Chương 1 sẽ trình bày chi tiết về các vấn đề bao gồm các cơ sở lý thuyết liên quan, các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động cho vay học sinh sinh viên cũng như các bài học kinh nghiệm về cho vay học sinh sinh viên. Trước tiên, tác giả sẽ trình bày tổng quan về các khái niệm và lý thuyết về cho vay học sinh sinh viên cũng như xây dựng nên các chỉ tiêu đo lường lợi nhuận phù hợp. Tiếp theo, tác giả sẽ nêu lên các lý thuyết về ngân hàng chính sách và cho vay chính sách đồng thời làm rõ được vai trò của cho vay chính sách đối với học sinh sinh viên. HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH 1.
Khái niệm ngân hàng chính sách NHCSXH“là tổ chức tín dụng thuộc Chính phủ Việt Nam, đƣợc thành lập theo Quyết định số 131/2002/QĐ-TTg ngày 4-10-2002 của Thủ tƣớng Chính phủ trên cơ sở tổ chức lại hoạt động của ngân hàng Phục vụ ngƣời nghèo tách ra từ ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. NHCSXH có bộ máy quản lý và điều hành thống nhất trong phạm vi cả nƣớc, là một pháp nhân, có vốn điều lệ, có con dấu, có tài sản và hệ thống giao dịch từ trung ƣơng đến địa phƣơng.” Theo đó, NHCSXH là ngân hàng hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà để thực hiện các chính sách tín dụng ƣu đãi của Nhà nƣớc đối với một số đối tƣợng cụ thể. Đặc điểm của ngân hàng chính sách Về mục tiêu hoạt động: Ngân hàng chính sách hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Ngân hàng chính sách thực hiện các chƣơng trình tín dụng chính sách vì mục tiêu xã hội.
Về đối tượng phục vụ:“Đối tƣợng phục vụ của các ngân hàng chính sách đƣợc quy định trong các văn bản pháp luật cụ thể t y thuộc vào các đối tƣợng mà các chƣơng trình tín dụng chính sách hƣớng tới”. NHCSXH thực hiện cho vay các 6 đối tƣợng khách hàng, các dự án phát triển. Đối tƣợng khách hàng của NHCSXH có thể là: hộ nghèo, hộ cận nghèo, doanh nghiệp vừa và nhỏ ở hoạt động thƣờng xuyên tại các v ng khó khăn và các đối tƣợng thụ hƣởng chính sách xã hội khác. Đây là những đối tƣợng khó tiếp cận đƣợc với dịch vụ tín dụng của các Ngân hàng thƣơng mại; là các khách hàng dễ bị tổn thƣơng, cần có sự hỗ trợ tài chính từ Chính phủ và cộng đồng để vƣơn lên tự cải thiện điều kiện sống của chính họ.
Về nguồn vốn: Nguồn vốn hoạt động ban đầu của các Ngân hàng chính sách đều có nguồn gốc từ nguồn vốn ƣu đãi của Nhà nƣớc và các tổ chức khác để triển khai các chƣơng trình tín dụng chính sách. Tổng quan về hoạt động cho vay của ngân hàng chính sách 1. Khái niệm cho vay chính sách Theo Thông tƣ 39/2016/TT-NHNN thì cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó tổ chức tín dụng giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi. Điều 1 Nghị định 78/2002/NĐ-CP quy định cho vay“đối tƣợng chính sách là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nƣớc huy động để cho ngƣời nghèo và các đối tƣợng chính sách khác vay ƣu đãi phục vụ sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sốhg; góp phần thực hiện Chƣơng trình mục tiêu quốc gia xóa đói, giảm nghèo, ổn định xã hội.” Nhƣ vậy, cho vay chính sách là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nƣớc huy động để cho các đối tƣợng chính sách nhƣ ngƣời nghèo, học sinh sinh viên có hoàn cảnh khó khăn đƣợc vay với mức lãi suất ƣu đãi để phục vụ sản xuất, kinh doanh, tạo ra công ăn việc làm.
Đặc điểm của cho vay chính sách Tại Điều 1, Nghị định 78/2002/NĐ-CP“ngày 04/10/2002 của Chính phủ đã khẳng định: Tín dụng đối với ngƣời nghèo và các đối tƣợng chính sách khác là việc sử dụng các nguồn lực tài chính do Nhà nƣớc huy động để cho ngƣời nghèo và các 7 đối tƣợng chính sách khác vay ƣu đãi phục vụ sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, cải thiện đời sống; góp phần thực hiện Chƣơng trình mục tiêu quốc gia xoá đói giảm nghèo, ổn định xã hội.” Từ các khái niệm trên có thể thấy tín dụng chính sách xã hội có những đặc điểm cơ bản nhƣ sau: Cho vay chính sách là chƣơng trình tín dụng của Chính phủ, mục đính hoạt động không vì lợi nhuận. Mục đích của tín dụng chính sách là cho vay để phục vụ SXKD, tạo công ăn việc làm nhằm góp phần thực hiện chƣơng trình mục tiêu quốc gia về Xóa đói giảm nghèo, ổn định Kinh tế- Chính trị và Xã hội. Đối tƣợng trong chƣơng trình tín dụng chính sách là những hộ nghèo và các đối tƣợng chính sách khác theo quy định của Chính phủ. Chính phủ quyết định đối tƣợng vay vốn theo từng chƣơng trình tín dụng.
Tín dụng chính sách là vốn của Nhà nƣớc, tức là nguồn vốn từ Ngân sách nhà nƣớc và có nguồn gốc từ Ngân sách. Chính phủ hoặc ngƣời đƣợc Chính phủ ủy quyền quyết định về lãi suất cho vay, điều kiện vay, thủ tục cho vay và cách tiếp cận với hoạt động tín dụng chính sách. Ngƣời nghèo và các đối tƣợng chính sách khác khi vay vốn đƣợc ƣu đãi về lãi suất cho vay, điều kiện vay vốn (Hầu hết các chƣơng trình cho vay không phải thế chấp tài sản), thủ tục cho vay và cách tiếp cận với nguồn vốn tín dụng chính sách xã hội. Phƣơng thức quản lý đa dạng.
Tổ chức quản lý tín dụng chính sách có thể cho vay trực tiếp đến khách hàng, có thể ủy thác bán phần hoặc toàn phần cho các tổ chức tín dụng khác và có thể ủy thác một số công đoạn trong quy trình tín dụng cho các tổ chức CTXH (Nguyễn Mạnh Chính, 2018). CHO VAY HỌC SINH SINH VIÊN CỦA NGÂN HÀNG CHÍNH SÁCH XÃ HỘI 1. Đối tƣợng cho vay “HSSV có hoàn cảnh khó khăn theo học tại các trƣờng đại học (hoặc tƣơng đƣơng đại học), cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp và tại các cơ sở đào tạo nghề đƣợc thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt Nam, gồm: HSSV mồ côi cả cha lẫn mẹ hoặc chỉ mồ côi cha hoặc mẹ nhƣng ngƣời còn lại không có khả năng lao động. HSSV là thành viên của hộ gia đình thuộc một trong các đối tƣợng: + Hộ nghèo theo tiêu chuẩn quy định của pháp luật.
+ Hộ gia đình có mức thu nhập bình quân đầu ngƣời tối đa bằng 150% mức thu nhập bình quân đầu ngƣời của hộ gia đình nghèo theo quy định của pháp luật.” + HSSV mà gia đình gặp khó khăn về tài chính do tai nạn, bệnh tật, thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh trong thời gian theo học có xác nhận của UBND xã, phƣờng, thị trấn nơi cƣ trú. + Bộ đội xuất ngũ theo học tại các cơ sở dạy nghề thuộc Bộ Quốc phòng và các cơ sở dạy nghề khác thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. + Lao động nông thôn trong độ tuổi lao động, có trình độ học vấn và sức khỏe ph hợp với nghề cần học, học nghề trong các trƣờng: cao đẳng, trung cấp nghề, trung tâm dạy nghề, trƣờng đại học, trung cấp chuyên nghiệp của các Bộ, ngành, tổ chức chính trị - xã hội, các cơ sở đào tạo nghề khác. Đặc điểm cho vay học sinh sinh viên Chƣơng trình cho vay HSSV có các đặc trƣng cơ bản sau: Chƣơng trình cho vay HSSV không vì mục tiêu lợi nhuận mà mục tiêu chính là góp phần xóa đói giảm nghèo và tạo điều kiện cho HSSV có hoàn cảnh khó khăn có điều kiện học tập.
Đối tƣợng đƣợc thụ hƣởng là các“HSSV có hoàn cảnh khó khăn đang học Đại học, Cao đẳng, Trung học chuyên nghiệp và học nghề theo học tại các cơ sở đào tạo đƣợc thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật Việt Nam.” 9 Ngƣời vay vốn không phải là ngƣời trực tiếp sử dụng vốn vay vì ngƣời vay vốn là các hộ gia đình sẽ không trực tiếp sử dụng vốn vay mà d ng vốn vay này để chi trả cho các chi phí học tập ăn ở của con em. Thủ tục và quy trình cho vay“đơn giản, thuận tiện để HSSV có thể tiếp cận đƣợc với cho vay ngân hàng một cách dễ dàng. Việc phê duyệt cho vay cần đảm bảo mục tiêu: xác định đúng đối tƣợng, xác định đúng nhu cầu vay vốn nhƣng phải tránh phiền hà và thủ tục rƣờm rà.” Mức vay“không biến động theo thị trƣờng tài chính mà thay đổi tăng lên theo biến động chi phí và giá cả từng năm. Mức vốn cho vay tối đa đối với một HSSV đƣợc quy định theo từng thời kỳ.
Khi chính sách học phí của Nhà nƣớc có thay đổi và giá cả sinh hoạt có biến động, Thủ tƣớng Chính phủ xem xét, quyết định điều chỉnh mức vốn cho vay trên cơ sở đề xuất của Ngân hàng và Bộ Tài chính.” Phải có phƣơng thức cho vay và huy động vốn ph hợp với yêu cầu quản lý một khối lƣợng khách hàng lớn với nhiều lần giao dịch. Để ph hợp với khả năng trả nợ của HSSV nên Ngân hàng áp dụng đa dạng các phƣơng thức cho vay: cho vay trực tiếp hoặc cho vay gián tiếp. Xã hội hóa việc cho vay đối với HSSV.“Do đặc th riêng có của việc cho vay đối với HSSV, nên việc cho vay của chƣơng trình này đƣợc xã hội hóa rộng hơn các chƣơng trình cho vay khác, đặc biệt là khâu thu hồi nợ của chƣơng trình cần có sự phối hợp của các đơn vị nơi cha mẹ HSSV cƣ trú, của đơn vị nơi HSSV làm việc, của các đơn vị đã đƣợc hƣởng lợi từ chƣơng trình cho vay HSSV và của nhiều cấp, nhiều ngành. Để cho vay đối với HSSV thực hiện có hiệu quả thì Ngân hàng cần có sự phối hợp của nhiều bộ, ban ngành.
Vai trò cho vay học sinh sinh viên của ngân hàng chính sách 1. Đối với học sinh sinh viên Giúp HSSV giải quyết những khó trong thời gian học tập tại trƣờng, để tiếp tục theo học, giải quyết những khó khăn cho cha mẹ HSSV. 10 Giúp HSSV và phụ huynh xác định rõ trách nhiệm của mình trong hoạt động vay chính sách, giúp ngƣời vay sở dụng vốn vào mục đích học tập tốt để sau này ra trƣờng có việc làm thu nhập ổn định trả nợ cho ngân hàng.