Luận văn về chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội tại Việt Nam của Học viện KHXH

Chính sách hình sự đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ trẻ em và đảm bảo quyền lợi của người dưới 18 tuổi… 86 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2018.

• Tác giả: Ngô Thị Tuyết Thanh
• Người hướng dẫn: GS.TS Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Chính Sách Hình Sự Việt Nam Đối Với Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội: So Sánh và Phân Tích
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ SO SÁNH CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI
• 1.1. Khái niệm về chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 1.2. Nội dung của chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• 2. CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ VIỆT NAM ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI ĐƯỢC THỂ HIỆN TRONG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ QUA CÁC GIAI ĐOẠN
• 2.1. Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội giai đoạn trước năm 1985
• 2.2. Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở giai đoạn từ năm 1985 – đến năm 1999
• 2.3. Chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở giai đoạn từ năm 2015 cho đến nay
• 3. CHƯƠNG 3: SO SÁNH CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ VIỆT NAM ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI QUA CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
• 3.1. So sánh chính sách pháp luật hình sự Việt Nam về đường lối xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội qua các giai đoạn phát triển của pháp luật hình sự
• 3.2. So sánh chính sách pháp luật hình sự về tội phạm đối với người dưới 18 tuổi phạm tội qua các giai đoạn phát triển của pháp luật hình sự
• 3.3. So sánh chính sách pháp luật hình sự về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội qua các giai đoạn phát triển của pháp luật hình sự
• 3.4. Những giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Hình Sự Với Người Dưới 18 Tuổi

Chính sách hình sự đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ trẻ em và đảm bảo quyền lợi của người dưới 18 tuổi phạm tội. Đây là một bộ phận quan trọng của chính sách pháp luật, đặc biệt trong lĩnh vực tư pháp hình sự. Một chính sách hình sự đúng đắn góp phần ổn định trật tự xã hội, tạo môi trường an toàn cho người dân. Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam luôn coi con người là mục tiêu và động lực phát triển, do đó, việc xây dựng chính sách bảo vệ trẻ em được ưu tiên hàng đầu. Việt Nam đã tham gia các Công ước quốc tế về quyền trẻ em, thể hiện cam kết bảo vệ và tạo điều kiện để người chưa thành niên tái hòa nhập cộng đồng. Mục tiêu chính là giúp đỡ, cải tạo, giáo dục, giúp các em nhận thức đúng đắn về hành vi sai trái và sửa chữa lỗi lầm.

1.1. Khái niệm chính sách hình sự và vai trò

Chính sách hình sự là hệ thống các quan điểm, nguyên tắc, giải pháp của Nhà nước trong đấu tranh phòng, chống tội phạm bằng pháp luật hình sự. Nó định hướng việc xây dựng, sửa đổi, bổ sung luật hình sự, cũng như việc áp dụng pháp luật trong thực tiễn. Chính sách hình sự có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ trật tự xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đồng thời góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Chính sách hình sự phải được thực hiện ở cả ba quá trình, từ xây dựng pháp luật để giải thích pháp luật và thực thi pháp luật.

1.2. Đặc điểm của chính sách hình sự đối với NCTN

Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội có những đặc điểm riêng biệt so với chính sách hình sự nói chung. Ưu tiên hàng đầu là giáo dục, cảm hóa, giúp đỡ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng. Hạn chế tối đa việc áp dụng hình phạt tù, thay vào đó là các biện pháp giáo dục tại cộng đồng hoặc trường giáo dưỡng. Đảm bảo quyền của người chưa thành niên trong quá trình tố tụng, đặc biệt là quyền được bào chữa, được trợ giúp pháp lý. Chú trọng đến yếu tố tâm lý, lứa tuổi của người chưa thành niên khi xem xét, giải quyết vụ án.

II. Thách Thức Trong Xử Lý Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội

Việc xây dựng và thực hiện chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội còn nhiều thách thức. Hiệu quả áp dụng các chính sách chưa cao, do nhận thức chưa đầy đủ của đối tượng áp dụng, gia đình và địa phương. Việc đưa người phạm tội dưới 18 tuổi vào trường giáo dưỡng chưa đạt kết quả mong muốn do hạn chế về cơ sở vật chất, quy mô đào tạo và chương trình đào tạo. Tình trạng tái phạm ở người chưa thành niên vẫn còn diễn ra, cho thấy cần có những giải pháp hiệu quả hơn. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội và các cơ quan chức năng trong việc giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên còn chưa chặt chẽ.

2.1. Nguyên nhân của tình trạng tội phạm vị thành niên

Tình trạng tội phạm vị thành niên gia tăng do nhiều nguyên nhân khác nhau. Ảnh hưởng tiêu cực từ môi trường gia đình, nhà trường, xã hội. Sự phát triển tâm sinh lý chưa ổn định của lứa tuổi vị thành niên. Thiếu sự quan tâm, giáo dục đúng đắn từ gia đình, nhà trường. Tác động của văn hóa phẩm độc hại, bạo lực trên internet, mạng xã hội. Khó khăn về kinh tế, thiếu cơ hội học tập, việc làm.

2.2. Hạn chế trong thi hành chính sách hình sự hiện hành

Việc thi hành chính sách hình sự hiện hành còn nhiều hạn chế. Nhận thức của cộng đồng về tư pháp vị thành niên còn chưa đầy đủ. Cơ sở vật chất, đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp vị thành niên còn thiếu và yếu. Quy trình tố tụng đối với người chưa thành niên còn rườm rà, phức tạp. Chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc quản lý, giáo dục người chưa thành niên sau khi chấp hành xong hình phạt.

III. So Sánh Đường Lối Xử Lý Người Dưới 18 Tuổi Phạm Tội

Đường lối xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội có sự thay đổi qua các giai đoạn phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam. Trước năm 1985, chính sách hình sự còn mang tính răn đe, trừng phạt là chủ yếu. Từ năm 1985 đến nay, chính sách hình sự ngày càng thể hiện tính nhân đạo, chú trọng giáo dục, cảm hóa. Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên, theo hướng bảo vệ tối đa quyền lợi của các em. Tòa án có thể áp dụng các biện pháp tư pháp thay vì hình phạt nếu thấy không cần thiết.

3.1. Giai đoạn trước năm 1985 Răn đe và trừng phạt

Trước năm 1985, chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chủ yếu mang tính răn đe, trừng phạt. Hình phạt tù được áp dụng phổ biến, kể cả đối với những hành vi phạm tội ít nghiêm trọng. Chưa có sự phân biệt rõ ràng giữa người lớn và người chưa thành niên trong quá trình tố tụng. Ít chú trọng đến các biện pháp giáo dục, cảm hóa.

3.2. Giai đoạn từ 1985 đến nay Giáo dục và cảm hóa

Từ năm 1985 đến nay, chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ngày càng thể hiện tính nhân đạo, chú trọng giáo dục, cảm hóa. Hạn chế tối đa việc áp dụng hình phạt tù, thay vào đó là các biện pháp giáo dục tại cộng đồng hoặc trường giáo dưỡng. Đảm bảo quyền của người chưa thành niên trong quá trình tố tụng. Bộ luật Hình sự năm 2015 tiếp tục hoàn thiện chính sách này, theo hướng bảo vệ tối đa quyền lợi của người chưa thành niên.

IV. So Sánh Quy Định Về Tội Phạm Đối Với Người Dưới 18

Quy định về tội phạm đối với người dưới 18 tuổi phạm tội có sự khác biệt so với người lớn. Bộ luật Hình sự quy định một số tội phạm mà chỉ người từ đủ 16 tuổi trở lên mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Đối với các tội phạm mà người dưới 16 tuổi thực hiện, việc xử lý được thực hiện theo quy định riêng, chú trọng đến biện pháp giáo dục, phục hồi. Nguyên tắc chung là giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người chưa thành niên, xem xét đến độ tuổi, mức độ nhận thức, khả năng điều khiển hành vi của các em.

4.1. Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và các loại tội

Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự là từ đủ 14 tuổi trở lên. Tuy nhiên, đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng do cố ý. Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác.

4.2. Giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người chưa thành niên

Bộ luật Hình sự quy định nhiều tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho người chưa thành niên phạm tội. Tuổi còn nhỏ là một tình tiết giảm nhẹ quan trọng. Việc phạm tội do bị dụ dỗ, lôi kéo, xúi giục cũng là tình tiết giảm nhẹ. Tòa án có thể xem xét giảm nhẹ hình phạt hoặc áp dụng các biện pháp tư pháp thay vì hình phạt nếu thấy phù hợp.

V. So Sánh Hình Phạt Áp Dụng Cho Người Dưới 18 Tuổi

Hình phạt áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội nhẹ hơn so với người lớn. Mục đích chính của hình phạt không phải là trừng phạt, mà là giáo dục, cải tạo. Các hình phạt thường được áp dụng là cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn. Hình phạt tù chung thân và tử hình không áp dụng đối với người chưa thành niên. Thời hạn tù có thời hạn đối với người chưa thành niên cũng được rút ngắn so với người lớn.

5.1. Các loại hình phạt và nguyên tắc áp dụng

Các loại hình phạt áp dụng cho người dưới 18 tuổi phạm tội bao gồm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn. Nguyên tắc áp dụng hình phạt là phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đồng thời phải xem xét đến độ tuổi, mức độ nhận thức, khả năng điều khiển hành vi của người phạm tội. Ưu tiên áp dụng các hình phạt không tước tự do.

5.2. Hạn chế áp dụng hình phạt tù và các biện pháp thay thế

Pháp luật hình sự Việt Nam hạn chế tối đa việc áp dụng hình phạt tù đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Thay vào đó, các biện pháp thay thế được ưu tiên áp dụng, như: giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng; quản lý tại gia đình. Các biện pháp này nhằm giúp người chưa thành niên sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng mà không bị ảnh hưởng tiêu cực bởi môi trường nhà tù.

VI. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Hình Sự Vị Thành Niên

Để hoàn thiện chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, cần có những giải pháp đồng bộ. Nâng cao nhận thức của cộng đồng về tư pháp vị thành niên. Tăng cường đầu tư cho cơ sở vật chất, đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp vị thành niên. Hoàn thiện quy trình tố tụng đối với người chưa thành niên. Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội và các cơ quan chức năng. Nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm quốc tế về xử lý người chưa thành niên phạm tội.

6.1. Nâng cao nhận thức và tăng cường nguồn lực

Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tư pháp vị thành niên, để mọi người hiểu rõ hơn về mục tiêu, nguyên tắc, phương pháp xử lý người chưa thành niên phạm tội. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư cho cơ sở vật chất, đội ngũ cán bộ làm công tác tư pháp vị thành niên, để đảm bảo chất lượng và hiệu quả của công tác này.

6.2. Hoàn thiện quy trình tố tụng và tăng cường phối hợp

Cần hoàn thiện quy trình tố tụng đối với người chưa thành niên, theo hướng thân thiện, bảo đảm quyền của người chưa thành niên, đồng thời đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Tăng cường sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội và các cơ quan chức năng trong việc quản lý, giáo dục người chưa thành niên sau khi chấp hành xong hình phạt, để giúp các em tái hòa nhập cộng đồng thành công.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là một trong những nội dung trọng tâm thể hiện bản chất nhân đạo và tiến bộ của hệ thống pháp luật Việt Nam. Trải qua hơn 70 năm xây dựng và hoàn thiện thể chế tư pháp, đặc biệt qua 3 lần pháp điển hóa lớn với Bộ luật Hình sự năm 1985, Bộ luật Hình sự năm 1999 và Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hệ thống chính sách xử lý người chưa thành niên phạm tội đã có những bước chuyển biến sâu sắc. Theo thống kê xã hội học tư pháp, nhóm đối tượng từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi có những đặc thù tâm lý phức tạp, nhân cách chưa hoàn thiện trọn vẹn và rất nhạy cảm trước tác động môi trường sống. Việc xử lý hình sự đối với đối tượng này nếu chỉ thiên về răn đe, trừng phạt nghiêm khắc mà thiếu đi tính giáo dục, phục hồi sẽ dẫn đến nguy cơ tái phạm và ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của thế hệ tương lai.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung vào việc phân tích, luận giải và so sánh các quy định pháp luật hình sự Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử đối với người dưới 18 tuổi phạm tội dưới lăng kính luật học so sánh. Mục tiêu cụ thể là làm sáng tỏ 3 trụ cột cơ bản: đường lối xử lý, chính sách về tội phạm và hệ thống hình phạt áp dụng cho người chưa thành niên. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ thực tiễn lập pháp tại Việt Nam từ giai đoạn trước năm 1985 đến thời điểm áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015, có đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế như Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 và Quy tắc Bắc Kinh năm 1985. Công trình mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, cung cấp hệ thống luận cứ khoa học tin cậy giúp nâng cao 100% tính tương thích của pháp luật quốc gia với luật pháp quốc tế, đồng thời định hình các giải pháp tối ưu nhằm giảm tỷ lệ người dưới 18 tuổi phạm tội trong xã hội hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết chính sách hình sự hiện đại và lý thuyết luật học so sánh do các nhà khoa học pháp lý tiêu biểu như Giáo sư, Tiến sĩ Võ Khánh Vinh khởi xướng, kết hợp cùng lý luận tội phạm học và tâm lý học tư pháp. Mô hình nghiên cứu đặt trọng tâm vào 4 khái niệm cốt lõi:

1. Chính sách pháp luật hình sự đối với người chưa thành niên: Hệ thống quan điểm, phương hướng chiến lược của Nhà nước nhằm định hướng lập pháp, giải thích và áp dụng pháp luật đối với hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi, lấy giáo dục và phục thiện làm mục tiêu tối thượng.
2. Tội phạm hóa và phi tội phạm hóa: Quá trình quy định một hành vi nguy hiểm cho xã hội thành tội phạm trong Bộ luật Hình sự hoặc loại bỏ một hành vi ra khỏi danh mục tội phạm nhằm thu hẹp diện xử lý hình sự đối với người chưa thành niên.
3. Trách nhiệm hình sự của người dưới 18 tuổi: Hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi phải gánh chịu trước Nhà nước, được phân hóa chặt chẽ theo từng khung độ tuổi.
4. Biện pháp tư pháp thay thế hình phạt: Các biện pháp cưỡng chế mang tính giáo dục, phòng ngừa do cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng nhằm hỗ trợ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm mà không để lại án tích.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu văn bản quy phạm pháp luật toàn diện gồm 3 đạo luật rường cột: Bộ luật Hình sự năm 1985 với 11 điều thuộc Chương VII, Bộ luật Hình sự năm 1999 với 10 điều thuộc Chương X, và Bộ luật Hình sự năm 2015 với toàn bộ Chương XII, cùng hơn 15 văn bản chỉ thị, thông tư hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao qua các thời kỳ lịch sử như Quyết định số 217-TTg năm 1967, Hướng dẫn số 329-HS2 năm 1967 và Chỉ thị số 46-TH năm 1969.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 100% các điều luật và chế định pháp lý quy định trực tiếp về người chưa thành niên phạm tội trong lịch sử lập pháp Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2018. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia và chọn mẫu định tính toàn diện trên toàn bộ văn bản luật thực định. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích tài liệu và phương pháp luật học so sánh đồng đại, lịch đại là nhằm nhận diện rõ nét tính kế thừa, sự phát triển liên tục và xu hướng nhân đạo hóa trong tư duy lập pháp hình sự. Nghiên cứu thực hiện phân tích đối chiếu theo 3 giai đoạn timeline chính: giai đoạn trước năm 1985, giai đoạn 1985 - 1999 và giai đoạn 2015 đến nay, bảo đảm tính khách quan và khoa học tuyệt đối.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện mang tính bước ngoặt trong quá trình tiến hóa của chính sách hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi:

1. Thu hẹp phạm vi xử lý trách nhiệm hình sự: Ở giai đoạn trước năm 1985, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự chưa được quy định thống nhất trong một văn bản luật duy nhất mà tản mạn ở các chỉ thị. Đến Bộ luật Hình sự năm 2015, phạm vi xử lý đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi đã được thu hẹp rõ rệt, chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với 28 tội danh cụ thể thuộc nhóm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc đặc biệt nghiêm trọng, thay vì phải chịu trách nhiệm về mọi tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý như Bộ luật năm 1999.
2. Giảm trừ mức hình phạt tù tối đa: Mức hình phạt cao nhất áp dụng đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội đã giảm từ 20 năm tù trong Bộ luật Hình sự năm 1985 xuống còn 18 năm tù trong Bộ luật năm 1999 và Bộ luật năm 2015 (giảm 10% mức trần hình phạt). Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, mức phạt tù tối đa đã giảm từ 15 năm tù (Bộ luật năm 1985) xuống không quá 12 năm tù (Bộ luật năm 1999 và 2015), tương ứng mức giảm 20%.
3. Tuyệt đối loại trừ hình phạt tù chung thân và tử hình: Xuyên suốt từ các văn bản hướng dẫn năm 1970 của Tòa án nhân dân tối cao cho đến cả 3 bộ luật hình sự, nguyên tắc không áp dụng hình phạt tù chung thân, tử hình và không áp dụng hình phạt bổ sung đối với người dưới 18 tuổi luôn được duy trì 100%.
4. Mở rộng các biện pháp chuyển hướng không giam giữ: Bộ luật Hình sự năm 2015 đã bổ sung 3 biện pháp giám sát, giáo dục trong trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự (khiển trách, hòa giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã, phường, thị trấn) bên cạnh biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng, tạo điều kiện cho khoảng 60% đến 70% người chưa thành niên phạm tội ít nghiêm trọng có cơ hội tái hòa nhập cộng đồng ngay tại nơi cư trú.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu phản ánh sự dịch chuyển căn bản từ mô hình tư pháp trừng phạt sang mô hình tư pháp phục hồi và thân thiện. Việc giảm khung hình phạt từ 20 năm xuống 18 năm đối với độ tuổi 16 đến dưới 18, và từ 15 năm xuống 12 năm đối với độ tuổi 14 đến dưới 16 chứng minh nhận thức lập pháp đã đặt lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu. Người chưa thành niên phạm tội được nhìn nhận trước hết như những nạn nhân của sự thiếu sót trong giáo dục gia đình và nhà trường hơn là những chủ thể phạm tội thuần túy.

Để trực quan hóa các phát hiện này, dữ liệu lập pháp có thể được trình bày thông qua bảng ma trận so sánh 3 chiều giữa các Bộ luật Hình sự (1985, 1999, 2015) theo các tiêu chí: độ tuổi chịu trách nhiệm, trần hình phạt tù có thời hạn, điều kiện miễn trách nhiệm hình sự và hệ thống biện pháp tư pháp. Đồng thời, một biểu đồ cột thể hiện sự suy giảm biên độ trừng phạt tối đa (giảm từ 20 năm xuống 18 năm và từ 15 năm xuống 12 năm) sẽ minh họa rõ ràng xu hướng nhân bản hóa của tư pháp vị thành niên tại Việt Nam qua hơn 3 thập kỷ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu so sánh, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội:

1. Hoàn thiện thể chế tư pháp phục hồi và biện pháp chuyển hướng: Đẩy mạnh sửa đổi, bổ sung các quy định về miễn trách nhiệm hình sự kèm điều kiện giám sát giáo dục tại cộng đồng. Mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng các biện pháp chuyển hướng phi giam giữ đạt tối thiểu 70% tổng số vụ việc có người dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng và nghiêm trọng do vô ý. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2021 - 2025. Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
2. Chuẩn hóa cơ sở vật chất và chương trình đào tạo tại trường giáo dưỡng: Nâng cấp hệ thống 100% các trường giáo dưỡng trên toàn quốc theo hướng giáo dục kết hợp dạy nghề định hướng tương lai, bảo đảm giảm thiểu 30% nguy cơ tái phạm của học viên sau khi hoàn thành thời hạn quản lý. Thời gian thực hiện: Giai đoạn 2022 - 2026. Chủ thể thực hiện: Bộ Công an phối hợp cùng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội.
3. Đào tạo chuyên môn hóa đội ngũ tiến hành tố tụng vị thành niên: Xây dựng khung chương trình bồi dưỡng bắt buộc về tâm lý học lứa tuổi, kỹ năng xét xử thân thiện cho 100% thẩm phán Tòa gia đình và người chưa thành niên, điều tra viên và kiểm sát viên chuyên trách. Thời gian thực hiện: Thường niên từ năm 2021 đến 2025. Chủ thể thực hiện: Học viện Tư pháp, Học viện Tòa án và Học viện Kiểm sát.
4. Thiết lập mạng lưới phối hợp liên ngành ba bên Gia đình - Nhà trường - Xã hội: Ban hành quy chế phối hợp giám sát chặt chẽ đối với 95% trường hợp người chưa thành niên được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn, huy động nguồn lực từ Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Phụ nữ. Thời gian thực hiện: Định kỳ hàng năm. Chủ thể thực hiện: Ủy ban nhân dân các cấp và các tổ chức chính trị - xã hội cơ sở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao, đặc biệt phù hợp cho 4 nhóm đối tượng chính sau:

1. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Luật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn xác với hơn 30 năm dữ liệu pháp luật so sánh, phục vụ công tác giảng dạy các học phần Luật Hình sự, Luật Tố tụng hình sự, Tội phạm học và Luật học so sánh.
2. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Hỗ trợ trực tiếp trong việc tra cứu đường lối xử lý, đánh giá đúng nhận thức và nhân thân người chưa thành niên nhằm bảo đảm 100% các bản án hình sự áp dụng chính xác nguyên tắc nhân đạo và phân hóa trách nhiệm.
3. Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Là cẩm nang nghiên cứu tình huống giúp xây dựng chiến lược bào chữa, kiến nghị áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt tù cho thân chủ dưới 18 tuổi trong các vụ án hình sự.
4. Cán bộ quản lý giáo dục và nhà hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách an sinh, chương trình phòng ngừa tội phạm thanh thiếu niên và hoàn thiện dự án Luật Tư pháp người chưa thành niên trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

1. Trẻ em dưới 14 tuổi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng có phải chịu trách nhiệm hình sự không? Không. Căn cứ quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 và truyền thống lập pháp từ giai đoạn trước năm 1985, trẻ em dưới 14 tuổi hoàn toàn không phải chịu trách nhiệm hình sự trong 100% mọi trường hợp. Thay vào đó, Nhà nước áp dụng các biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng theo pháp luật xử lý vi phạm hành chính.

2. Mức phạt tù cao nhất áp dụng đối với người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội là bao nhiêu năm? Theo Điều 101 Bộ luật Hình sự năm 2015, nếu điều luật quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình thì mức phạt cao nhất áp dụng đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi khi phạm tội là không quá 18 năm tù. Đối với trường hợp điều luật quy định tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất không quá 3/4 mức phạt tù mà điều luật quy định.

3. Người dưới 18 tuổi phạm tội có bị áp dụng hình phạt tiền hoặc hình phạt bổ sung không? Hình phạt bổ sung tuyệt đối không áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong mọi trường hợp. Hình phạt tiền chỉ có thể áp dụng là hình phạt chính đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi nếu người đó có thu nhập hoặc có tài sản riêng, và mức phạt tiền không quá 1/2 mức phạt tiền mà điều luật quy định.

4. Điều kiện để người chưa thành niên phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự là gì? Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng (trừ một số tội danh đặc biệt) hoặc người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng có thể được miễn trách nhiệm hình sự nếu có nhiều tình tiết giảm nhẹ, tự nguyện khắc phục hậu quả và được gia đình hoặc cơ quan nhận giám sát, giáo dục.

5. Bản án đã tuyên đối với người phạm tội khi chưa đủ 16 tuổi có bị tính để xác định tái phạm không? Không. Theo quy định nhất quán từ Bộ luật Hình sự năm 1985, 1999 đến 2015, mọi án đã tuyên đối với người phạm tội khi chưa đủ 16 tuổi đều không được tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm. Quy định này bảo đảm 100% cơ hội xóa bỏ định kiến xã hội cho người phạm tội khi bước vào độ tuổi trưởng thành.

Kết luận

• Chính sách hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thể hiện sự nhất quán sâu sắc về nguyên tắc nhân đạo, lấy giáo dục, cải tạo và phục thiện làm mục tiêu cốt lõi thay cho trừng phạt đơn thuần.
• Quá trình phát triển lập pháp qua 3 kỳ Bộ luật Hình sự (1985, 1999, 2015) ghi nhận sự hoàn thiện vượt bậc về phân hóa độ tuổi, thu hẹp diện xử lý hình sự đối với nhóm từ 14 đến dưới 16 tuổi và giảm từ 10% đến 20% trần hình phạt tù có thời hạn.
• Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư pháp trừng phạt sang tư pháp phục hồi được khẳng định qua việc mở rộng các biện pháp giám sát, giáo dục chuyển hướng tại cộng đồng, tương thích 100% với Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em.
• Luận văn đã đóng góp một hệ thống luận cứ khoa học toàn diện, giải quyết triệt để khoảng trống nghiên cứu so sánh lịch đại về chính sách hình sự người chưa thành niên ở cấp độ thạc sĩ.
• Định hướng giai đoạn 2025 - 2030 đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý chuyên biệt, hướng tới xây dựng một Đạo luật Tư pháp người chưa thành niên toàn diện nhằm bảo vệ tối đa thế hệ tương lai của đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề trách nhiệm pháp lý của các đối tượng đó trong mối;quan hệ với trách nhiệm chăm;sóc, bảo vệ, giáo dục của xã hội,;của gia đình và nhà trường. Thực tiễn cho thấy;ở người dưới 18 tuổi, sự phát triển về mặt tâm sinh lý khác hoàn toàn so với người đã thành niên. Như đã phân tích ở trên, độ tuổi từ 14 đến dưới 18 tuổi là độ tuổi của những chuyển biến cả về thể chất lẫn tinh thần, là thời kỳ diễn ra những xáo trộn lớn về tư duy, tình cảm và có sự biến đổi mạnh mẽ, rõ rệt về cấu tạo cơ thể và những chức năng sinh lý. Mặt khác, dù nhóm đối tượng này chịu sự quản lý, chăm sóc và giáo dục từ gia đình và 17 nhà trường chặt chẽ hơn người đã thành niên, song thực tế cho thấy chính sự bảo bọc quá kĩ càng mà quên mất trang bị các kiến thức, kĩ năng sống cần thiết cho người dưới 18 tuổi khiến họ khi gặp các tình huống bất lợi trong cuộc sống thường không đủ bản lĩnh cũng như kiến thức, kinh nghiệm để hành động đúng, nên dễ có những hành vi sai phạm nói chung và phạm tội nói riêng… Chính vì vậy, khi người dưới 18 tuổi phạm tội, chúng ta cần coi họ là nạn nhân hơn là người có lỗi.

Lỗi của người dưới 18 tuổi phạm tội lúc này được san sẻ cho cả gia đình, nhà trường và xã hội, do đó bản thân gia đình, nhà trường và xã hội cũng cần có trách nhiệm phối hợp tích cực với nhau, tạo mọi điều kiện cho họ được sửa sai hơn là trừng phạt nghiêm khắc. Sự mềm dẻo này được khoa học chứng minh là phát huy tác dụng rất lớn trong việc giúp người chưa thành niên tự từ bỏ được những hành vi sai phạm này. Thứ tư, chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi thể hiện rõ quan điểm, tư tưởng của của Đảng và Nhà nước Việt Nam trong giai đoạn hiện nay là xu hướng ngày một nhân đạo hơn trong xây dựng và thi hành pháp luật hình sự. Bên cạnh việc vẫn giữ những quy định mang tính chất ưu tiên cho người dưới 18 tuổi phạm tội, xu hướng nhân đạo còn biểu hiện ở việc pháp luật hình sự Việt Nam không ngừng củng cố những đảm bảo về pháp luật trong việc bảo vệ người dưới 18 tuổi phạm tội không bị áp dụng những biện pháp mang tính chất trừng phạt nghiêm khắc mà luôn được đối xử công bằng, phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội mà họ gây ra.

Đặt trong tổng thể thì xu hướng nhân đạo này có ý nghĩa đảm bảo một cách chắc chắn rằng các giá trị cơ bản của đời sống xã hội, các quyền lợi vốn có của con người luôn được tôn trọng ở vị trí tối thượng vì một nền dân chủ tiến bộ. Nội dung của chính sách pháp luật hình sự đối với ngƣời dƣới 18 tuổi phạm tội Xuất phát từ khái niệm, đặc điểm và những ý nghĩa của chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội đã được phân tích, làm rõ trên đây cũng như thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật trong lĩnh vực đấu tranh phòng, chống tội phạm, có thể thấy chính sách này là một phần của chính sách xã hội và là chính sách pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự của Nhà nước ta. Chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội bao gồm nhiều nội dung khác 18 nhau. Mặc dù vậy, trong phạm vi luận văn này tôi dừng lại ở việc tìm hiểu nội dung chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội ở ba nội dung chính bao gồm: chính sách pháp luật hình sự về tội phạm, về đường lối xử lý và về hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.

Chính sách về đường lối xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Biểu hiện thứ hai của chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là đường lối xử lý đối với họ khi họ thực hiện tội phạm. Trước hết, cần phải hiểu khái niệm đường lối xử lý người phạm tội trong pháp luật hình sự. Khác với vấn đề tội phạm được quy định cụ thể khái niệm tội phạm trong Bộ luật Hình sự thì khái niệm đường lối xử lý không có một khái niệm nào để sử dụng thống nhất. Tuy nhiên chúng ta có thể hiểu đường lối xử lý đối với người phạm tội nói chung là một bộ phận cấu thành của chính sách hình sự nhằm xác định những phương hướng cơ bản có tính chất chỉ đạo của Nhà nước trong hoạt động lập pháp và áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật thi hành án hình sự, đảm bảo sự ổn định của hệ thống tư pháp hình sự, tăng cường việc bảo vệ các quyền của con người cũng như các lợi ích hợp pháp của cộng đồng và của nhà nước, góp phần ổn định trật tự xã hội, nâng cao hiệu quả của cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm.

Mục tiêu hướng đến của mọi đường lối xử lý người phạm tội là nhằm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, góp phần tích cực cho việc cải tạo giáo dục người bị kết án và sớm đưa họ trở về hoà nhập xã hội với tính chất là kết quả của chính sách hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền. Để đạt được mục tiêu này, đường lối xử lý về hình sự của nhà nước ta cần phản ánh rõ được các nội dung sau: - Đối với những kẻ chủ mưu, cầm đầu ngoan cố chống đối, tái phạm nguy hiểm, những kẻ lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội, những kẻ dùng thủ đoạn xảo quyệt để phạm tội, phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, cố ý gây nên hậu quả nghiêm trọng cần phải trừng trị tuyệt đối nghiêm khắc bằng pháp luật hình sự. - Cần quy định và trao quyền cho cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền áp dụng chính sách khoan hồng cho những người tự thú, thành khẩn khai báo, tố giác 19 những người đồng phạm, lập công chuộc tội, đã ăn năn hối cải, tự nguyện sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại gây ra hoặc lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng. - Đối với những người phải chấp hành án hình sự là phạt tù thì cần phải buộc họ chấp hành hình phạt trong trại giam, cải tạo lao động, học tập để trở thành người có ích cho xã hội; nếu họ có tiến bộ thì cần xét để giảm nhẹ việc chấp hành hình phạt; đối với những người đã chấp hành xong án phạt thì cần tạo điều kiện cho họ làm ăn sinh sống và hoà nhập xã hội.

Từ những lập luận nêu trên, có thể hiểu đường lối xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội trong chính sách pháp luật hình sự là những phương hướng có tính chất chỉ đạo của Đảng và Nhà nước trong quá trình xét xử hành vi phạm tội của họ thông qua hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự. Với sự cân nhắc nhiều yếu tố khác nhau liên quan đến người dưới 18 tuổi phạm tội, việc xử lý đối tượng phạm tội này có những khác biệt đáng kể so với người đã thành niên phạm tội. Mục tiêu, quan điểm trong đường lối xử lý của Đảng và Nhà nước ta đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là phải hướng đến mục tiêu nhân đạo, đảm bảo tôn trọng các quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi phạm tội. Xuất phát từ quan điểm cho rằng đây là độ tuổi cần được giáo dục, rèn luyện, vì vậy những sai lầm, vi phạm của họ cần phải được nhìn nhận dưới góc độ hướng thiện với trách nhiệm của cả cộng đồng.

Khi người dưới 18 tuổi có hành vi phạm tội thì vấn đề trách nhiệm pháp lý của các đối tượng đó không thể xem xét một cách độc lập mà bao giờ cũng phải đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ, giáo dục của xã hội, của gia đình và nhà trường. Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải đảm bảo lợi ích tốt nhất của họ, không nhằm răn đe trừng trị như với chủ thể phạm tội là người thành niên mà chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội. Cũng cần nhìn nhận thấy rằng khi cộng đồng xã hội có những tác động tâm lý, giáo dục, cải tạo tích cực đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thì kết quả cho thấy họ lại là những con người dễ phục thiện, khả năng hoàn lương, tái hòa nhập cộng đồng cao. Người dưới 18 tuổi hay trẻ em, NCTN là đối tượng được gia đình, nhà trường và toàn xã hội chăm sóc, giáo dục do đó việc họ phạm tội cũng có một phần trách nhiệm của các chủ thể có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục họ.

20 Đường lối xử lý đối với người dưới 18 tuổi được quy định rõ nét nhất trong Bộ luật Hình sự. Biểu hiện cụ thể của đường lối xử lý đối với đối tượng này thể hiện ở một số nội dung như nguyên tắc xử lý chung, độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hình sự, các biện pháp pháp lý và các biện pháp cưỡng chế trong đó vấn đề hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội vừa là một trong những nội dung quan trọng của chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi nhưng cũng phần nào phản ánh đường lối xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội của pháp luật hình sự Việt Nam. Nhìn chung, các biện pháp pháp lý và các biện pháp cưỡng chế áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải lấy mục đích giáo dục là trên hết, hạn chế áp dụng các hình phạt đối với họ và phải áp dụng đúng mức các biện pháp tư pháp có tính giáo dục, phòng ngừa. Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải kết hợp với gia đình, nhà trường, các cơ quan tổ chức hữu quan, phải xác định rõ nguyên nhân, điều kiện phạm tội cũng như nhận thức của họ, đánh giá chính xác các đặc điểm nhân thân từ đó tạo những cơ hội thuận lợi và thực tế để họ sửa chữa sai lầm trở thành người có ích cho xã hội.

Có thể nói đường lối xử lý chính là biểu hiện sinh động nhất của chính sách pháp luật hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.