Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC THI CHÍNH SÁCH THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Những vấn đề chung về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài và chính sách thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Khái niệm thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay, ngoài nguồn vốn đầu tư trong nước thì các quốc gia trên thế giới có tận dụng nguồn vốn FDI.
Hiện nay có nhiều quan niệm khác nhau về FDI. Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) và Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) thì FDI là hoạt động đầu tư nhằm đạt được lợi ích lâu dài trong doanh nghiệp hoạt động trên lãnh thổ của nền kinh tế khác nền kinh tế nước chủ đầu tư, mục đích của chủ đầu tư là giành quyền quản lý thực sự doanh nghiệp [33]. Theo từ điển Bách khoa toàn thư mở (Wikipedia), FDI là hình thức đầu tư dài hạn của cá nhân hay công ty nước này vào nước khác bằng cách thiết lập cơ sở sản xuất kinh doanh. Cá nhân hay công ty nước ngoài đó sẽ nắm quyền quản lý cơ sở sản xuất kinh doanh này.
Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đưa ra cách hiểu như sau: FDI xảy ra khi một nhà đầu tư từ một nước (nước chủ đầu tư) có được một tài sản ở một nước khác (nước thu hút đầu tư) cùng với quyền quản lý tài sản đó [33]. FDI cũng được tiếp cận từ góc độ pháp lý. Theo Luật Đầu tư nước ngoài năm 1996 định nghĩa như sau: “FDI là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền hoặc bất kỳ tài sản nào để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này”[25]. Tuy nhiên, sau khi sửa đổi Luật đầu tư 2005 không có định nghĩa cụ thể về FDI nhưng theo khoản 2 và khoản 12, điều 3 11 định nghĩa: “Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư do nhà đầu tư bỏ vốn đầu tư và tham gia quản lý hoạt động đầu tư”.
“Đầu tư nước ngoài là việc nhà đầu tư nước ngoài đưa vào Việt Nam vốn bằng tiền và các tài sản họp pháp khác để tiến hành hoạt động đầu tư”. Trên cơ sở các phân tích trên, có thể định nghĩa khái quát vốn FDI như sau: FDI là sự di chuyển vốn quốc tế dưới hình thức vốn sản xuất thông qua việc nhà đầu tư ở một nước đưa vốn vào một nước khác để đầu tư đồng thời trực tiếp tham gia quản lý, điều hành, tổ chức sản xuất, tận dụng ưu thế về vốn, trình độ công nghệ, kinh nghiệm quản lý,… nhằm mục đích thu lợi nhuận”. Để một chủ thể tham gia vào một hoạt động hay công việc nào đó thì đòi hỏi phải có sự thu hút để họ tham gia. “Thu hút được hiểu là lôi cuốn, làm cho người khác chú ý” [44].
Để có được vốn FDI thì đòi hỏi các quốc gia, các địa phương phải tích cực thực thi các biện pháp nhằm thu hút vốn FDI. Thu hút vốn FDI là tổng thể các chính sách và biện pháp mà nước tiếp nhận đầu tư thực thi nhằm khuyến khích nhà đầu từ nước ngoài đưa vốn, tài sản, công nghệ vào các DN ở nước mình dưới hình thức trực tiếp sản xuất kinh doanh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm, thu nhập cho dân cư và tranh thủ vốn, công nghệ, thị trường sẵn có của nhà đầu tư nước ngoài,…[33] Thu hút vốn FDI là việc làm chủ động của nước tiếp nhận đầu tư nhằm đạt được lợi ích của chính mình bằng cách kích thích lợi ích của nhà ĐTNN. Lợi ích của nhà ĐTNN khi đầu tư vào nước khác là lợi nhuận, thị trường và tối đa hóa chuỗi giá trị sản phẩm của họ. Do đó, muốn thu hút FDI, nước nhận đầu tư phải có cơ chế, chính sách và biện pháp hấp dẫn các nhà ĐTNN.
Thu hút vốn FDI là nỗ lực của quốc gia hay các địa phương nhằm đề ra và phối hợp thực thi tổng thể các chính sách và biện pháp khuyến khích nhà ĐTNN đưa vốn, tài sản, công nghệ vào quốc gia hoặc địa phương mình. Từ những nghiên cứu, tổng hợp những tài liệu, luận văn đưa ra cách hiểu 12 về vấn đề này như sau: Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là toàn bộ những biện pháp, cách thức mà cơ quan nhà nước thực thi nhằm tuyên truyền, vận động, tạo điều kiện, khuyến khích và huy động các nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của các nhà đầu tư nước ngoài. Vai trò của thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Thu hút FDI có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội của bất kỳ một quốc gia hay địa phương nào. Vai trò này thể hiện trên các phương diện sau: Thứ nhất, thu hút vốn FDI sẽ góp phần bổ sung nguồn vốn cho phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và địa phương Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của bất kỳ quốc gia nào cũng đòi hỏi phải huy động các nguồn lực xã hội lớn, kể cả nguồn lực trong nước và nguồn lực quốc tế.
Vốn FDI là một trong những nguồn vốn quan trọng để bù đắp sự thiếu hụt vốn đầu tư góp phần tạo ra động lực cho sự tăng trưởng và phát triển. Đối với các nước đang phát triển, việc tiếp nhận số lượng lớn vốn đầu từ nước ngoài sẽ vừa tác động đến tổng cầu, vừa tác động đến tổng cung của nền kinh tế. Về mặt cầu, vì đầu tư là một bộ phận lớn và hay thay đổi chủ chi tiêu nên những thay đổi bất thường về đầu tư có ảnh hưởng lớn đến sản lượng và thu nhập về mặt ngắn hạn. Về mặt cung, khi thành quả của đầu tư phát huy tác dụng, các năng lực mới đi vào hoạt động thì tổng cung đặc biệt là tổng cung dài hạn tăng lên, kéo theo sản lượng tiềm năng tăng theo, do đó giá cả sản phẩm giảm xuống.
Sản lượng tăng, giá cả giảm cho phép tăng tiêu dùng, đây chính là cơ sở quan trọng để kích thích sản xuất hơn nữa. Sản xuất phát triển là nguồn gốc cơ bản để tăng tích lũy, phát triển kinh tế - xã hội, tăng thu nhập cho người lao động, nâng cao đời sống cho mọi thành viên trong xã hội. Thu hút FDI thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bổ sung nguồn vốn cho phát triển kinh tế - xã hội. Với các nước nghèo và đang phát triển, vốn là một yếu tố 13 đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế.
Những quốc gia này luôn lâm vào tình trạng thiếu vốn đầu tư, hoạt động sản xuất và đầu tư ở những nước này như là một “vòng đói nghèo luẩn quẩn” (Paul A. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn ấy, các nước nghèo và đang phát triển phải tạo ra “một cú huých lớn”, mà biện pháp hữu hiệu là tăng vốn cho đầu tư, huy động các nguồn lực để phát triển nền kinh tế để tạo ra tăng trưởng kinh tế dẫn đến thu nhập tăng Thứ hai, thu hút FDI sẽ thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế Kinh nghiệm của các nước trên thế giới cho thấy, con đường tất yếu có thể tăng trưởng nhanh với tốc độ mong muốn (9-10%) là tăng cường đầu tư nhằm tạo ra sự phát triển nhanh ở khu vực công nghiệp và dịch vụ [33]. Đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ góp phần giải quyết những mất cân đối về phát triển giữa các vùng lãnh thổ, đưa những vùng kém phát triển thoát khỏi tình trạng nghèo đói. Phát huy tối đa những lợi thế so sánh về tài nguyên, địa lý, kinh tế, chính trị,… Những quốc gia đang thu hút FDI thường là những quốc gia đang phát triển, trong khi đó những quốc gia đang đầu tư là những quốc gia phát triển.
Vì vậy, khi đầu tư vào những quốc gia đang phát tiển, vốn FDI sẽ tập trung vào những ngành công nghệ, kỹ thuật, dịch vụ. Điều này tạo điều kiện cho các quốc gia đang phát triển chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang nông nghiệp công nghệ cao hoặc công nghiệp, dịch vụ. Cơ cấu kinh tế của những quốc gia này sẽ có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Thứ ba, thu hút vốn FDI sẽ làm tăng cường khả năng khoa học công nghệ của quốc gia Các quốc gia đi đầu tư thường có sự phát triển mạnh mẽ về khoa học công nghệ.
Thông qua FDI, các công ty (chủ yếu là các công ty đa quốc gia) sẽ chuyển giao công nghệ từ nước mình hoặc từ nước khác sang nước nhận đầu tư. Nhờ sự chuyển giao này mà các nước chủ nhà nhận được những kỹ thuật tiên tiến (trong đó có những công nghệ không thể mua được bằng quan hệ 14 thương mại đơn thuần) cùng với nó là kinh nghiệm quản lý, đội ngũ lao động được đào tạo, rèn luyện về nhiều mặt (trình độ kỹ thuật, phương pháp làm việc, kỷ luật lao động,…). Chuyển giao công nghệ qua các dự án FDI là một trong những kênh chủ yếu, có tính đột phá để nâng cao năng lực công nghệ của Việt Nam. Chuyển giao công nghệ qua các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài luôn đi kèm với đào tạo nhân lực vận hành, quản lý và nhờ học qua làm (learning by doing), nhờ đó đã hình thành được đội ngũ cán bộ, công nhân kỹ thuật có trình độ, tay nghề khá cao.
Đặc điểm của thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Thu hút vốn FDI có một số đặc điểm cơ bản sau đây: Thứ nhất, được thực thi thông qua nhiều biện pháp, giải pháp khác nhau Để có thể thu hút được FDI đòi hỏi các quốc gia hay các địa phương phải xây dựng và áp dụng nhiều biện pháp và giải pháp khác nhau. Các quốc gia và địa phương phải xây dựng nhiều chính sách thu hút để tạo môi trường đầu tư hấp dẫn cho các nhà ĐTNN. Thu hút FDI là hoạt động có chủ đích của các quốc gia hay địa phương. Trong quá trình thu hút FDI đòi hỏi các quốc gia hoặc địa phương phải xây dựng nhiều chương trình, chính sách khác nhau nhằm tạo ra sự hấp dẫn đối với các NĐTNN.