Chương 1, tập trung vào: Cơ sở điều chỉnh, quá trình điều chỉnh chính sách và đánh giá kết quả. Quá trình điều chỉnh, phát triển chính sách sẽ được tập trung phân tích trong các giai đoạn chủ yếu trong tổng thể chiến lược đối ngoại của Việt Nam, gồm: (i) Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986); (ii) Giai đoạn phá bao vây cô lập, xác lập đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ quốc tế (1986 – 1996); (iii) Giai đoạn mở rộng quan hệ hợp tác và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế (1996 – 2006); và (iv) Giai đoạn đưa các mối quan hệ quốc tế vào chiều sâu và hội nhập quốc tế toàn diện (2006 – 2016). Chính sách của Việt Nam với ASEAN từ khi ASEAN ra đời cho đến khi Việt Nam bắt đầu thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986) chủ yếu được sử dụng làm cơ sở đối chiếu cho thời kỳ Đổi mới. Chƣơng 3: Khả năng điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ sau Đại hội Đảng lần thứ XII đến năm 2025 Trên cơ sở dự báo chiều hướng phát triển của tình hình khu vực và quốc tế, dự kiến phát triển của ASEAN và những thời cơ, thách thức cho Việt Nam, Chương 3 đề xuất một số khuyến nghị về khả năng điều chỉnh, nhằm nâng cao hiệu quả chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025.
16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LU N VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại 1. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại Chính sách đối ngoại, theo Marijke Breuning là “tổng thể các chính sách và tương tác với môi trường bên ngoài biên giới quốc gia” [136, tr. Chính sách đối ngoại bao quát nhiều vấn đề, từ an ninh, kinh tế tới những vấn đề môi trường, năng lượng, viện trợ nước ngoài, di cư.
Chủ thể chính sách đối ngoại và mục tiêu chính sách đối ngoại nhắm tới thường là các quốc gia. George Modelski thì cho rằng “chính sách đối ngoại là hệ thống những hoạt động do các cộng đồng thực hiện nhằm thay đổi hành vi của các quốc gia khác và điều chỉnh hành động của bản thân nhà nước mình với môi trường quốc tế” [154, tr.6], giảm tác động bất lợi và tăng cường hợp tác. Chính sách đối ngoại có thể được hiểu thông qua (i) Mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra trong quá trình ra quyết định; (ii) Quá trình hoạch định chính sách; (iii) Mục tiêu của chính sách đối ngoại. Khác với quan điểm này, Kal J.
Holsti cho rằng chính sách đối ngoại là những hành động chính phủ tiến hành hoặc cam kết nhằm duy trì hoặc thay đổi những đặc điểm mong muốn hoặc không mong muốn trong môi trường quốc tế với mục tiêu được cân nhắc kỹ lưỡng. Đó là sự kết hợp giữa định hướng, vai trò quốc gia, mục tiêu và hành động; những chiến lược cơ bản để đạt được các mục tiêu trong nước và ngoài nước, đặc biệt trong việc ứng phó với các đe dọa thường trực [145, tr. James Rosenau quan niệm chính sách đối ngoại là "sự cố gắng của một xã hội quốc gia nhằm kiểm soát môi trường bên ngoài bằng cách duy trì bối cảnh thuận lợi và thay đổi những bối cảnh bất lợi" [178]. Theo "Từ điển thuật ngữ Ngoại giao", chính sách đối ngoại là "chủ trương, chiến lược, kế hoạch và các biện pháp thực hiện cụ thể do một quốc gia 17 đề ra liên quan đến các mối quan hệ quốc tế mà quốc gia đó thiết lập với các quốc gia và các chủ thể khác nhằm tăng cường và bảo vệ lợi ích quốc gia của mình" [110].
Tổng hợp các cách nhìn trên, tác giả cho rằng, chính sách đối ngoại là một bộ phận của chính sách quốc gia (chính sách công), tổng hợp những mục tiêu, phương tiện, biện pháp, điều chỉnh của một quốc gia được thực hiện trên trường quốc tế nhằm phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của quốc gia đó. Với quan niệm này, các nước sẽ tiến hành điều chỉnh chính sách đối ngoại để có đáp ứng thích hợp trong xử lý vấn đề, tận dụng tình hình có lợi hoặc giảm nhẹ sự bất lợi. Về mục tiêu của chính sách đối ngoại, Gregory Raymond cho rằng chính sách đối ngoại có những mục tiêu như: an ninh (tồn tại vật chất, toàn vẹn lãnh thổ, độc lập chính trị), phúc lợi (thịnh vượng, phát triển kinh tế, hạnh phúc), danh dự (sự thừa nhận, địa vị, sự tôn trọng), sự mở rộng về hệ tư tưởng (phổ biến các giá trị, sự thống nhất), sự mở rộng vật chất tự thân (quyền lực, mở rộng lãnh thổ, sự tiếp cận đặc biệt), hệ giá trị (hòa bình, đạo đức, đoàn kết quốc tế) [160, tr. Các khía cạnh này có thể được rút gọn lại thành ba mục tiêu cơ bản, như Nicholas Onuf lập luận, là “vị thế, an ninh và phát triển” [156, tr.
Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan cũng nêu nhận định về mục tiêu của chính sách đối ngoại: “Chính sách đối ngoại của bất kỳ một quốc gia nào dù lớn hay nhỏ bao giờ cũng nhằm phục vụ ba mục tiêu cơ bản là mục tiêu an ninh (góp phần bảo đảm độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia và sự toàn vẹn lãnh thổ); mục tiêu phát triển (tranh thủ ngoại lực và tạo dựng điều kiện quốc tế thuận lợi cho phát triển kinh tế-xã hội của đất nước); và mục tiêu ảnh hưởng (góp phần nâng cao địa vị quốc gia, phát huy tầm ảnh hưởng trên trường quốc tế)”. Ba mục tiêu an ninh, phát triển và vị thế gắn kết với nhau mật thiết, không thể tách rời và phản ánh lợi ích quốc gia, dân tộc. Những mục tiêu này là không thay đổi, nhưng nội hàm cụ thể và các biện pháp sử dụng để đạt được mục tiêu 18 ấy có thể được điều chỉnh, thay đổi theo thời gian, tuỳ thuộc vào diễn biến thực tế trong quá trình phát triển. Về quan hệ giữa chính sách đối ngoại và chính sách đối nội, do thái độ của một quốc gia chịu sự tác động của môi trường trong nước và môi trường bên ngoài nên quá trình hoạch định chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia cũng chịu sự tác động của cả hai môi trường này.
Bên cạnh đó, chính sách đối ngoại và chính sách đối nội là hai mặt của một tổng thể chính sách nhằm mục đích duy trì, bảo đảm và mở rộng lợi ích dân tộc. Hai mặt này luôn tác động lẫn nhau, trong đó các yếu tố trong nước sẽ quyết định khả năng hành động ở bên ngoài của các quốc gia. Ngược lại, các sự kiện xảy ra bên ngoài biên giới quốc gia cũng khiến các nước phải có những biện pháp hạn chế tác động tiêu cực và tận dụng thời cơ thuận lợi [112, tr. Chính sách đối ngoại còn là sự phản chiếu ra môi trường quốc tế những hoạt động bên trong quốc gia.
Chính sách đối nội bao gồm các chiến lược, sách lược, chủ trương, quyết định về những biện pháp do nhà nước hoạch định và thực hiện nhằm phát triển đất nước toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Chính sách đối nội của mỗi quốc gia trong từng thời kỳ lịch sử có thể khác nhau và liên quan chặt chẽ đến chính sách đối ngoại. Chính sách đối nội cũng là cơ sở của chính sách đối ngoại, bảo đảm cho việc thực hiện chính sách đối ngoại. Chính sách đối nội quyết định nội dung và phương thức thực hiện chính sách đối ngoại.
Chính vì vậy, Lê-nin cho rằng chính sách đối ngoại là sự kéo dài của chính sách đối nội trên phạm vi quốc tế. Ngoài ra, đó cũng là nhu cầu khẳng định bản sắc của mỗi quốc gia trên trường quốc tế. Theo William Wallace, chính trị trong nước nước có tác động đến chính sách đối ngoại theo ba cấp độ từ thấp đến cao là (i) Bản sắc dân tộc, như giá trị, truyền thống và các giá trị xã hội; (ii) Ảnh hưởng của các nhóm lợi ích, và (iii) Sự lãnh đạo, cấu trúc xã hội và hệ thống hành chính nhà nước [179]. Dù ở mức độ nào thì chính sách đối 19 nội và chính sách đối ngoại cũng được gắn kết với nhau nhằm phục vụ lợi ích quốc gia.
Mọi quốc gia phải bảo vệ lợi ích của mình trong môi trường quốc tế trong mọi hoàn cảnh khỏi các thế lực đe dọa hoặc làm tổn hại đến lợi ích đó. Vì vậy, đường lối chính sách và nhiệm vụ đối ngoại luôn có xuất phát điểm là những mục tiêu và nhu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, nói cách khác là nhằm phục tùng chính sách đối nội, phục vụ lợi ích dân tộc. Chính sách đối ngoại không thể xa rời hoàn cảnh thực tế đất nước, hay hy sinh lợi ích dân tộc vì một lợi ích khác [112, tr. Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại Một trong những phương pháp phân tích chính sách đối ngoại được ứng dụng phổ biến là phân tích theo các cấp độ.
Kenneth Waltz đã sử dụng ba “hình tượng” Con người, Nhà nước và Chiến tranh trong phân tích chính sách đối ngoại và cho rằng nguyên nhân của chiến tranh và hòa bình xuất phát từ các yếu tố con người, quốc gia, hay hệ thống quốc gia [180]. David Singer đưa ra khái niệm cấp độ phân tích trong phân tích chính sách đối ngoại, bao gồm (i) Cấp độ cá nhân; (ii) Cấp độ quốc gia và (iii) Cấp độ hệ thống quốc tế [164]. William Nester thì chia thành năm cấp độ (i) Hệ thống niềm tin và quan điểm của đội ngũ các nhà lãnh đạo; (ii) Hệ thống ra quyết định; (iii) Hệ thống chính trị; (iv) Hệ thống quốc gia và (v) Hệ thống quốc tế [155]. Ở cấp độ quốc gia, hệ thống ra quyết định có vai trò đặc biệt quan trọng theo quan điểm của C.
Tổng hợp các cấp độ và hệ thống phân tích này, có thể thấy: Hệ thống quốc tế là môi trường toàn cầu trong đó tất cả các quốc gia tương tác với nhau. Bằng cách tạo thuận lợi hay kiềm chế hành động của các quốc gia, hệ thống quốc tế hình thành nên hành vi của các quốc gia. Phân tích theo hệ thống quốc tế cho rằng bất cứ hệ thống nào cũng vận hành theo những cách thức có thể dự đoán được ở một mức độ nhất định, với những xu hướng 20 hành vi mà các chủ thể thường tuân theo. Lựa chọn của các nước cũng sẽ phụ thuộc vào môi trường địa chính trị và địa kinh tế của quốc gia đó.
