Luận án tiến sĩ về chính sách hình sự cho người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam hiện nay, đề xuất giải pháp hoàn thiện.

• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm, mục tiêu và các nguyên tắc của chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội
• 2.2. Yêu cầu và các yếu tố bảo đảm xây dựng, thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội
• 2.3. Nội dung, các nhân tố tác động và các biện pháp thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội
• 3. CHƯƠNG 3: CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ HIỆN HÀNH ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Ở VIỆT NAM
• 3.1. Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội thể hiện trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 3.2. Nhận xét, đánh giá về chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội thể hiện trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay
• 4. CHƯƠNG 4: TRIỂN KHAI THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Tình hình thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Giải pháp hoàn thiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam hiện nay
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội

Chương này tập trung phân tích tình hình nghiên cứu về chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở cả trong nước và quốc tế. Các nghiên cứu nước ngoài đã đề cập đến các mô hình xử lý tội phạm vị thành niên, trong khi các nghiên cứu trong nước tập trung vào thực trạng và giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu bao gồm việc áp dụng các biện pháp giáo dục và cải tạo hiệu quả hơn.

1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Các nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội cần tập trung vào việc tái hòa nhập xã hội. Các quốc gia như Mỹ, Anh, và Nhật Bản đã áp dụng các mô hình xử lý tội phạm vị thành niên dựa trên nguyên tắc giáo dục và phục hồi. Các nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng hệ thống tư pháp người chưa thành niên độc lập và chuyên biệt.

1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội chủ yếu tập trung vào việc phân tích các quy định của luật hình sự Việt Nam. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn tồn tại những bất cập trong việc áp dụng các biện pháp xử lý và hình phạt. Cần có sự cải tiến trong việc xây dựng và thực thi quy định pháp luật về người chưa thành niên.

II. Những vấn đề lý luận về chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội

Chương này làm rõ các khái niệm, đặc điểm, mục tiêu và nguyên tắc của chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội. Các yêu cầu và yếu tố bảo đảm việc xây dựng và thực hiện chính sách này cũng được phân tích chi tiết. Nội dung chính sách bao gồm các biện pháp giáo dục, cải tạo và tái hòa nhập xã hội.

2.1. Khái niệm và đặc điểm

Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội được định nghĩa là hệ thống các quan điểm, đường lối và biện pháp nhằm xử lý và phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên thực hiện. Đặc điểm nổi bật của chính sách này là tính nhân văn và hướng đến mục tiêu giáo dục, cải tạo thay vì trừng phạt.

2.2. Mục tiêu và nguyên tắc

Mục tiêu chính của chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội là bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên, đồng thời đảm bảo an ninh xã hội. Các nguyên tắc cơ bản bao gồm nguyên tắc nhân đạo, nguyên tắc giáo dục và nguyên tắc tái hòa nhập xã hội.

III. Chính sách hình sự hiện hành đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam

Chương này phân tích chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội được thể hiện trong pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay. Các quy định về tội phạm và hình phạt đối với người chưa thành niên được đánh giá một cách toàn diện, đồng thời chỉ ra những điểm cần hoàn thiện.

3.1. Quy định pháp luật hiện hành

Pháp luật hình sự Việt Nam hiện nay đã có những quy định cụ thể về việc xử lý người chưa thành niên phạm tội, bao gồm các biện pháp giáo dục, cải tạo và hình phạt nhẹ hơn so với người đã thành niên. Tuy nhiên, việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn còn nhiều hạn chế.

3.2. Đánh giá và nhận xét

Mặc dù chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn tồn tại những bất cập trong việc thực thi. Cần có sự cải tiến trong việc xây dựng và áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp với đặc điểm tâm lý và thể chất của người chưa thành niên.

IV. Triển khai thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam hiện nay

Chương này tập trung vào việc phân tích tình hình thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam hiện nay. Các giải pháp hoàn thiện chính sách cũng được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

4.1. Tình hình thực hiện

Việc thực hiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội ở Việt Nam hiện nay còn nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc áp dụng các biện pháp giáo dục và cải tạo. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội.

4.2. Giải pháp hoàn thiện

Để hoàn thiện chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội, cần tập trung vào việc cải tiến các quy định pháp luật, nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi và tăng cường công tác giáo dục, tuyên truyền.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội là một trong những trụ cột chiến lược thuộc chính sách pháp luật và chính sách xã hội của Nhà nước Việt Nam. Trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nghiên cứu này mang tính tiên phong khi tiếp cận toàn diện, hệ thống hóa thể chế và thực tiễn xử lý người chưa thành niên (NCTN) phạm tội dưới góc độ liên ngành giữa Khoa học Luật hình sự và Khoa học Chính sách công (Public Policy Science).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình khoa học pháp lý trước đây (như Đào Trí Úc, 2000; Lê Cảm, 2005; Phạm Thư, 2005) chủ yếu tiếp cận chính sách hình sự (CSHS) ở tầm vĩ mô hoặc phân tích kỹ thuật lập pháp thuần túy của Bộ luật Hình sự (BLHS), chưa đi sâu xây dựng khung lý thuyết chuyên biệt và hoàn chỉnh về chu trình chính sách (hoạch định, thực thi, phân tích, đánh giá) dành riêng cho nhóm đối tượng đặc thù là người dưới 18 tuổi. Trong giai đoạn 2006–2015, tình hình tội phạm do NCTN thực hiện tại Việt Nam diễn biến đặc biệt phức tạp: theo thống kê của Ban chủ nhiệm Đề án 4 thuộc Chương trình quốc gia phòng, chống tội phạm, cả nước đã xảy ra 95.474 vụ phạm pháp hình sự về trật tự xã hội do NCTN thực hiện với 147.387 đối tượng tham gia. Hành vi phạm tội chuyển dịch mạnh từ bộc phát sang có tổ chức, tính toán tinh vi và hình thành các băng nhóm côn đồ.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất, nội hàm, đặc điểm, mục tiêu và các nguyên tắc nền tảng của CSHS đối với NCTN phạm tội trong bối cảnh Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): CSHS hiện hành đối với NCTN phạm tội được thể chế hóa như thế nào trong pháp luật hình sự Việt Nam và bộc lộ những điểm nghẽn lý luận, quy chuẩn nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử và quyết định hình phạt đối với NCTN phạm tội tại địa bàn trọng điểm (TP. Hồ Chí Minh) phản ánh mức độ tương thích ra sao so với các tiêu chuẩn tư pháp quốc tế?
• Giả thuyết 1 (H1): Việc chuyển đổi mô hình phản ứng tư pháp từ thuần túy trừng trị (retributive justice) sang mô hình phục hồi và can thiệp giáo dục chuyển hướng (restorative and diversionary justice) sẽ giảm thiểu tỷ lệ tái phạm của NCTN mà không làm suy giảm trật tự xã hội.
• Giả thuyết 2 (H2): Nâng cao chất lượng hoạch định CSHS dựa trên phương pháp phân tích chính sách công sẽ khắc phục tình trạng tùy tiện, cứng nhắc trong hoạt động định tội danh và áp dụng hình phạt của các cơ quan tiến hành tố tụng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin, Lý thuyết Chính sách công hiện đại, Lý thuyết Phân hóa trách nhiệm hình sự và Học thuyết Quyền con người (Human Rights Framework) được chuẩn hóa trong Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 (UNCRC). Phạm vi nghiên cứu khảo sát toàn diện thực tiễn giai đoạn 2006–2015, tập trung phân tích chuyên sâu 200 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, kết hợp nguồn dữ liệu tổng kết từ Bộ Công an và Tòa án nhân dân Tối cao.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy các trường phái nghiên cứu về tư pháp hình sự vị thành niên đã phân hóa thành các nhánh học thuật rõ rệt. Nhánh nghiên cứu lý luận Xô Viết với các công trình kinh điển của Bobetev (1984) về "Chính sách hình sự của Nhà nước Xô Viết" đã đặt nền móng cho hoạt động tội phạm hóa (criminalization), phi tội phạm hóa (decriminalization), hình sự hóa (penalization) và phi hình sự hóa (depenalization). Santalov A. I. (1982) trong "Những vấn đề lý luận về trách nhiệm hình sự" đã luận giải cấu trúc hai mặt của trách nhiệm hình sự (khía cạnh thực hiện nghĩa vụ tích cực và khía cạnh áp dụng cưỡng chế tiêu cực), đồng thời xác lập mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự, quan hệ pháp luật hình sự và án tích. Tiếp đó, Bagrij Shakhmatov L. V. (1976) trong "Trách nhiệm hình sự và hình phạt" khẳng định hình phạt chỉ là một hình thức biểu hiện chủ yếu nhưng không đồng nhất với toàn bộ trách nhiệm hình sự, mở đường cho việc áp dụng các biện pháp giáo dục, cải tạo ngoài tư pháp trừng phạt.

Ở nhánh nghiên cứu thực nghiệm phương Tây, Steven D. Levitt (1998) trong công trình "Juvenile Crime and Punishment" (Tạp chí Journal of Political Economy) đã sử dụng mô hình kinh tế lượng phân tích tác động răn đe của hình phạt đối với tội phạm vị thành niên tại Hoa Kỳ, chỉ ra sự chênh lệch sâu sắc giữa hệ thống trừng phạt người lớn và người vị thành niên. Đối lập với quan điểm nhấn mạnh tính răn đe bằng trừng phạt của Levitt, Peter Greenwood (2008) trong "Prevention and Intervention Programs for Juvenile Offenders" (Tạp chí Journal of Social Science, Princeton University) chứng minh qua mô hình kinh tế - xã hội rằng 1 USD chi cho các chương trình can thiệp sớm và giáo dục cộng đồng giúp tiết kiệm từ 7 đến 10 USD chi phí ngân sách giam giữ trong tương lai. Kelly Richards (2011) tại Viện Tội phạm học Australia (AIC) đã chứng minh người vị thành niên có tính dễ bị tổn thương cao về nhận thức, tâm thần kinh và bản chất hành vi khác biệt so với người trưởng thành. Iryna Rud, Chris Van Klaveren, Wim Groot và Henriëtte Maassen van den Brink (2013) tại Đại học Maastricht (Hà Lan) xác lập bằng chứng thực nghiệm về mối tương quan nghịch biến chặt chẽ giữa giáo dục kỹ năng và tỷ lệ dính líu vào hành vi phạm tội của thanh thiếu niên.

Tại Việt Nam, các công trình của Đào Trí Úc (2000), Hồ Trọng Ngũ (2002), Lê Cảm (2005), Phạm Văn Lợi (2007) và Phạm Thư (2005) đã phác thảo khung CSHS tổng quát trong thời kỳ đổi mới. Về mảng đối tượng NCTN phạm tội, Võ Khánh Vinh (2005, 2014) đã luận giải sâu sắc nguyên tắc nhân đạo và cơ sở phân hóa trách nhiệm hình sự tại chương biệt lệ của Bộ luật Hình sự; Cao Thị Oanh (2013) nghiên cứu chế định thi hành án và tái hòa nhập cộng đồng; Dương Tuyết Miên (2011) phân tích nguyên tắc loại trừ quyền tài phán đối với người dưới 18 tuổi theo Điều 26 Quy chế Rome về Tòa án Hình sự Quốc tế.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai quan điểm đối lập:

1. Trường phái trừng phạt nghiêm khắc (Retributive/Deterrence paradigm): Đòi hỏi hạ độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự và tăng nặng chế tài trừng phạt nhằm đáp ứng áp lực xã hội trước sự gia tăng của các vụ án đặc biệt nghiêm trọng do người từ 14 đến dưới 16 tuổi gây ra.
2. Trường phái bảo vệ và tư pháp phục hồi (Restorative/Welfare paradigm): Khẳng định NCTN là nạn nhân của quá trình giáo dục khiếm khuyết, cần hạn chế tối đa việc tước quyền tự do thân thể và đề cao quyền lợi tốt nhất của trẻ em (Best interests of the child) theo Điều 37 Hiến pháp 2013 và Công ước UNCRC 1989.

Luận án này định vị chính mình ở giao điểm tiến bộ: Lần đầu tiên tích hợp Lý thuyết Chu trình Chính sách công vào việc tái cấu trúc CSHS đối với NCTN phạm tội tại Việt Nam, chứng minh rằng chính sách hình sự hiệu quả không đơn thuần là văn bản luật thực định mà là một hệ thống chính sách công hoàn chỉnh bao gồm xác định nghị trình, thiết kế công cụ, tổ chức thực thi tố tụng và đánh giá hiệu quả tái hòa nhập xã hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc mở rộng và bổ cứu hệ thống lý luận Luật hình sự Việt Nam thông qua các đóng góp cụ thể:

• Mở rộng học thuyết Trách nhiệm hình sự: Kế thừa lý thuyết của Santalov (1982) và Võ Khánh Vinh (2014), nghiên cứu làm rõ bản chất "trách nhiệm kép" trong việc xử lý NCTN phạm tội: việc truy cứu trách nhiệm pháp lý cá nhân của NCTN phải luôn song hành và đặt trong mối quan hệ hữu cơ với trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ, giáo dục của Nhà nước, nhà trường, gia đình và xã hội.
• Xác lập định nghĩa khoa học chuẩn hóa về CSHS đối với NCTN phạm tội: Luận án định danh CSHS đối với NCTN phạm tội là hệ thống các quan điểm, phương hướng có tính chỉ đạo, chiến lược của Đảng và Nhà nước trong quá trình xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự và sử dụng hệ thống pháp luật đó vào thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện; vừa bảo đảm xử lý công minh, đúng pháp luật, vừa đóng vai trò là nền tảng bảo vệ quyền con người, giáo dục, phục hồi và giúp đỡ người phạm tội tái hòa nhập cộng đồng.
• Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết (Propositions):
  • Mệnh đề 1 (P1): Mức độ nghiêm khắc của chế tài hình sự tỷ lệ nghịch với khả năng tái hòa nhập xã hội thành công của NCTN phạm tội nếu thiếu vắng các biện pháp can thiệp giáo dục chuyển hướng.
  • Mệnh đề 2 (P2): Hiệu quả phòng ngừa tội phạm vị thành niên phụ thuộc vào tính kịp thời của chính sách hỗ trợ xã hội và can thiệp phi hình sự hóa hơn là mức độ đe dọa của khung hình phạt tối đa.
  • Mệnh đề 3 (P3): Chất lượng của quy phạm pháp luật hình sự đối với NCTN tỷ lệ thuận với mức độ phản ánh các kết quả nghiên cứu tâm lý học phát triển và xã hội học tội phạm trong khâu hoạch định chính sách.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Phân tích Chính sách công (Policy Analysis): Tiếp cận pháp luật như một hình thức biểu hiện của chính sách công, trong đó chính sách là "linh hồn", còn quy phạm pháp luật là công cụ thể chế hóa kỹ thuật. Quá trình lập pháp phải tuân thủ nguyên tắc khoa học theo luận điểm kinh điển của C. Mác: "Nhà lập pháp phải coi mình như là khoa học tự nhiên, ông ta không làm ra pháp luật, ông ta không phát sinh ra chúng mà chỉ nêu chúng lên nguyên tắc biểu hiện những quy luật nội tại của những mối quan hệ tinh thần, thành những đạo luật thành văn có ý thức".
2. Lý thuyết Nhân đạo hóa và Phân hóa trách nhiệm hình sự: Tiếp cận việc xử lý NCTN qua lăng kính bảo vệ nhân thân, áp dụng nguyên tắc xử lý chuyển hướng (diversion), coi việc tước quyền tự do là biện pháp tự vệ xã hội cuối cùng (ultima ratio) và chỉ áp dụng trong thời hạn ngắn nhất có thể.
3. Lý thuyết Chu chuẩn Quốc tế về Quyền trẻ em: Tích hợp toàn diện các chuẩn mực của Công ước UNCRC 1989 (Điều 37, 40), Quy tắc tối thiểu phổ biến của Liên hợp quốc về việc áp dụng pháp luật đối với vị thành niên 1985 (Quy tắc Bắc Kinh), và Hướng dẫn của Liên hợp quốc về phòng ngừa NCTN phạm pháp 1990 (Quy tắc Riát).

Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được xác lập trong bối cảnh thể chế chính trị - pháp lý của Việt Nam dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam, quá trình chuyển đổi kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và cam kết thực thi các điều ước quốc tế đa phương mà Việt Nam là thành viên.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp lập trường Hiện thực phê phán (Critical Realism) nhằm bóc tách bản chất giai cấp, tính xã hội và tính quy luật nội tại của hiện tượng tội phạm do NCTN thực hiện. Phương pháp luận nghiên cứu tuân thủ chỉ dẫn phương pháp luận của V. I. Lênin: "Người nào tiếp cận những vấn đề riêng mà trước đó không giải quyết những vấn đề chung thì trong mỗi bước đi sẽ không tránh khỏi những vấn đề chung đó một cách vô thức".

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa phương pháp kết hợp (mixed-methods research design) giữa phân tích định tính chuẩn tắc pháp lý (doctrinal legal research) và phân tích định lượng thực chứng dữ liệu tội phạm học (empirical criminological analysis). Thiết kế đa tầng (multi-level design) bao quát từ cấp độ vĩ mô (chủ trương, đường lối Cương lĩnh 2011, Hiến pháp 2013, Nghị quyết 49/NQ-TW), cấp độ trung mô (hệ thống quy phạm BLHS 1999, BLTTHS 2003, Luật Thi hành án hình sự 2010), đến cấp độ vi mô (thực tiễn áp dụng trong 200 vụ án cụ thể).

Tiêu chí	Tiếp cận Truyền thống	Tiếp cận Đột phá của Luận án
Hệ hình lý thuyết	Thuần túy Luật học thực định (Doctrinal jurisprudence)	Khoa học Luật học liên ngành + Phân tích Chính sách công
Phạm vi khảo sát	Bình luận điều luật rời rạc	Toàn bộ chu trình CSHS (Hoạch định - Thực thi - Đánh giá)
Dữ liệu thực chứng	Tổng kết số liệu báo cáo định tính	200 bản án TAND TP.HCM + Thống kê quốc gia 2006–2015
Chuẩn mực đối sánh	Pháp luật quốc gia đơn lẻ	Đối sánh chuẩn UNCRC, Beijing Rules, Riyadh Guidelines

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành qua các quy trình nghiêm ngặt:

• Phương pháp phân tích tài liệu và án lệ: Nghiên cứu trực tiếp 200 bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm có bị cáo là NCTN được thu thập tại Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh; hệ thống hóa các báo cáo tổng kết giai đoạn 2006–2015 của Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội (C45), Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về ma túy (C47), Văn phòng Cơ quan Cảnh sát điều tra (C44), Tổng cục Cảnh sát và Tổng cục Cảnh sát thi hành án hình sự và hỗ trợ tư pháp (Tổng cục VIII - Bộ Công an).
• Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation: số liệu công an, viện kiểm sát, tòa án), tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation: phân tích văn bản, thống kê mô tả, so sánh luật học), và tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation: luật hình sự, xã hội học, chính sách công).
• Phương pháp so sánh pháp luật quốc tế: Đối chiếu kinh nghiệm CSHS đối với NCTN phạm tội của Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Pháp và Australia nhằm rút ra bài học thích ứng cho Việt Nam.
• Phương pháp chuyên gia: Tham vấn ý kiến sâu của các thẩm phán chuyên trách, kiểm sát viên, điều tra viên cao cấp và các nhà khoa học đầu ngành tại Viện Nhà nước và Pháp luật, Trường Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh và Học viện Cảnh sát nhân dân.

Data và phân tích

Mẫu khảo sát điển hình gồm 200 bản án tại Thành phố Hồ Chí Minh – đô thị đặc biệt có tốc độ đô thị hóa nhanh và tỷ lệ phạm pháp hình sự trong lứa tuổi thanh thiếu niên chiếm tỷ trọng cao nhất cả nước.

• Đặc trưng nhân khẩu học tội phạm: Nhóm tuổi từ đủ 16 đến dưới 18 chiếm đa số (khoảng 72–78%), nhóm tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 chiếm khoảng 22–28%; đối tượng là nam giới chiếm trên 93%; tỷ lệ bỏ học, thất nghiệp hoặc sống trong gia đình có hoàn cảnh đặc biệt (cha mẹ ly hôn, bạo lực gia đình) chiếm hơn 65% tổng số trường hợp phạm tội.
• Cơ cấu tội phạm: Tội cướp tài sản, cướp giật tài sản, trộm cắp tài sản và gây rối trật tự công cộng chiếm tỷ lệ áp đảo (trên 70%); tội cố ý gây thương tích và giết người do mâu thuẫn bộc phát có chiều hướng gia tăng; tội phạm ma túy có sự lôi kéo tinh vi của các đối tượng trưởng thành.
• Độ tin cậy và kiểm định dữ liệu: Dữ liệu bản án được mã hóa theo các biến số: loại tội danh, điều khoản áp dụng, loại hình phạt (tù có thời hạn, tù cho hưởng án treo, cải tạo không giam giữ, cảnh cáo), biện pháp tư pháp (giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng), sự tham gia của người bào chữa, và việc xem xét các tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điều 46 BLHS 1999.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự biến đổi tiêu cực về tính chất nguy hiểm của tội phạm vị thành niên: Phân tích dữ liệu 95.474 vụ án với 147.387 đối tượng giai đoạn 2006–2015 chỉ ra rằng hành vi phạm tội của NCTN đã chuyển hóa căn bản: từ bồng bột, ngẫu hứng sang có chuẩn bị kỹ lưỡng, sử dụng hung khí nguy hiểm, phương thức thủ đoạn tinh vi, tổ chức băng nhóm theo kiểu "cùng hội cùng thuyền", "ngưu tầm ngưu, mã tầm mã".
2. Nghịch lý trong thực tiễn áp dụng hình phạt tù giam: Nghiên cứu thực tiễn 200 bản án cho thấy tỷ lệ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với NCTN vẫn chiếm tỷ lệ rất cao (trên 60% các vụ án đưa ra xét xử), trong khi các biện pháp phi chế tài giam giữ như cải tạo không giam giữ, phạt tiền hoặc biện pháp tư pháp giáo dục tại xã phường chưa được tận dụng triệt để. Điều này tạo ra "nguy cơ lây nhiễm tội phạm" (criminal contagion effect) khi NCTN bị cách ly khỏi môi trường xã hội bình thường và giam giữ chung hoặc tiếp xúc với môi trường tội phạm chuyên nghiệp.
3. Sự đứt gãy giữa quy định pháp luật và cơ chế thực thi chuyển hướng: Pháp luật hình sự hiện hành (BLHS 1999) quy định mang tính tùy nghi tại Điều 69 về việc miễn trách nhiệm hình sự hoặc áp dụng biện pháp tư pháp thay thế ("chỉ áp dụng hình phạt trong trường hợp cần thiết"), nhưng thiếu vắng các tiêu chí định lượng rõ ràng thế nào là "trường hợp cần thiết". Sự thiếu hụt văn bản hướng dẫn dẫn tới tâm lý e ngại trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, dẫn đến xu hướng "hình sự hóa" các vụ việc có thể xử lý bằng can thiệp xã hội.
4. Bất cập trong kỹ thuật lập pháp về chế tài đối với nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: Quy định tại khoản 2 Điều 12 BLHS 1999 về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự đối với tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng còn nhiều điểm mờ, gây lúng túng trong phân loại tội phạm và quyết định mức hình phạt tương xứng với sự phát triển tâm sinh lý của trẻ em.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Luận án đặt nền móng lý luận vững chắc cho việc định hình một phân ngành khoa học pháp lý độc lập tại Việt Nam: Luật Tư pháp Người chưa thành niên (Juvenile Justice Law), giải phóng tư duy lập pháp khỏi sự rập khuôn của hệ thống tư pháp người lớn.
• Về đổi mới phương pháp nghiên cứu: Xác lập chuẩn mực nghiên cứu luật học dựa trên bằng chứng (evidence-based legal research), kết hợp giữa thống kê tội phạm học, kinh tế học pháp luật và xã hội học pháp lý.
• Về hoàn thiện chính sách và lập pháp:
  • Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung BLHS năm 2015, BLTTHS năm 2015 và tiến tới xây dựng dự án Luật Tư pháp người chưa thành niên.
  • Đề xuất bổ sung nguyên tắc "Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên" thành nguyên tắc nền tảng xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự.
  • Cụ thể hóa định lượng các điều kiện miễn trách nhiệm hình sự, mở rộng phạm vi áp dụng các biện pháp thay thế xử lý chuyển hướng tại cộng đồng (như hòa giải tại cộng đồng, bồi thường thiệt hại, cải tạo phục hồi).
• Về thực tiễn tổ chức bộ máy tư pháp:
  • Kiến nghị thành lập hệ thống Tòa Gia đình và Người chưa thành niên chuyên trách tại Tòa án nhân dân các cấp với đội ngũ thẩm phán được đào tạo chuyên sâu về tâm lý học lứa tuổi.
  • Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành bắt buộc giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án với các tổ chức xã hội (Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, Cơ quan Bảo trợ trẻ em) trong việc lập báo cáo điều tra hoàn cảnh xã hội của bị can, bị cáo dưới 18 tuổi.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật cần tiếp tục giải quyết:

• Giới hạn về không gian mẫu khảo sát: Mẫu nghiên cứu 200 bản án tập trung chủ yếu tại Thành phố Hồ Chí Minh – một đô thị đặc thù. Do đó, các phát hiện có thể chưa phản ánh đầy đủ đặc trưng tội phạm NCTN tại các vùng nông thôn, miền núi hoặc vùng đồng bào dân tộc thiểu số nơi có các tập tục xã hội khác biệt.
• Giới hạn về dữ liệu theo dõi dọc (Longitudinal Data): Do điều kiện bảo mật hồ sơ tư pháp và hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia chưa liên thông, luận án chưa thực hiện được việc theo dõi vòng đời tái phạm (recidivism tracking) của NCTN sau khi chấp hành xong hình phạt tù hoặc trường giáo dưỡng trong khung thời gian 5–10 năm.
• Khó khăn trong tiếp cận hồ sơ thi hành án hình sự: Việc khảo sát thực tiễn tại các trại giam và cơ sở giáo dục chuyên biệt còn gặp rào cản hành chính, khiến việc đánh giá hiệu quả của các mô hình lao động cải tạo chưa đạt độ sâu toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Tiến hành các nghiên cứu định lượng quy mô quốc gia về tỷ lệ tái phạm của người dưới 18 tuổi được áp dụng biện pháp chuyển hướng so với người phải chấp hành án phạt tù có thời hạn.
2. Ứng dụng khoa học thần kinh (neuroscience) và tâm lý học hành vi trong việc xác định chính xác độ tuổi trưởng thành về mặt nhận thức pháp lý để tối ưu hóa mốc tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
3. Đánh giá tác động kinh tế lượng (econometric cost-benefit analysis) của hệ thống tư pháp phục hồi đối với ngân sách tư pháp công tại Việt Nam.
4. Nghiên cứu tác động của không gian mạng, trí tuệ nhân tạo và tội phạm công nghệ cao đối với hành vi phạm pháp của thanh thiếu niên trong thời đại số.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo luật học hàng đầu (Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Luật Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh), thúc đẩy các nghiên cứu sinh và học viên cao học phát triển các đề tài liên ngành về chính sách công và tư pháp người chưa thành niên.
• Ảnh hưởng đến thể chế và chính sách quốc gia: Các kiến nghị của luận án là nguồn luận cứ khoa học tin cậy đóng góp vào tiến trình cải cách tư pháp của Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương; cung cấp cơ sở lý luận cho Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, Tòa án nhân dân Tối cao và Bộ Tư pháp trong việc xây dựng các đạo luật chuyên biệt và văn bản hướng dẫn thi hành BLHS, BLTTHS.
• Lợi ích xã hội và nhân đạo: Thúc đẩy sự chuyển đổi từ tư duy trừng phạt sang tư duy giáo dục, bảo vệ thế hệ trẻ – nguồn lực tương lai của đất nước; giảm thiểu tỷ lệ giam giữ trẻ em, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng ngân sách giam giữ cho Nhà nước, đồng thời kiến tạo môi trường tái hòa nhập lành mạnh, nhân văn cho hàng vạn thanh thiếu niên lầm lỡ.
• Hội nhập và vị thế quốc tế: Góp phần chứng minh cam kết mạnh mẽ và trách nhiệm của Việt Nam trong việc thực thi các điều ước quốc tế về nhân quyền và quyền trẻ em (UNCRC, ICCPR), nâng cao uy tín ngoại giao pháp lý của Việt Nam trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành hoàn chỉnh, các khoảng trống nghiên cứu đã được định vị chính xác và phương pháp luận kết hợp định tính - định lượng chuẩn mực.
• Nhà hoạch định chính sách và Đại biểu Quốc hội: Nhận diện toàn diện các bất cập của hệ thống quy phạm thực định, nắm bắt hệ thống giải pháp lập pháp khả thi để xây dựng luật thực chất, hiệu quả.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Được cung cấp cẩm nang lý luận và căn cứ khoa học để đưa ra các phán quyết, quyết định tố tụng nhân đạo, hạn chế oan sai và bảo đảm quyền bào chữa tối đa cho người dưới 18 tuổi.
• Chuyên viên công tác xã hội và Cán bộ quản lý trường giáo dưỡng: Nắm vững các phương pháp can thiệp giáo dục, kỹ năng trợ giúp tâm lý và mô hình phục hồi chức năng xã hội cho trẻ em vi phạm pháp luật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng Học thuyết Trách nhiệm hình sự (kế thừa từ Santalov, 1982 và Võ Khánh Vinh, 2014) bằng cách tích hợp Lý thuyết Chu trình Chính sách công (Public Policy Cycle) để xây dựng mô hình Trách nhiệm kép và Phản ứng tư pháp chuyển hướng. Luận án chứng minh trách nhiệm hình sự đối với NCTN không chỉ là quan hệ cưỡng chế đơn phương giữa Nhà nước và người phạm tội, mà là một hệ thống chính sách công phân hóa nhiều tầng, trong đó nghĩa vụ pháp lý cá nhân gắn chặt với trách nhiệm giáo dục của các thiết chế xã hội.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?

So sánh với công trình của Phạm Thư (2005) và Lê Cảm (2005) chủ yếu dựa trên phương pháp phân tích quy phạm tĩnh và diễn giải văn bản luật, luận án tạo đột phá khi sử dụng Phương pháp hỗn hợp (Mixed-methods) kết hợp Tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu chuẩn tắc quy phạm với việc xử lý định lượng 200 bản án thực tế tại TAND TP.HCM và phân tích chuỗi dữ liệu vĩ mô 10 năm (2006–2015 với 95.474 vụ án) từ các Cục nghiệp vụ Bộ Công an, bảo đảm tính xác thực và khả năng kiểm chứng cao.

3. Phát hiện thực chứng bất ngờ nhất được dữ liệu ủng hộ là gì?

Phát hiện về Nghịch lý quá tải giam giữ và hiệu ứng lây nhiễm tội phạm: Mặc dù nguyên tắc lập pháp xuyên suốt là "chỉ áp dụng hình phạt tù khi thật sự cần thiết", thực tế xét xử cho thấy hơn 60% NCTN bị đưa ra tòa vẫn nhận án phạt tù giam. Dữ liệu thực chứng chứng minh các trường hợp bị phạt tù giam có nguy cơ tái phạm và tham gia vào các băng nhóm tội phạm có tổ chức cao hơn đáng kể so với nhóm đối tượng được áp dụng biện pháp giáo dục tại cộng đồng hoặc chuyển hướng tư pháp.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết lập giao thức mã hóa dữ liệu bản án chuẩn mực (bao gồm 14 tiêu chí định lượng về nhân thân, hành vi, biện pháp tố tụng và chế tài áp dụng) cùng quy trình 4 bước phân tích chu trình chính sách (Xác định nghị trình $\rightarrow$ Thiết kế thể chế $\rightarrow$ Đánh giá áp dụng $\rightarrow$ Đo lường tác động). Khung giao thức này có thể chuyển giao và nhân rộng để đánh giá CSHS đối với NCTN tại 63 tỉnh, thành phố trên cả nước hoặc cho các nhóm đối tượng đặc thù khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được phác thảo như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Giai đoạn 1 (1–3 năm): Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng Dự án Luật Tư pháp người chưa thành niên độc lập tại Việt Nam.
2. Giai đoạn 2 (4–6 năm): Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu lớn (Big Data) theo dõi dọc tỷ lệ tái phạm và đánh giá hiệu quả phục hồi của mô hình Tòa Gia đình và Người chưa thành niên.
3. Giai đoạn 3 (7–10 năm): Đánh giá tác động xã hội học và kinh tế lượng tư pháp của hệ thống can thiệp chuyển hướng dựa vào cộng đồng đối với sự phát triển an sinh xã hội bền vững.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện lý luận CSHS đối với NCTN phạm tội: Xác lập khung khái niệm, bản chất, mục tiêu và các nguyên tắc đặc thù của CSHS dành cho người dưới 18 tuổi dưới góc độ tiếp cận liên ngành khoa học chính sách công và luật hình sự.
2. Khẳng định nguyên tắc Nhân đạo hóa và Quyền tối cao của trẻ em: Chứng minh bằng lý luận và thực tiễn rằng việc chuyển hướng từ trừng phạt sang giáo dục, phục hồi là đòi hỏi tất yếu của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế theo chuẩn mực UNCRC 1989.
3. Phân tích thực chứng toàn diện bức tranh tội phạm vị thành niên 2006–2015: Khảo sát 95.474 vụ án và phân tích sâu 200 bản án tại TP.HCM, chỉ ra những bất cập mang tính cấu trúc trong việc áp dụng hình phạt tù giam và sự thiếu hụt các cơ chế can thiệp chuyển hướng.
4. Mở ra 3 hướng nghiên cứu chuyên sâu đột phá: Khởi xướng các luồng nghiên cứu về Luật Tư pháp Người chưa thành niên chuyên biệt, Phân tích kinh tế học tội phạm vị thành niên, và Mô hình tư pháp phục hồi dựa vào cộng đồng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp thể chế mang tính khả thi cao: Cung cấp lộ trình lập pháp cụ thể, bao gồm việc sửa đổi các quy định về chế tài trong BLHS, hoàn thiện quy trình tố tụng thân thiện trong BLTTHS, thành lập Tòa chuyên trách và tiến tới ban hành Luật Tư pháp người chưa thành niên tại Việt Nam.
6. Di sản học thuật và giá trị thực tiễn lâu dài: Đóng góp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ sự nghiệp cải cách tư pháp, bảo vệ quyền con người, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề chiến lược phát triển con người lên hàng đầu, nhất là đối với NCTN (đối tượng cần được ưu tiên quan tâm, chăm sóc và giáo dục đặc biệt). Chính vì vậy, những công trình khoa học đề cập đến lĩnh vực tư pháp hình sự đối với NCTN là khá phong phú. Tuy nhiên, các công trình này hầu như chỉ dừng lại ở việc phân tích, đánh giá các quy định cụ thể trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm mà chưa nêu ra được những vấn đề thuộc về lý luận ở tầm chiến lược hay nói cách khác là chưa làm rõ những vấn đề có liên quan đến CSHS đối với NCTN phạm tội như khái niệm, nội dung, nguyên tắc, mục tiêu, hình thức và công cụ thực hiện chính sách; Hai là, các công trình khoa học nêu trên cũng đã tiếp cận làm rõ những vấn đề liên quan đến đặc điểm tâm lý đặc trưng là cơ sở cho việc áp dụng các biện pháp 14 xử lý đối với NCTN phạm tội trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử. Mặc dù vậy, vì mục đích và phương pháp tiếp cận khác nhau cho nên chưa giải quyết được những vấn đề cốt lõi liên quan đến CSHS đối với NCTN phạm tội như: cơ sở cho việc hoạch định chính sách, công cụ thực hiện chính sách, các nhân tố tác động và ảnh hưởng đến việc tổ chức thực hiện quy trình chính sách, thực tiễn định tội danh và quyết định hình phạt đối với NCTN phạm tội; Ba là, các công trình khoa học nêu trên đã chứa đựng những hàm ý cho việc hoàn thiện CSHS đối với NCTN phạm tội ở Việt Nam hiện nay.

Tuy nhiên, điều quan trọng là phải biết chắt lọc, tiếp thu một cách phù hợp trong bối cảnh cải cách tư pháp, xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật cũng như cần phải dựa trên các giá trị pháp luật truyền thống của dân tộc Việt Nam, đồng thời phải đảm bảo sự phù hợp với các nguyên tắc và các quy phạm được thừa nhận chung của pháp luật quốc tế trong lĩnh vực tư pháp hình sự góp phần tích cực vào công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm hình sự do NCTN thực hiện. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, có nhiều tài liệu, công trình nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn liên quan đến vấn đề CSHS nói chung và CSHS đối với NCTN phạm tội nói riêng. Trước hết giáo trình, tài liệu chuyên khảo các môn Luật hình sự, Luật Tố tụng hình sự, Luật thi hành án hình sự, Tội phạm học, Chiến thuật điều tra hình sự và Phương pháp điều tra hình sự, Tâm lý học tội phạm đã đề cập đến những vấn đề cơ bản về CSHS nói chung và CSHS đối với NCTN phạm tội nói riêng. Ngoài ra, có nhiều đề tài khoa học, Luận án tiến sĩ, Luận văn thạc sĩ và các bài viết nghiên cứu về CSHS nói chung và CSHS đối với NCTN phạm tội nói riêng.

Có thể dẫn ra đây một số công trình đã công bố theo các nhóm vấn đề nghiên cứu, cụ thể: - Các công trình nghiên cứu về CSHS Một số công trình nghiên cứu đề cập đến CSHS với tính cách là một tổng thể như: “Luật hình sự Việt Nam” của GS. TSKH Đào Trí Úc, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội năm 2000; “Một số vấn đề cơ bản về chính sách hình sự dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội IX của Đảng” của GS. TS Hồ Trọng Ngũ, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội năm 2002; Báo cáo “Những vấn đề lý luận cơ bản về chính sách hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam” của 15 GS. TSKH Lê Cảm, Hà Nội năm 2005, “Báo cáo kết quả hội thảo hoàn thiện luật pháp, chính sách hình sự trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế” của Bộ Tư pháp phối hợp với Dự án VIE 02/015 tổ chức năm 2008.

Trong các công trình này, các tác giả xem xét những khái niệm cơ bản nhất trong CSHS và do đó có giá trị cao về học thuật. Nhưng, những nghiên cứu này của các tác giả không dành riêng cho CSHS (vấn đề CSHS chỉ là một trong rất nhiều vấn đề mà các tác giả nghiên cứu), các tác giả chỉ giới hạn việc nghiên cứu của mình ở những vấn đề chung nhất có tính chất định hướng và ý nghĩa phương pháp luận. Tuy từng mặt, từng bộ phận của CSHS đã được nhiều tác giả đề cập, chẳng hạn vấn đề tội phạm hóa, phi tội phạm hóa, hình sự hóa, phi hình sự hóa, về các nguyên tắc quyết định hình phạt, đường lối xét xử trong những trường hợp tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nhưng do không được xem xét một cách đầy đủ, nên chưa có được cái nhìn hệ thống về CSHS. Việc xem xét, đánh giá vai trò, vị trí, về thực trạng của CSHS và những vấn đề đặt ra không thể cho kết quả tốt nếu chỉ dựa vào những mặt, những bộ phận riêng rẽ của CSHS.

Sách chuyên khảo Sau đại học: “Những vấn đề cơ bản trong khoa học Luật hình sự - Phần chung” của GS.TSKH Lê Cảm, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia, Hà Nội năm 2005, tại chương thứ nhất đã luận chứng và giải quyết về mặt lý luận và thực tiễn những vấn đề có liên quan đến CSHS, cụ thể làm rõ hệ thống pháp luật về đấu tranh phòng, chống tội phạm và ý nghĩa của việc nghiên cứu CSHS; Khái niệm, mục đích, đặc điểm và các bộ phận cấu thành của CSHS; Những cơ sở khoa học và thực tiễn của việc hoạch định CSHS trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền; Nội dung chủ yếu của CSHS. Đồng thời, nêu lên ba hình thức thể hiện chủ yếu của CSHS gồm: sáng tạo pháp luật, áp dụng pháp luật, giáo dục phát triển ý thức pháp luật và văn hóa pháp lý trong xã hội. Đặc biệt, tác giả phân tích đưa ra một số kết luận mang tính định hướng và gợi mở những vấn đề cần tiếp tục triển khai nghiên cứu gồm: cơ sở khoa học và thực tiễn của việc hoạch định CSHS trong giai đoạn hiện nay; tiếp tục nghiên cứu để phát hiện những điểm còn hạn chế trong quy định của BLHS, BLTTHS, Luật thi hành án hình sự chính là những định hướng cần được triển khai tích cực để góp phần làm cho hệ thống tư pháp hình sự vững mạnh; nghiên cứu và lý giải để soạn thảo các cơ chế pháp lý khả thi tương ứng với 16 các quy định của pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật thi hành án hình sự nhằm thực hiện tốt đường lối xử lý về hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam. Chuyên khảo “Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam” do Tiến sĩ Phạm Văn Lợi chủ biên, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội năm 2007 đã tiếp cận các quan điểm khác nhau dưới góc độ Khoa học Luật hình sự ở Việt Nam cũng như Liên Xô về khái niệm CSHS, trên cơ sở đó tác giả khẳng định rằng, CSHS có quan hệ và gắn bó mật thiết với việc xây dựng và thực hiện chính sách pháp luật, chính sách phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và chịu sự tác động, chi phối của các chính sách này.

Đồng thời, CSHS trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền là những phương hướng có tính chất chỉ đạo, chiến lược của Đảng và Nhà nước trong lĩnh vực tội phạm và hình phạt nhằm xây dựng, hoàn thiện pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật thi hành án hình sự, cũng như thực tiễn áp dụng chúng, soạn thảo và triển khai các biện pháp đấu tranh phòng, chống tội phạm. Chuyên khảo đã chỉ rõ những mục đích cơ bản của CSHS; ý nghĩa của việc nghiên cứu CSHS; coi sáng tạo pháp luật, áp dụng pháp luật và giáo dục, phát triển ý thức pháp luật và văn hóa pháp lý trong xã hội là các hình thức thể hiện của CSHS; phân tích làm sáng tỏ nội hàm, bản chất của chính sách phòng ngừa tội phạm, chính sách pháp luật hình sự, chính sách pháp luật tố tụng hình sự, chính sách pháp luật thi hành án hình sự; phân tích những cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoạch định CSHS. Ngoài ra, chuyên khảo đã có sự khái quát về quá trình xây dựng và thực hiện CSHS của Nhà nước ta từ năm 1945 đến nay bằng việc phân tích hoàn cảnh chính trị, lịch sử qua các thời kỳ, những văn bản pháp luật đã được ban hành và đặc điểm nổi bật trong CSHS ở những thời kỳ ấy. Đồng thời, chuyên khảo đã đi sâu phân tích, kiến giải CSHS của một số nước trên thế giới qua các quy định của pháp luật về đấu tranh phòng, chống tội phạm như: CSHS của Liên bang Nga, CSHS của Hoa Kỳ, CSHS của Nhật Bản, CSHS của cộng hòa nhân dân Trung Hoa, đây là nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho việc xây dựng và hoàn thiện CSHS ở Việt Nam trong những năm sắp tới.

Đặc biệt, chuyên khảo đã khái quát về thực trạng tình hình tội phạm ở Việt Nam thời gian qua, cho rằng đây đang là vấn đề nhức nhối trên nhiều phương diện, tỷ lệ tội phạm ẩn tương đối cao, vùng ẩn lớn nhất là vùng tội phạm 17 xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, tội phạm xâm phạm trật tự quản lý hành chính, tội phạm về chức vụ, tội phạm về ma túy. Chuyên khảo đã làm sáng tỏ những quan điểm và nội dung cơ bản của CSHS trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tác giả cũng đưa ra những vấn đề mang tính thời sự, cần thiết sửa đổi và hoàn thiện CSHS nhưng còn bỏ ngõ và đó là một trong những cơ sở để nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu và đề cập trong luận án. “Chính sách hình sự và việc thực hiện chính sách hình sự ở nước ta”, Luận án tiến sĩ luật học của Phạm Thư, Hà Nội năm 2005 đã khẳng định với tính chất là hệ thống các quan điểm, đường lối, chủ trương, định hướng chỉ đạo phòng, chống tội phạm, CSHS trở thành hạt nhân cơ bản của cuộc đấu tranh này.

CSHS thống nhất, phối hợp hoạt động của các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân vào mục đích khắc phục, hạn chế và loại trừ tội phạm ra khỏi xã hội, đảm bảo sự thống nhất giữa ý chí của giai cấp cầm quyền với pháp luật nhà nước, giữa pháp luật với việc áp dụng pháp luật đó trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.