm nay. [11] Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được đề cập chính thức trong các văn kiện của Đảng, Hiến pháp và pháp luật của nhà nước. Theo yêu cầu của từng giai đoạn xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước mà có sự củng cố và mở rộng các quyền năng của MTTQ. Đặc biệt Hiến pháp 2013 được đánh giá là một văn bản pháp lý tương đối chuẩn mực, đã bổ sung thêm nhiều quyền năng mới cho MTTQ Việt Nam để phù hợp với yêu cầu xây dựng nhà nước dân chủ, đáp ứng quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng của Việt Nam.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều 9, Hiến pháp 2013 quy định về vị trí, chức năng của MTTQ như sau: “1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội; tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước, hoạt động đối ngoại nhân dân góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.” Hiện nay hầu hết các tài liệu có tính học thuật chưa đưa ra khái niệm thống nhất về Mặt trận Tổ quốc. Trong quá trình tìm đọc, tác giả cũng thấy rằng một số tài liệu phục vụ cho bồi dưỡng cán bộ công chức hoặc tài liệu phục vụ cho việc thi tuyển cán bộ công chức của các ngành như Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân.
có đưa ra sơ bộ định nghĩa về Mặt trận Tổ quốc nhưng chưa rõ ràng và đầy đủ, mặt khác chưa xác định được cụ thể tác giả mà chủ yếu là do người biên soạn tài liệu góp nhặt và thể hiện theo quan điểm riêng của người biên soạn. Nếu dựa vào quá trình lịch sử hình thành và phát triển, cũng như vai trò, chức năng, nhiệm vụ của MTTQ thì ta có thể hiểu: Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một bộ phận hợp thành của hệ thống chính trị, vừa có mối liên hệ với thiết chế quyền lực chính trị, đồng thời là lực lượng đại diện cho xã hội rộng lớn để vừa thực hiện các mục tiêu chính trị-giai cấp và đồng thời vừa thực hiện các mục tiêu dân tộc, quốc gia. Với đặc điểm “song tính” vừa có tính 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính trị vừa có tính xã hội nên MTTQ có sự phân biệt với các tổ chức đoàn thể khác và các cơ quan quyền lực nhà nước trong cùng hệ thống chính trị. So sánh với các đoàn thể khác thì ta thấy MTTQ là một tổ chức có tập hợp lực lượng rộng lớn nhất; có khả năng quy tụ, đoàn kết các tầng lớp, giai cấp, thành phần.
và các tổ chức đoàn thể trực thuộc gắn với lãnh thổ hành chính cụ thể. Trong khi ấy các tổ chức đoàn thể khác thì được lập ra dựa trên các nhu cầu về bảo quyền lợi về giới hoặc nghề nghiệp. Ví dụ: Liên hiệp hội phụ nữ Việt Nam hình thành dựa trên nhu cầu về giới để bảo vệ quyền và lợi ích cho phụ nữ. Hay là Giáo hội phật giáo Việt Nam là hội của các chức sắc tôn giáo đạo Phật có tính chất nghề nghiệp hoặc Liên đoàn luật sư Việt Nam là hội có tính chất nghề nghiệp của các luật sư hành nghề trên lãnh thổ Việt Nam.Tất cả các hội kể trên đều có thể liên minh và tham gia vào Mặt trận Tổ quốc để vừa phụng sự quyền lợi về giới hoặc nghề nghiệp của mình và đồng thời phụng sự chung cho nhiệm vụ chính trị - xã hội của MTTQ.
So với các cơ quan quyền lực Nhà nước thì MTTQ không phải là một chủ thể có chức năng quản lý xã hội. Con đường hình thành của Nhà nước dựa trên các tuyên bố pháp lý, các quyết định pháp luật mang tính quyền lực được toàn xã hội thừa nhận và phải tuân theo. Trong khi đó con đường hình thành của MTTQ dựa trên sự liên hiệp, liên minh, có tính chất tự nguyện gia nhập hoặc tự nguyện rút lui mà không có giá trị áp đặt vể mặt quyền lực. MTTQ cũng tham gia vào giám sát, quản lý nhà nước nhưng sự giám sát và quản lý phần nhiều mang tính khuyến nghị, mang tính chính trị - xã hội với mục đích là tạo sự đồng thuận để ủng hộ cho hệ thống chính trị mà không có quyền năng ban hành pháp luật quản lý cũng như áp dụng các chế tài xử phạt, cưỡng chế.
Trong khi đó Nhà nước là một bộ máy quản lý xã hội có quyền lực ban hành pháp luật cũng như khả năng cưỡng chế bằng xử phạt và hình phạt 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chức năng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được thể hiện ở 07 nhóm quyền năng được hiến định trong Điều 9 của Hiến pháp 2013 và tại Điều 3 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam 2015, gồm các quyền năng, nhiệm vụ sau đây: a. Tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội. Tuyên truyền, vận động Nhân dân thực hiện quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.
Tham gia xây dựng Đảng, Nhà nước. Thực hiện giám sát và phản biện xã hội. Tập hợp, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và Nhân dân để phản ánh, kiến nghị với Đảng, Nhà nước. Thực hiện hoạt động đối ngoại nhân dân.
Bên cạnh những quyền năng có tính chất kế thừa truyền thống (như ở các mục: a, b, c) thì Hiến pháp 2013 đã bổ sung thêm các nhóm quyền năng mới gồm các chức năng: giám sát và phản biện xã hội; thực hiện hoạt động đối ngoại nhân dân. Phản biện xã hội trước khi chưa được hiến định ở Hiến pháp thì đã được đề cập đến trong các văn kiện của Đảng, trong các tài liệu khoa học của các nhà nghiên cứu, các học giả trong nước. Việc Hiến pháp 2013 ghi nhận quyền năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được xem là một bước tiến trong nhận thức và thực tiễn hoạt động của mình. Nó cho thấy các nỗ lực rõ rệt của Nhà nước Việt Nam trong việc thúc đẩy nền dân chủ và xây dựng chính quyền nhân dân, ngày càng đẩy mạnh và phát huy các giá trị của quyền con người thông qua việc xây dựng cơ chế phản biện xã hội.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.