chương I: Đối với các quốc gia đang phát triển lẫn phát triển thì việc thu hút nguồn vốn đầu tư nước ngoài trực tiếp (FDI) là một trong những chính sách quan trọng trong việc phát triển nền kinh tế quốc gia. Ở mỗi quốc gia thì câu chuyện thu hút nguồn vốn FDI là hoàn toàn khác nhau bởi nhiều yếu tố riêng biệt về kinh tế, chính trị, tự nhiên ở tại quốc gia đó. Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu về Lịch sử nghiên cứu vấn đề, từ những tài liệu nghiên cứu học thuật của các tác giả uy tín trên thế giới, chúng tôi nhận thấy các chính sách thu hút nguồn vốn FDI của các quốc gia trên thế giới tuy khác nhau nhưng có nhiều điểm tương đồng trong các chính sách thu hút và khuyến khích đầu tư nước ngoài. Để làm rõ các yếu tố thu hút và khuyến khích từ các nghiên cứu học thuật có sẵn để làm tài liệu trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi rút ra được các yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư dựa trên cơ sở lý thuyết và các yếu tố ưu đãi/khuyến khích được áp dụng từ các quốc gia cụ thể trên thế giới.
Từ đó thiết lập mô hình nghiên cứu trong việc tìm hiểu Chính sách thu hút đầu tư trực tiếp FDI của Singapore và triển vọng cho các doanh nghiệp Việt Nam khi đầu tư vào quốc gia này. Lý thuyết về các yếu tố tác động đến chính sách thu hút đầu tư: 2. Các yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư trên lý thuyết: Những yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư sau đây đã được trình bày trong các nghiên cứu học thuật của các tác giả uy tín, cụ thể: Theo tổ chức OECD (2003), ưu đãi FDI thường được chia làm 3 loại: tài khóa, tài chính và pháp lý (fiscal, financial, regulatory). Về mặt pháp lý, ưu đãi này hướng đến những ưu đãi về pháp luật cho các doanh nghiệp nước ngoài đồng thời giảm thiểu nhiều yêu cầu ở các lĩnh vực: môi trường, xã hội, thị trường lao động.
Về tài chính, ưu đãi gồm các trợ giúp về phát triển cơ sở hạ tầng, thông tin liên lạc và gói trợ cấp về đào tạo nghề 8 nghiệp: với một số lĩnh vực mới xuất hiện thì chính quyền sẽ trợ giúp bằng các chương trình đào tạo nhân lực cho doanh nghiệp. Bên cạnh đó chính phủ Singapore còn trợ giúp chi phí tái định cư và giúp đỡ doanh nghiệp điều hành cũng như hỗ trợ trong vấn đề tiền lương tạm thời cho nhân viên. Ngoài ra, có thể kể đến các khoản trợ cấp khác như khoản nợ mềm và lãi suất ưu đãi, bán bất động sản (văn phòng, tòa nhà) với giá dưới mức giá thị trường, chia sẻ các chi phí vận hành thông thường một cách trực tiếp hay gián tiếp. Cuối cùng là ưu đãi tài khóa gồm giảm gánh nặng về thuế: thuế đầu vào, thuế ngày nghỉ (không đóng thuế trong 1 số thời điểm), tối thiểu hóa chi phí qua đường biên giới của các loại dịch vụ, hàng hóa… Với Ecorys (2013), tác giả đề cập yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư được chia thành 3 phần như sau: Chiến lược (strategic), Chiến thuật (tactical) và Vận hành (operational).
Trong đó, phần chiến lược và vận hành tập trung thể hiện rõ các chính sách khuyến khích đầu tư. Cụ thể: - Chiến lược (strategic) gồm các yếu tố khuyến khích về chính sách/ môi trường đầu tư như lực lượng lao động có tay nghề cao, ưu đãi về luật pháp cũng như địa điểm hoạt động, làm việc. Các hình thức ưu đãi gồm 3 loại tài khóa (fiscal), tài chính (financial) và ưu đãi khác (other). - Vận hành: với các vai trò chính gồm xây dựng hình ảnh cho nước thu hút đầu tư; cung cấp dịch vụ cho nhà đầu tư và thu hút đầu tư chủ động.
Theo nghiên cứu của Henry Loewendahl (2001), tác giả dựa trên công trình của IFC (1997), P. Young et al. Dicken (1990) để đưa ra yếu tố xúc tiến đầu tư gồm 4 yếu tố chính là vấn đề chiến lược thu hút đầu tư và cách thực hiện; chủ động thu hút đầu tư; chính sách tạo môi trường thuận lợi cũng như là cung cấp dịch vụ đầu tư. Trong đó, vấn đề chiến lược bao gồm các chính sách từ phía nhà nước, mục tiêu đưa ra khi thu hút đầu tư, cơ cấu của chính sách khuyến khích đầu tư, cạnh tranh vị thế cũng như đầu tư vào các lĩnh vực nhất định.
Về chủ động thu hút đầu tư, cần chú ý đến các chiến dịch quảng bá hình ảnh (tham gia các hội nghị về thương mại và đầu tư, chú ý hình thức quảng cáo qua e-mail, điện thoại, website) và hướng sự tập trung 9 vào các công ty có tiềm năng. Chính sách tạo môi trường đầu tư thuận lợi được hiểu là việc xử lý dự án hiệu quả thông qua việc chọn trưởng dự án phụ trách các công việc quan trọng và giữ liên lạc giữa các bên; tìm hiểu và đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư; cung cấp các gói thông tin cần thiết cũng như các ưu đãi kèm theo đặc biệt là dành cho các sáng kiến ở các lĩnh vực (Christodoulou, 1996, pp. Về cung cấp dịch vụ đầu tư, đây là yếu tố bao gồm việc quan tâm đến phản hồi của nhà đầu tư từ đó cải thiện chất lượng dịch vụ của mình; giám sát và đánh giá hiệu quả thực hiện thu hút đầu tư, không ngừng cải tiến dịch vụ và đưa ra trách nhiệm mà các cơ quan IPA cần chú trọng. Theo nghiên cứu của Jacques Morisset và Kelly Andrews-Johnson (2004), các tác giả đề cập chính sách khuyến khích đầu tư sẽ bao gồm sự thành lập của IPA và tạo môi trường đầu tư thuận lợi.
Về chức năng chính của IPA, vẫn là các chức năng xây dựng hình ảnh, tạo thuận lợi cho các nhà đầu tư và cung cấp dịch vụ cho nhà đầu tư, chủ động thu hút đầu tư, hỗ trợ về mặt chính sách. Đối với môi trường đầu tư, tác giả nhận định tập trung vào cải thiện môi trường đầu tư hiệu quả hơn là tổ chức các chiến dịch xúc tiến tốn kém. Chất lượng của môi trường đầu tư và mức độ phát triển có ảnh hưởng sâu sắc đến cách tổ chức, vận hành của IPA: môi trường càng tốt, IPA hoạt động càng hiệu quả. Trong các yếu tố thu hút FDI thì môi trường đầu tư là quan trọng nhất.
Từ đây, rút ra bài học: phát triển môi trường đầu tư thì thu hút nhiều FDI hơn và tăng tính hiệu quả của IPA. Còn IPA, ngược lại, đóng góp vào sự cải thiện môi trường của Chính phủ. Ở bài nghiên cứu của Dirk Willem te Velde (2001), tác giả phân loại chính sách khuyến khích đầu tư theo sự chi phối của chính phủ gồm chính sách công nghiệp như: ưu đãi tài khóa và tài chính; thủ tục hành chính tinh gọn; xúc tiến, đặt mục tiêu và xây dựng hình ảnh; tập trung vào các ngành trọng điểm. Ngoài ra còn có ưu đãi thuế; khuyến khích tương tác với các cơ quan và công ty khác; khuyến khích R&D và đào tạo nhân công.
Sự chi phối còn đặt vào chính sách kinh tế vĩ mô như: Yếu tố lao động và cơ sở hạ tầng; Phát triển thị trường tài chính; Không có trở ngại trong vấn đề trao đổi hàng hóa dịch vụ; Chính sách thương mại, xúc tiến xuất khẩu; Chính sách cạnh tranh. 10 Về bài nghiên cứu của tác giả Stephen J. Kobrin (2004), tác giả đề cập một số yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư như sau: - Môi trường đầu tư: từ các nguồn tài liệu của UNCTAD bài báo chia ra hai khía cạnh gồm: các yếu tố thuận lợi và thách thức trong việc mở cửa (lãnh thổ quốc gia, quy mô phát triển, tăng trưởng GDP, nguồn nhân lực, sự phụ thuộc vào nền kinh tế và các tổ chức quốc tế…) và các yếu tố cần kiểm soát trong quá trình mở cửa (sự thâm nhập và tăng trưởng của các nguồn vốn FDI, các nguồn tài nguyên thiên nhiên…) - Ưu đãi: bài báo tập trung phân tích các ưu đãi đến từ phía luật pháp của các quốc gia trong việc thu hút FDI từ thập niên 90 cho đến nay. Qua tìm hiểu nghiên cứu của tác giả Ramkishen S Rajan (2004), chúng tôi nhận thấy ông đã chỉ ra các yếu tố khuyến khích đầu tư như sau: - Xúc tiến đầu tư FDI: các quốc gia có nhiều tiềm năng trong việc thu hút FDI thường tích cực xúc tiến các chính sách thu hút vốn đầu tư.
Thông thường các chiến lược xúc tiến thường hướng đến những điều sau: Quảng bá hình ảnh đất nước và môi trường đầu tư bản địa thuận lợi. Thúc đẩy các lĩnh vực và ngành công nghiệp trọng điểm. Thúc đẩy việc bán hàng cá nhân và thiết lập các mối quan hệ với các khách hàng tiềm năng. Phát triển các hoạt động đầu tư và dịch vụ phù hợp với tiềm năng và nhu cầu của các nhà đầu tư.
- Các chính sách ưu đãi: Các nước đang và sẽ ngày càng cạnh tranh với nhau để thu hút FDI bằng việc cung cấp một số ưu đãi hấp dẫn cho các nhà đầu tư. Ngoài tài chính hoặc ưu đãi thuế, các nước có thể cung cấp các khoản trợ cấp tài chính bao gồm cả các khoản trợ cấp vốn trực tiếp, trợ cấp các khoản vay hoặc cơ sở hạ tầng chuyên dụng. 11 Các yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư dựa trên lý thuyết có thể được tóm tắt trong bảng sau: Khuyến Ưu đãi về Khuyến Khuyến khích Khuyến tài chính - Ưu đãi khích khích đầu tinh gọn khích phát tiền tệ: về luật phát triển tư thông thủ tục triển CSHT, thuế, bất pháp nguồn qua các hành các ngành động sản, nhân lực, IPA chính công nghiệp ưu đãi lãi chi phí trọng điểm suất… R&D OECD (2003) Ecorys (2013) Henry Loewendahl (2001) Jacques Morisset, Kelly Andrews- Johnson (2004) Dirk Willem te Velde (2001) 12 Stephen J. Kobrin (2004) Ramkishen S Rajan (2004) Bảng 1: Tóm tắt các yếu tố ưu đãi/ khuyến khích đầu tư dựa trên lý thuyết 2.
Các ưu đãi/ khuyến khích trong các trường hợp quốc gia cụ thể: Các yếu tố ưu đãi về tài chính – tiền tệ luôn là mối quan tâm hấp dẫn của các doanh nghiệp nước ngoài trong quá trình tìm kiếm thị trường đầu tư ngoài nước. Đã có nhiều quốc gia trên thế giới đưa ra những khuyến khích ưu đãi hấp dẫn được các nhà doanh nghiệp đầu tư nước ngoài từ đó làm nguồn vốn FDI trong nước tăng mạnh.