CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUẨN BỊ CHO TRẺ 24 – 36 THÁNG TUỔI THÍCH ỨNG VỚI TRƯỜNG MẦM NON 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Các nghiên cứu về chuẩn bị cho trẻ thích ứng với trường mầm non tập trung vào các hướng cơ bản sau đây: 1. Những nghiên cứu về sự thích ứng với trường mầm non của trẻ 24 – 36 tháng tuổi Những nghiên cứu về thích ứng với trường mầm non của trẻ có thể khái quát theo hai hướng nghiên cứu chính: Hướng thứ nhất: Những nghiên cứu về các biểu hiện ở trẻ khi lần đầu đến trường mầm non Các nghiên cứu theo hướng này đã khẳng định trong lần đầu đi học ở trường mầm non, trẻ có các biểu hiện như (1) căng thẳng, lo âu, (2) giảm các tương tác xã hội, phản đối và tìm kiếm sự gắn bó và (3) dần thích ứng sau một thời gian làm quen (phụ lục 2). Các nghiên cứu của Ainslie & Anderson (1984), Ahnert và cộng sự (2004), Griebel & Niesel (2009) và Watamura và cộng sự (2003) cho thấy hầu hết trẻ cảm thấy căng thẳng, bất an, khó chịu, lo lắng khi bị tách khỏi người thân và ở cùng người lạ trong môi trường mới [25],[24],[56],[93].
Các phản ứng này xảy ra mạnh mẽ đặc biệt là với trẻ dưới 36 tháng tuổi khi trẻ còn phụ thuộc vào người thân, nhất là mẹ [51],[84],[85]. Nghiên cứu của Ainslie & Anderson (1984) đã mô tả rằng vài tuần đầu đi học là khoảng thời gian rất căng thẳng với trẻ [25]. Khi ở trường cả ngày, mức độ hormone cortisol tăng cao để đối phó với sự căng thẳng [92]. Nghiên cứu của Ahnert và cộng sự (2004) đã cho thấy sau 60 phút phải chia cách với mẹ, nồng độ cortisol cao hơn 75 - 100% so với ở nhà.
So sánh với trẻ không thích ứng, trẻ thích ứng có mức độ cortisol thấp hơn rõ rệt [24]. Klette và Killén (2018) trong nghiên cứu của mình cũng cho thấy, với trẻ một tuổi, sự lo lắng chia tách thường lên đến đỉnh điểm. Tất cả trẻ đều phải vật lộn với những lo lắng khi bị chia tách trong môi trường mới [63]. Bên cạnh chỉ ra những cảm giác trẻ phải trải qua, các nghiên cứu của Hausken và cộng sự (2002), Coplan & Arbeau (2008), Seung Lam (2009), Datler 8 (2012).
cũng mô tả những biểu hiện cụ thể của trẻ như giảm tương tác xã hội, phản đối và tìm kiếm sự gắn bó khác. Biểu hiện giảm tương tác xã hội ở trẻ được mô tả nhiều nhất trong các nghiên cứu là giảm tương tác với bạn, ít có tương tác với người lớn, phản ứng chậm, thích ở một mình, xem các bạn khác chơi [59],[38],[65],[42]. Spinrad và cộng sự (2007) cho rằng, việc thích ứng với các mối quan hệ xã hội mới, hoàn cảnh mới luôn gây khó khăn với trẻ nhỏ [87]. Biểu hiện phản đối thể hiện thông qua việc trẻ phàn nàn về việc đi học hoặc nghỉ học thường xuyên, hoạt động quá mức, khóc nhiều hơn, hành vi ăn và ngủ đều thay đổi.
Đối với trẻ dưới 36 tháng tuổi, sự thay đổi trong môi trường chăm sóc, giáo viên hoặc tham gia vào nhiều môi trường chăm sóc khác nhau có thể liên quan đến những hành vi ít tuân thủ và mức độ chơi với bạn bè thấp hơn [68],[70]. Với những cảm giác căng thẳng, bất an mà trẻ gặp phải, trẻ thường xuất hiện những hành vi như tìm kiếm sự gắn bó mới [26],[31]. Tuy nhiên, các nghiên cứu của Feldbaum và các cộng sự (1980), McGrew (1972), Rubenstein và Howes (1979), Ostroukhova A. (2000), Pechora (2002)… cũng chỉ ra rằng, trẻ dần dần có sự thích ứng sau một thời gian làm quen với môi trường mới.
Mặc dù vậy, có sự không đồng nhất về thời gian thích ứng giữa các nghiên cứu này. Nghiên cứu của Feldbaum và các cộng sự (1980), Fein và các cộng sự (1993) cho thấy, sau một thời gian khoảng sáu tuần, trẻ mẫu giáo hòa đồng hơn, xu hướng kết bạn tốt hơn và phát triển hơn cả về thể chất và lời nói [50],[49]. Với trẻ nhà trẻ cũng có biểu hiện tương tự. Sau một khoảng thời gian, trẻ thể hiện những ảnh hưởng tích cực hơn, ít tiêu cực; hứng thú và hoạt động nhiều hơn; tương tác với bạn nhiều hơn, mặc dù chúng có ít tương tác và nhận được sự dỗ dành từ người lớn khi tới trường hơn [49].
Nghiên cứu của Rubenstein và Howes (1979) cũng cho thấy, những trẻ được đến trường trong bốn tháng được quan sát ít khóc hơn, cười nhiều hơn, tương tác với nhiều đối tượng hơn và tương tác xã hội tích cực hơn [82]. Nghiên cứu của Fein và các cộng sự (1993) lại cho thấy, trẻ nhà trẻ cần phải mất khoảng ba tháng, thậm chí là sáu tháng [49]. Nghiên cứu của Ahnert và các cộng sự cũng chỉ ra rằng, ngay cả sau năm tháng được chăm sóc tại trường, với trẻ dưới một 9 tuổi, nồng độ cortisol vẫn cao hơn so với ở nhà [24]. phân chia mức độ thích ứng với trường mầm non của trẻ 24 – 48 tháng tuổi thành bốn loại theo thời gian thích ứng.
Theo đó, trẻ dễ dàng thích ứng trong khoảng một tuần; thích ứng trung bình từ 15 ngày đến ba tuần; thích ứng phức tạp từ 25 ngày đến năm tuần và thích ứng sai lệch là trên năm tuần. Pechora lại cho rằng, trẻ từ 18 – 36 tháng tuổi thích ứng nhanh thường trong vòng hai tuần; trẻ thích ứng trung bình trong vòng bốn tuần và khó thích ứng là trên bốn tuần. Tóm lại, các nghiên cứu trên đã cho thấy những phản ứng xảy ra ở trẻ khi lần đầu đi học ở trường mầm non, chủ yếu là cảm giác lo âu, căng thẳng, giảm các tương tác xã hội, xuất hiện các hành vi phản đối và tìm kiếm sự gắn bó. Thời gian thích ứng của trẻ cũng khác nhau trong mỗi nghiên cứu.
Mặc dù, các nghiên cứu chưa đi sâu vào các phản ứng của trẻ độ tuổi 24 – 36 tháng tuổi, song những kết quả nghiên cứu này là cơ sở để xây dựng cơ sở lí luận về các biểu hiện thích ứng với trường mầm non của trẻ 24 – 36 tháng tuổi. Hướng thứ hai: Những nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến sự thích ứng với trường mầm non của trẻ 24 - 36 tháng tuổi Các tác giả tiêu biểu của hướng nghiên cứu này gồm Ereky-Stevens (2018), Hausken (2002) [47],[59] đã phân tích yếu tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến sự thích ứng của trẻ. Về các yếu tố khách quan, các nghiên cứu chỉ ra rằng có nhiều yếu tố trong trường mầm non ảnh hưởng đến sự thích ứng của trẻ như (1) sự tương tác giữa giáo viên và trẻ, (2) sự quen thuộc của giáo viên và bạn bè và (3) thời gian trẻ ở trường mầm non. Nghiên cứu của Sroufe (2003) và Datler (2012) đã nhấn mạnh tầm quan trọng của yếu tố chất lượng tương tác giữa giáo viên với trẻ trong quá trình lần đầu trẻ đến trường [88],[42].
Trẻ đến trường mầm non sẽ trở nên dễ dàng hơn khi trẻ quen thuộc với người chăm sóc và bạn bè cùng trang lứa [49]. Trong một vài tháng đầu tiên đến trường, trẻ dường như cần sự tham gia của người chăm sóc và bạn bè nhiều hơn [50],[51]. Mức độ phát triển trò chơi của trẻ em cũng được nâng cao hơn khi có sự tham gia của bạn bè hoặc có nhiều tương tác đồng đẳng diễn ra [48],[82]. Nghiên cứu trường diễn của Deynoot-Schaub & Risksen-Walraven (2006) đã kiểm tra mối quan hệ của các tương tác với bạn cùng trang lứa với khả năng thích ứng 10 cảm xúc – xã hội của trẻ.
Theo đánh giá của người chăm sóc trẻ, tần suất của những khởi đầu tiêu cực của trẻ với bạn bè cùng trang lứa ổn định giữa các trẻ trong độ tuổi 15 đến 23 tháng và các hành vi hung hăng/gây rối được dự đoán ở trẻ 23 tháng tuổi. Với trẻ 15 tháng tuổi, sự tương tác tích cực với bạn bè, cụ thể là phản ứng tích cực với các hành vi của bạn bè tốt hơn so với trẻ 23 tháng tuổi [43]. Nghiên cứu của NICHD (2003) cũng kiểm tra mối liên hệ giữa thời gian trẻ ở trường với khả năng thích ứng xã hội trong suốt quá trình chuyển tiếp tới trường mầm non của trẻ bốn, năm tuổi và khi học mẫu giáo. Theo báo cáo, trẻ càng dành nhiều thời gian ở trường thì các vấn đề được bộc lộ và các xung đột với người lớn sẽ nhiều hơn và chúng được thể hiện khi trẻ được 54 tháng tuổi.
Những tác động này đa phần vẫn còn kể cả khi chất lượng hay các loại hình chăm sóc hoặc sự không ổn định của trường mầm non được kiểm soát hoặc kể cả khi tính đến độ nhạy cảm của người mẹ và các yếu tố nền tảng gia đình khác nhau [72]. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu của NICHD (2003), Gutman (2003), Rimm – Kaufman và cộng sự (2000), Hill (2001), Rathbun và Hausken (2001), Pelletier, J. Mức độ nhạy cảm của người mẹ và các chỉ số về điều kiện kinh tế xã hội của gia đình ảnh hưởng lớn hơn các yếu tố khác như mức độ chăm sóc, sự trầm cảm của người mẹ và khí chất của trẻ nhỏ [72]. Với các trẻ em sống trong khu vực có tình trạng kinh tế xã hội thấp thường gặp khả năng thất bại ở trường học sớm và dai dẳng, gặp các vấn đề về hành vi, mức độ tham gia của cha mẹ thấp và có khoảng cách lớn giữa thành tích học tập của chúng và các trẻ đồng trang lứa giàu có hơn.
Sự tham gia của cha mẹ vào các hoạt động giáo dục trẻ bao gồm việc thể hiện sự quan tâm của họ đến việc học, hỗ trợ giáo viên, giám sát kiến thức và kết quả học tập của trẻ ở trường, góp phần giảm nhẹ những vấn đề liên quan đến việc chuẩn bị cho trẻ đến trường [60],[79]. Trải nghiệm của trẻ trong các bối cảnh văn hóa khác nhau cũng ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ khi bắt đầu đến trường mầm non [81]. Về các yếu tố chủ quan, một số nghiên cứu chỉ ra các đặc điểm của trẻ gây ảnh hưởng tới chính quá trình chuẩn bị cho trẻ thích ứng với trường mầm non như 11 đặc điểm khí chất, độ tuổi, giới tính, thiếu các kĩ năng cần thiết, sự gắn bó với người chăm sóc chính của trẻ. Vermeer & Van Ijzendoorn (2006) cho thấy, cách mà trẻ thích ứng với môi trường chăm sóc mới không chỉ phụ thuộc vào độ tuổi mà còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó bao gồm các đặc điểm khác nhau của trẻ [92].
