đặt vấn đề nghiên cứu chợ trong đời sống kinh tế - xã hội cộng đồng nông thôn, đặc biệt là trong quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn, phát triển sản xuất hàng hoá, phát triển thị trƣờng nông thôn hiện nay, là một chủ đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Đó là lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu “Chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng trong quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 2- Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2.1- Mục đích nghiên cứu: - Tìm hiểu vai trò của chợ nông thôn và những chủ thể kinh doanh trong đời sống kinh tế - xã hội nông thôn thể hiện nhƣ thế nào (qua hai vai trò chính: đối với hoạt động sản xuất và đối với sự chuyển đổi xã hội của cộng đồng làng xã nông thôn). - Tìm hiểu sự thay đổi trong cấu trúc xã hội các quan hệ thƣơng mại tại chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng do quá trình mở rộng và phát triển thị trƣờng nông thôn phát triển sản xuất hàng hoá, từ đó nhận diện đƣợc những biến đổi trong các quan hệ xã hội cộng đồng làng xã trƣớc tác động cuả những chính sách kinh tế - xã hội vĩ mô.2- Nhiệm vụ nghiên cứu: kết quả nghiên cứu thực nghiệm có nhiệm vụ chỉ ra đƣợc: - Cơ sở kinh tế - xã hội của chợ nông thôn.
Vai trò của chợ và thƣơng nhân trong đời sống kinh tế - xã hội cộng đồng làng xã vùng châu thổ Sông Hồng, - Cấu trúc xã hội các quan hệ thƣơng mại kinh doanh tại chợ nông thôn. Cách thức chủ thể kinh tế tiếp nhận những tác động của quá trình phát triển thị trƣờng nông thôn, điều chỉnh hành vi kinh tế của họ, - Xu hƣớng vận động của chợ nông thôn và tác động của quan hệ thị trƣờng đến một số biến đổi xã hội nông thôn.3- Đối tượng nghiên cứu: chợ nông thôn châu thổ Sông hồng trong quá trình chuyển đổi kinh tế - xã hội thời kỳ đổi mới - Chợ nông thôn và các mối quan hệ giữa các nhóm xã hội tham gia hoạt động kinh doanh tại chợ nông thôn châu thổ Sông Hồng. - Các nhóm xã hội tham gia/ có liên quan tới hoạt động kinh doanh tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 chợ: ngƣời buôn bán nhỏ, ngƣời sản xuất - kinh doanh, chính quyền địa phƣơng,.3- Phạm vi nghiên cứu: * Địa bàn khảo sát: Tại thời điểm nghiên cứu của đề tài, và trong khuôn khổ đề tài, châu thổ Sông Hồng bao gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định, Thái Bình, Hƣng Yên, Hải Dƣơng, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hà Tây5, tr. Để thấy rõ những yếu tố làm cơ sở cho chợ nông thôn phát triển mạnh và xu hƣớng biến đổi của nó trƣớc tác động của một số chính sách kinh tế - xã hội vĩ mô phải là những chợ xã (liên làng), chợ huyện (liên xã), nơi có hoạt động thị trường phát triển mạnh và địa phương có chợ diễn ra những sự chuyển biến rõ rệt trong đời sống kinh tế - xã hội.
Chợ Ninh Hiệp (Gia Lâm), chợ Hữu Bằng (Thạch Thất, Hà Tây) và chợ Thổ Tang (Vĩnh Lạc, Vĩnh Phúc) đƣợc chọn làm ba nghiên cứu trƣờng hợp vì chúng đáp ứng đƣợc điều kiện trên. Tính đại diện của nó thể hiện rõ ở cơ cấu xã hội lao động - nghề nghiệp, bao gồm Thổ Tang là một địa phƣơng sản xuất nông nghiệp kết hợp với buôn bán. Ninh Hiệp và Hữu Bằng là những làng nghề truyền thống: dệt, mộc (Hữu Bằng), may, chế biến nông, lâm sản (Ninh Hiệp). Đồng thời hai làng nghề này cũng kết hợp làm nông nghiệp với buôn bán - dịch vụ tại chợ.
Xu thế chung ở cả ba địa phƣơng trên là giảm nghề nông, đồng thời tăng dần việc làm, ngành nghề phi nông nghiệp (tiểu thủ công nghiệp, buôn bán - dịch vụ). Do đó, có thể coi ba xã Thổ Tang, Ninh Hiệp và Hữu Bằng là hình ảnh thu nhỏ của nông thôn đồng bằng Sông Hồng trong lịch sử cũng như hiện nay. Thời gian nghiên cứu : Từ năm 1986, hoạt động của chợ nông thôn trƣớc năm 1986 đƣợc đề cập đến để so sánh. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.5- Giới thiệu chung về địa phương có chợ được chọn nghiên cứu Chợ Thổ Tang (Vĩnh Phúc) - một chợ vùng Trung Du - thuộc xã Thổ Tang, huyện Vĩnh Tƣờng, tỉnh Vĩnh Phúc, nằm ở đỉnh tam giác châu thổ Sông Hồng.
Thổ Tang nghĩa là đất trồng dâu nuôi tằm, một vùng thuần nông nghiệp. năm 1822 phủ Vĩnh Tƣờng đƣợc thành lập, ngƣời nông dân Thổ Tang trở thành dân đô thị lập nên chợ Thổ Tang. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Phủ Vĩnh Tƣờng đƣợc đổi thành huyện Vĩnh Tƣờng thuộc tỉnh Vĩnh Yên. Từ tháng 10-1977 đến tháng 12-1995 hợp nhất với huyện Yên Lạc thành huyện Vĩnh Lạc.
Tháng 1-1996 huyện Vĩnh Tƣờng đƣợc tái lập với diện tích tự nhiên 141,8 km2. Dân số hơn 18 vạn ngƣời gồm 28 làng xã, 1 thị trấn nơi có chợ Thổ Tang thuộc xã Thổ Tang. Trải qua những biến thiên lịch sử , cho đến nay nghề trồng trọt, dịch vụ, buôn bán với sự hoạt động của chợ Thổ Tang trở thành truyền thống của làng. Dân trong vùng có câu ca: "ngược xuôi, trên dưới, trong ngoài.
Ở đâu có chợ có người Thổ Tang". Chợ Thổ Tang hoạt động mạnh nhất vùng chính là do ngƣời dân có truyền thống kinh doanh buôn bán và làm dịch vụ, biết khai thác lợi thế về vị trí địa lý thuận lợi vì đây là nơi trung chuyển hàng ngƣợc - xuôi. Ngƣời dân Thổ Tang mang nông sản: rau, quả, củ,. lên cung cấp cho các tỉnh miền ngƣợc và chở lâm sản về xuôi bán, một phạm vi hoạt động thị trƣờng khá rộng lớn có sự tham gia tích cực của ngƣời dân Thổ Tang.
Việc thƣơng nhân mở rộng phạm vi hoạt động thị trƣờng đƣa nông sản thu gom tại chợ Thổ Tang đến những thị trƣờng miền núi phía Bắc thậm chí sang cả Lào, Trung Quốc,. không chỉ góp phần quan trọng giải quyết tình trạng thiếu việc làm do ít đất canh tác (358 ha đất canh tác / 13.510 nhân khẩu - trung bình 260 m2/ ngƣời), mà còn tạo điều kiện cho việc mở rộng và phát triển những cánh đồng màu của địa phƣơng và những vùng xung quanh. Đất khu vực Thổ Tang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 thuộc loại đất pha cát Sông Hồng nên rất thuận lợi cho việc trồng màu. Hiện nay tỷ lệ khai thác đất thuộc loại cao nhất nƣớc: 7,8 vụ/ năm, trung bình 45 ngày/ vụ màu.
Do sử dụng giống tốt, áp dụng khoa học kỹ thuật vào qui trình sản xuất lúa nên năng suất lúa trung bình 11,7 tấn/ ha. Nhƣng lợi ích kinh tế từ trồng trọt đem lại ở Thổ Tang phải kể đến hơn 400 ha màu. Do biết khai thác ƣu thế của loại đất pha cát kết hợp với việc ứng dụng khoa học kỹ thuật giống cây trái vụ nên giá trị thu nhập từ trồng màu cả năm 2001 lên 13,277 tỷ đồng trên 578 ha đất (tăng 0,88 tỷ đồng so với năm 2000). Diện tích đất canh tác chuyển sang trồng màu ngày càng tăng, theo cán bộ xã cho biết sang năm 2002 sẽ dành 490 ha vào trồng màu.
Giá trị hàng hoá trên 1 ha trồng màu năm 2001 là 65 triệu đồng; phấn đấu sang năm 2002 tăng lên 70 triệu đồng/ ha màu. Đây là địa phƣơng có nền nông nghiệp hàng hoá phát triển mạnh trong vùng châu thổ Sông Hồng. Ngoài ra còn có một số hộ ngành nghề: sửa chữa cơ khí, trung và đại tu các phƣơng tiện vận tải, gò hàn, mộc dân dụng, xay xát, chế biến nông sản, lâm sản, may mặc,. Một số hộ trong năm 2001 đầu tƣ hàng trăm triệu đồng lắp đặt dây truyền dệt bao bì, thổi bao nilon.
Thổ Tang là một thị trƣờng sôi động nên ngƣời dân sử dụng nhiều nguồn vốn trong đó có Quĩ tín dụng nhân dân xã. Quĩ hoạt động mạnh đƣợc đánh giá là đơn vị lá cờ đầu của Tỉnh Vĩnh Phúc. Trong 2001 Quĩ có lãi gộp là 454 triệu đồng, thực lãi cả năm là 74 triệu đồng (tăng 10,1 triệu đồng so với 2000). Do hoạt động sản xuất hàng hoá của các ngành nghề đều phát triển mạnh, buôn bán cũng trở thành một nghề truyền thống của xã trong tất cả các giai đoạn kinh tế.
Năng lực kinh doanh của ngƣời dân đƣợc phát huy và đem lại hiệu quả kinh tế đặc biệt mạnh từ khi thực hiện chính sách đổi mới cơ chế quản lý trong sản xuất nông nghiệp, phát triển các ngành nghề theo hƣớng sản LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 xuất hàng hoá. Thu nhập trung bình của ngƣời lao động khoảng 500.000 đồng/ tháng nhƣng thu nhập của những hộ dịch vụ vận tải đạt thực lãi khoảng 500 triệu đồng/ hộ/ năm. Thu nhập từ ngành nghề kinh doanh dịch vụ thƣơng nghiệp khoảng 26 tỷ đồng cùng các khoản thu khác đƣa tổng thu nhập toàn xã trong năm 2001 đạt 53,5 tỷ đồng (tăng 10% so với cùng kỳ năm 2000) bình quân thu nhập 3.000 đồng/ ngƣời/ năm. Chợ Hữu Bằng thuộc xã Hữu Bằng huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây, nằm sâu trong đồng bằng, xa đƣờng quốc lộ.
Đất canh tác rất ít (sau cải cách ruộng đất 1957 bình quân 72 m2 (3 thƣớc)/ ngƣời).470 nhân khẩu sinh sống trên diện tích 200 ha đất trong đó có 118 ha đất canh tác. Đất nông nghiệp ít nên nơi đây phát triển nhiều nghề thủ công: dệt, mộc, cơ khí, chế biến lâm sản. Các hộ gia đình đều hoạt động theo phƣơng thức tự sản tự tiêu do đó, kinh doanh buôn bán trở thành một nghề truyền thống của làng. Thời kỳ kinh tế hợp tác, bên cạnh hợp tác xã nông nghiệp còn có một hợp tác xã dệt và nhuộm gia công hàng cho Nhà nƣớc đã đƣợc thành lập.
Xã viên đƣợc nhà nƣớc trả lƣơng và hƣởng chế độ tem phiếu mua nhu yếu phẩm theo giá bao cấp của nhà nƣớc nên diện tích đất cho khu vực lao động nông nghiệp tăng lên 10 thƣớc/ ngƣời. Năm 1986 hợp tác xã dệt và nhuộm giải thể, xã viên tự chuyển nghề khác làm ăn sinh sống: sản xuất đồ gỗ gia đình, mở xƣởng cơ khí chế tạo máy móc, buôn bán hàng tiêu dùng theo đƣờng tiểu ngạch với thƣơng nhân Trung Quốc, buôn gỗ,. Hiện nay chợ làng phát triển mở rộng thành khu phố chợ kéo dài từ trung tâm chợ đến đƣờng liên huyện (đƣờng 21B). Tập trung ở khu phố chợ là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 những cơ sở kinh doanh buôn bán, những cửa hàng giới thiệu sản phẩm nghề làng.