CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ TIỀN LƯƠNG, CHÍNH SÁCH TIỀN LƯƠNG VÀ CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG LẬP Ở VIỆT NAM 1.1 Khái niệm tiền lương Trong nền kinh tế thị trường, lao động trở thành một loại hàng hóa đặc biệt, khác biệt so với các hàng hóa và dịch vụ điển hình. Nó không thể tách rời khỏi con người cung cấp và do đó mang theo các chiều hướng xã hội, đạo đức và tâm lý ngoài việc trao đổi kinh tế đơn thuần. Giá của hàng hóa này, là lương hoặc tiền lương, là số tiền mà nhà tuyển dụng phải trả cho người lao động sau khi họ đã làm việc. Sự trao đổi này tạo nên cơ sở của mối quan hệ giữa nhà tuyển dụng và người lao động.
Theo quan niệm của Chủ nghĩa Mác: “Tiền lương là biểu hiện sống bằng tiền của giá trị sức lao động”1. Tiền lương là sự trả công hoặc thu nhập mà có thể biểu hiện bằng tiền và được ấn định bằng thoả thuận giữa người sử dụng lao động và người lao động, hoặc bằng pháp luật, pháp quy Quốc gia, do người sử dụng lao động phải trả cho người lao động theo hợp đồng lao động cho một công việc đã thực hiện hay sẽ phải thực hiện, hoặc những dịch vụ đã làm hoặc sẽ phải làm2. Tiền lương còn được hiểu theo khía cạnh, “trong nền kinh tế thị trường, sức lao động là hàng hóa. Cũng như những hàng hóa khác, hàng hóa sức lao động cũng có giá trị và giá trị sử dụng” (Đại học Kinh tế quốc dân, 2008).
Theo Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia), tiền lương là số tiền thù lao trả cho người lao động theo định kỳ, thường là hàng tháng. Các tổ chức kinh tế, doanh nghiệp, người thuê lao động trả công cho người lao động (công nhân viên chức) theo số lượng và chất lượng lao động họ đã đóng góp. Mức tiền lương sẽ khác nhau giữa các ngành nghề khác nhau do người lao động cung cấp giá trị lao động khác nhau. Mức tiền lương cũng phụ 1 C.Mác (2006), Tư bản, Nhà xuất bản chính trị quốc gia Sự thật – Hà Nội, tập 5, trang 268 2 Công ước số 55, Công ước về Bảo vệ tiền lương năm 1949 5 thuộc vào nơi thuê lao động và nhu cầu.
Nếu nhu cầu về lao động cao thì tiền lương sẽ có xu hướng tăng. Ngược lại, tiền lương sẽ có xu hướng giảm ở nơi thừa lao động. Tiền lương của người lao động tại một số quốc gia cũng chêch lệch nếu giới tính, chủng tộc của họ khác nhau. Ở Pháp, khái niệm về tiền lương cũng được thể hiện rõ trong Luật lao động Pháp3 (Code du travail), theo bộ luật này có 2 vấn đề cơ bản về khái niệm tiền lương được thể hiện rõ ở các điều L3222 và L3223, cụ thể (i) bình đẳng về lương giữa nữ giới và nam giới (ii) thù lao được hiểu bao gồm một loạt các khoản thanh toán nhằm đền bù cho người lao động về công sức của họ.
Ngoài các thành phần cốt lõi của tiền lương hoặc lương bổng (cơ bản, bình thường hay tối thiểu), nó bao gồm bất kỳ khoản lợi ích, phụ cấp nào khác. Những khoản này có thể được trả trực tiếp dưới dạng tiền mặt hoặc gián tiếp dưới dạng phúc lợi hiện vật. Tất cả điều này thuộc phạm vi thù lao, được người sử dụng lao động trả cho người lao động theo công việc của người lao động. Ở Đài Loan, khái niệm tiền lương cũng được định nghĩa trong Luật tiêu chuẩn lao động của Đài Loan4 (Labor Standards Act), đảm bảo người lao động được hưởng mức thù lao thỏa đáng cho công sức lao động của họ.
Theo khoản 2 Luật tiêu chuẩn lao động của Đài Loan quy định rằng: tiền lương bao gồm tất cả các hình thức thù lao nhận được để đổi lấy công việc. Bao gồm lương cơ bản, phụ cấp, thưởng và bất kỳ khoản thanh toán nào khác, bất kể tên gọi cụ thể của chúng. Ngoài ra, người lao động có thể được trả theo giờ, theo ngày, theo tháng hoặc theo hệ thống tính lương theo sản phẩm - tất cả các phương thức này đều thuộc phạm vi của tiền lương. Trong bộ luật này cũng đề cập đến một số nội dung liên quan như đơn vị tiền tệ trả (điều 21), hình thức trả (điều 22) và thời điểm trả (điều 23) Trong thời kỳ bao cấp của Việt Nam, tiền lương được coi là một phần quan trọng của tổng thu nhập quốc dân, nhằm trang trải chi phí thiết yếu cho lao động.
Nhà nước phân phối tiền lương cho công nhân viên chức dưới dạng tiền mặt, theo nguyên tắc thù lao dựa trên đóng góp lao động. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng hệ thống này thiếu tính linh hoạt và 3 Hiện nay phiên bản mới nhất có hiệu lực từ ngày 01 tháng 6 năm 2024 4 Hiệu chỉnh gần nhất vào ngày 10/6/2020 6 thường không đánh giá được đầy đủ kỹ năng cá nhân, năng suất lao động hoặc nhu cầu thị trường. Bên cạnh đó, việc phân phối lương do Nhà nước thực hiện tập trung, đôi khi không phản ánh đúng giá trị thực của lao động và thiếu động lực để nâng cao năng suất. Về bản chất, tiền lương đóng vai trò như thước đo bằng tiền cho giá trị lao động của người lao động.
Giá trị này được thiết lập thông qua một quá trình thương lượng công bằng giữa người sử dụng lao động và người lao động. Kết quả lý tưởng là một thỏa thuận đôi bên cùng có lợi, phản ánh giá trị kỹ năng và kinh nghiệm của người lao động đối với người sử dụng lao động, đồng thời đảm bảo người lao động nhận đủ thù lao để trang trải chi phí sinh hoạt và duy trì khả năng làm việc của họ. Thỏa thuận công bằng này thường bị ảnh hưởng bởi một khái niệm được gọi là "chi phí tái sản xuất sức lao động". Điều này đề cập đến chi phí ước tính của hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng cần thiết để duy trì người lao động và có khả năng là gia đình của họ.
Những yếu tố như nhà ở, thực phẩm, chăm sóc sức khỏe và giáo dục đều góp phần vào tính toán này. Bằng cách xem xét các chi phí này, thỏa thuận hướng tới việc đảm bảo người lao động được trả lương đầy đủ để duy trì sức khỏe, hạnh phúc và cuối cùng là khả năng tiếp tục làm việc hiệu quả. Tại Việt Nam, Quốc hội (2012a, Điều 90) có quy định: "Tiền lương là khoản tiền mà người sử dụng lao động trả cho người lao động để thực hiện công việc theo thỏa thuận. Tiền lương bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác.
Mức lương của người lao động không được thấp hơn mức lương tối thiểu do Chính phủ quy định; Tiền lương trả cho người lao động căn cứ vào năng suất lao động và chất lượng công việc; Người sử dụng lao động phải bảo đảm trả lương bình đẳng, không phân biệt giới tính đối với người lao động làm công việc có giá trị như nhau". Văn kiện Đại hội XI của Đảng ghi: “Tiền lương, tiền công phải được coi là giá cả sức lao động, được hình thành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”5. Tiền lương, nền tảng của sản phẩm xã hội, được biểu hiện dưới hình thức tiền tệ và chi trả cho người lao động dựa trên số lượng và chất lượng lao động họ cung cấp. Sự đền bù này có mục đích bù đắp những chi phí liên quan đến sức lao động, vì thế nó trở thành 5 ĐCSVN: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.
7 một vấn đề trọng yếu đối với cả người lao động và người sử dụng lao động. Khi tiền lương được quản lý và điều tiết hiệu quả, nó phục vụ như một chất xúc tác mạnh mẽ cho việc nâng cao năng suất trong nền kinh tế. Cơ chế này vận hành như sau: Động lực: Tiền lương công bằng và hợp lý trực tiếp tạo động lực cho người lao động nỗ lực hết mình. Khi cá nhân cảm thấy đóng góp của mình được trân trọng và đền đáp thông qua mức lương thỏa đáng, họ có xu hướng thể hiện sự tận tâm và chăm chỉ cao hơn.
Phát triển kỹ năng: Viễn cảnh tăng thu nhập thông qua mức lương cao hơn khuyến khích người lao động đầu tư vào năng lực của bản thân. Điều này có thể bao gồm việc học tập nâng cao, tham gia các chương trình đào tạo, hoặc tích cực phát triển chuyên môn song song với kinh nghiệm làm việc thực tế. Đổi mới sáng tạo: Lực lượng lao động có động lực và tay nghề cao thường phát triển các kỹ thuật mới và nâng cao nhằm tối ưu hóa quy trình làm việc. Điều này thúc đẩy đổi mới sáng tạo và hiệu suất, dẫn đến gia tăng sản lượng.
Kinh tế học vi mô cổ điển xem quá trình sản xuất là kết quả của sự kết hợp giữa lao động và vốn. Lao động là công việc con người làm, còn vốn bao gồm các công cụ, nhà máy, và nguồn lực tài chính được sử dụng để tạo ra sản phẩm. Xã hội bị phân chia bởi một số người sở hữu vốn, trong khi số khác chỉ có sức lao động của mình. Điều này có nghĩa là những người không có vốn phải làm việc cho những người sở hữu vốn để đổi lấy tiền lương.
Tiền lương không chỉ đơn thuần là một con số trên phiếu lương. Nó gắn liền với mức độ mà một người đánh giá những gì họ có thể mua được với số tiền đó, cách thu nhập được phân chia trong xã hội, và tình hình tài chính của người lao động, doanh nghiệp, và thậm chí cả chính phủ. Quan trọng nhất, tiền lương phản ánh những mối quan hệ phức tạp: Sản xuất so với Mức sống: Sản xuất tạo nên hàng hoá và dịch vụ, và tiền lương cho phép người lao động mua chúng, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của họ. Chi tiêu so với Tiết kiệm: Người lao động có thể chi tiêu tiền lương của họ ngay lập tức hoặc tiết kiệm cho tương lai.
Lựa chọn này ảnh hưởng tới lượng tiền được lưu thông trong nền kinh tế. Khoảng cách Thu nhập: Hệ thống giữa người sở hữu và người lao động dẫn tới sự 8 chênh lệch thu nhập, tác động đến việc ai nắm giữ quyền lực trong xã hội. Trong lĩnh vực sản xuất kinh doanh, tiền lương đại diện cho giá cả của sức lao động, đóng vai trò là yếu tố đầu vào quan trọng cho sản xuất. Cũng giống như nguyên vật liệu thô hay máy móc, các doanh nghiệp phải trả tiền cho sức lao động của công nhân.