Luận án quá trình phát triển chính sách đối ngoại của việt nam với hiệp hội các quốc gia đông nam á asean trong thời kỳ đổi mới 1986 đến nay

Tài liệu nghiên cứu Luận án quá trình phát triển chính sách đối ngoại của việt nam với hiệp hội các quốc gia đông nam á, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Trường học: Trường Đại học
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ 1986 đến nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ năm 1986 đến nay đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển quan trọng. Từ giữa những năm 80, Việt Nam đối mặt với khủng hoảng kinh tế - xã hội và áp lực từ các thế lực thù địch. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI đã khởi xướng đường lối đổi mới, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc củng cố hòa bình và phát triển kinh tế. Việc gia nhập ASEAN vào năm 1995 được xem là một quyết định chiến lược, giúp Việt Nam thoát khỏi tình trạng bị bao vây cấm vận và mở rộng quan hệ quốc tế. Chính sách này không chỉ phản ánh sự thay đổi trong tư duy đối ngoại mà còn là một bước tiến quan trọng trong việc hội nhập khu vực.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị

Bối cảnh lịch sử từ năm 1986 đến nay cho thấy Việt Nam đã trải qua nhiều biến động lớn. Sau khi gia nhập ASEAN, Việt Nam đã chuyển từ tư duy đối kháng sang hợp tác, từ chỗ coi thế giới là một vũ đài đấu tranh sang việc xem đó là môi trường để phát triển. Sự thay đổi này không chỉ giúp Việt Nam cải thiện quan hệ với các nước trong khu vực mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế và bảo vệ an ninh quốc gia.

1.2. Tác động của ASEAN đối với chính sách đối ngoại của Việt Nam

ASEAN đã trở thành một nhân tố quan trọng trong việc định hình chính sách đối ngoại của Việt Nam. Sự hợp tác trong khu vực không chỉ giúp Việt Nam nâng cao vị thế mà còn tạo ra một môi trường hòa bình, ổn định để phát triển. Việt Nam đã chủ động tham gia vào các hoạt động của ASEAN, từ đó khẳng định vai trò của mình trong việc xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh.

II. Phân tích chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN đã được điều chỉnh và phát triển qua nhiều giai đoạn. Từ những năm đầu gia nhập, Việt Nam đã tích cực tham gia vào các hoạt động của ASEAN, thể hiện qua các cam kết hợp tác trong lĩnh vực kinh tế, an ninh và văn hóa. Sự phát triển này không chỉ giúp Việt Nam hội nhập sâu rộng vào khu vực mà còn tạo ra những cơ hội mới cho phát triển kinh tế. Các chính sách đối ngoại của Việt Nam đã được xây dựng dựa trên nguyên tắc tôn trọng lẫn nhau và hợp tác cùng có lợi.

2.1. Các giai đoạn phát triển chính sách

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN đã trải qua nhiều giai đoạn, từ việc thiết lập quan hệ đến việc tham gia tích cực vào các hoạt động của ASEAN. Giai đoạn đầu, Việt Nam chủ yếu tập trung vào việc xây dựng lòng tin và hợp tác với các nước thành viên. Đến nay, Việt Nam đã trở thành một thành viên chủ động, tích cực trong việc xây dựng Cộng đồng ASEAN, thể hiện qua các cam kết và hành động cụ thể.

2.2. Những thách thức và cơ hội

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN cũng đối mặt với không ít thách thức. Các vấn đề như tranh chấp lãnh thổ, an ninh khu vực và sự cạnh tranh giữa các nước lớn đã đặt ra nhiều khó khăn cho Việt Nam. Tuy nhiên, những thách thức này cũng mở ra cơ hội cho Việt Nam trong việc củng cố quan hệ với các nước ASEAN và nâng cao vai trò của mình trong khu vực.

III. Đánh giá và khuyến nghị

Đánh giá tổng thể về chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN cho thấy sự phát triển mạnh mẽ và tích cực. Việt Nam đã thành công trong việc xây dựng mối quan hệ hợp tác với các nước ASEAN, từ đó nâng cao vị thế của mình trong khu vực. Tuy nhiên, cần tiếp tục điều chỉnh và hoàn thiện chính sách để đáp ứng yêu cầu mới trong bối cảnh quốc tế đang thay đổi nhanh chóng. Khuyến nghị cho chính sách đối ngoại trong thời gian tới là cần tăng cường hợp tác đa phương, phát huy vai trò của ASEAN trong việc giải quyết các vấn đề khu vực.

3.1. Đánh giá thành tựu

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong việc xây dựng chính sách đối ngoại với ASEAN. Sự tham gia tích cực vào các hoạt động của ASEAN đã giúp Việt Nam nâng cao vị thế và tạo ra môi trường thuận lợi cho phát triển kinh tế. Các chính sách đã được điều chỉnh phù hợp với tình hình thực tế, từ đó tạo ra những cơ hội mới cho hợp tác và phát triển.

3.2. Đề xuất hướng đi mới

Để phát huy hiệu quả chính sách đối ngoại với ASEAN, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy và chiến lược. Cần chú trọng đến việc xây dựng mối quan hệ đối tác chiến lược với các nước ASEAN, đồng thời tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế, an ninh và văn hóa. Việc này không chỉ giúp Việt Nam nâng cao vị thế mà còn góp phần xây dựng một ASEAN vững mạnh và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự chuyển dịch và phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong giai đoạn 1986–2016 đại diện cho một công trình học thuật tiên phong thuộc chuyên ngành Quan hệ Quốc tế. Đặt trong bối cảnh lịch sử đầy biến động từ giữa thập niên 1980 — khi Việt Nam đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội trầm trọng, bị bao vây cấm vận và chịu tác động dữ dội từ sự sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa tại Liên Xô và Đông Âu — luận án giải mã quá trình tái định hình tư duy đối ngoại mang tính bước ngoặt của Đảng Cộng sản Việt Nam. Quyết định tham gia ASEAN vào năm 1995 được xác định là một sự lựa chọn mang tính đột phá chiến lược, chuyển hóa hoàn toàn trạng thái từ đối đầu nghi kỵ sang hợp tác cùng phát triển, thiết lập vành đai an ninh trực tiếp và mở đường cho tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án nhận diện là: mặc dù quan hệ Việt Nam - ASEAN đã thu hút nhiều công trình trong và ngoài nước (như nghiên cứu của Phạm Quang Minh, 2012; Carlyle A. Thayer & Ramses Amer, 2000), phần lớn các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc mô tả biên niên lịch sử ngoại giao hoặc tiếp cận từng sự kiện đơn lẻ. Chưa có công trình nào xây dựng một khung lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại (Foreign Policy Analysis - FPA) hoàn chỉnh, hệ thống hóa một cách biện chứng quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam đối với ASEAN xuyên suốt 30 năm Đổi mới (1986–2016) qua 7 kỳ Đại hội Đảng (từ Đại hội VI đến Đại hội XII), đồng thời dự phóng tầm nhìn chiến lược đến năm 2025.

Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố cấu trúc quốc tế và động lực nội bộ nào đã thúc đẩy Đảng và Nhà nước Việt Nam điều chỉnh căn bản tư duy và chính sách đối ngoại đối với ASEAN từ năm 1986 đến năm 2016?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN đã diễn ra qua các cấp độ điều chỉnh nào (định hướng, mục tiêu, biện pháp) và cơ chế học hỏi chính sách (policy learning) được vận hành ra sao qua từng kỳ Đại hội Đảng?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Trước bối cảnh hình thành Cộng đồng ASEAN (31/12/2015) và cạnh tranh chiến lược nước lớn gia tăng, Việt Nam cần thực hiện những bước điều chỉnh chính sách đối ngoại nào đối với ASEAN trong giai đoạn 2016–2025?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN là một tiến trình chuyển đổi mô thức (paradigm shift) từ tư duy ý thức hệ "hai phe, bạn - thù" sang tư duy thực tiễn lấy "lợi ích quốc gia - dân tộc" làm nguyên tắc tối cao, trong đó ASEAN giữ vai trò là không gian sinh tồn chiến lược và đòn bẩy đa phương hóa.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Hiệu quả thực thi chính sách đối ngoại đối với ASEAN tỷ lệ thuận với mức độ thể chế hóa và khả năng kết hợp hài hòa giữa bộ ba mục tiêu "an ninh, phát triển và nâng cao vị thế quốc tế" với phương châm ngoại giao "dĩ bất biến, ứng vạn biến".

Về khung lý thuyết, luận án tích hợp mô hình biến đổi chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990), phân tích cấp độ của David Singer (1961), kết hợp với nền tảng Thế giới quan Mác - Lênin và Tư tưởng Ngoại giao Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian Đông Nam Á mở rộng sang khu vực châu Á - Thái Bình Dương, khảo sát dữ liệu trong khung thời gian 30 năm (1986–2016) và đưa ra các khuyến nghị chính sách có giá trị thực tiễn cao cho giai đoạn 10 năm tiếp theo (2016–2025).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu nghiên cứu cho thấy hai dòng học thuật chủ lưu trong và ngoài nước tiếp cận chủ đề này:

Thứ nhất, dòng nghiên cứu trong nước về đổi mới đường lối đối ngoại và quan hệ Việt Nam - ASEAN: Các công trình của các nhà ngoại giao kỳ cựu và học giả hàng đầu như Phạm Bình Minh (2010, 2011), Nguyễn Cơ Thạch (1998), Nguyễn Dy Niên (2005), Vũ Khoan (2005), Nguyễn Mạnh Cầm (2005, 2010), Vũ Dương Ninh (1998, 2004, 2005), Đào Huy Ngọc (1997), Nguyễn Hoàng Giáp và Nguyễn Thị Quế (2012, 2013), Phạm Quang Minh (2012, 2015), và Nguyễn Vũ Tùng (2005) đã khái quát bức tranh toàn cảnh về ngoại giao thời kỳ Đổi mới. Nguyễn Vũ Tùng (2005) khi phân tích "Lý luận về bản chất hợp tác ASEAN" đã chỉ ra rằng việc gia nhập ASEAN giúp Việt Nam thâm nhập vào dòng chảy chính của khu vực, tạo dựng môi trường quốc tế hòa bình để củng cố chế độ và nâng cao quyền tự chủ chiến lược. Tuy nhiên, các công trình trong nước chủ yếu thiên về tổng kết lịch sử - chính trị học, thiếu vắng mô hình hóa lý thuyết về cơ chế ra quyết định và các mức độ điều chỉnh chính sách.

Thứ hai, dòng nghiên cứu quốc tế về chính sách đối ngoại của Việt Nam trong tiến trình chuyển đổi: Các học giả quốc tế nổi bật như Carlyle A. Thayer và Ramses Amer (2000), David Elliott (2012), Eero Palmujoki (1997), William Turley (2004), và Alexander L. Vuving (2006, 2008) đã áp dụng nhiều lăng kính lý thuyết quan hệ quốc tế khác nhau. Hai cuộc tranh luận học thuật lớn được ghi nhận:

1. Tranh luận về động lực gia nhập ASEAN (Chủ nghĩa Thể chế Mới vs. Chủ nghĩa Hiện thực Cân bằng Đe dọa): Carlyle A. Thayer (2000) bảo vệ quan điểm chủ nghĩa đa phương và thể chế khu vực là con đường tối ưu để giảm thiểu chi phí giao dịch quốc tế và hội nhập kinh tế. Ngược lại, William Turley (2004) và Alexander L. Vuving (2006, 2008) sử dụng lý thuyết cân bằng quyền lực/nguy cơ, lập luận rằng Hà Nội hướng tới ASEAN như một cấu trúc địa chiến lược nhằm tạo đối trọng mềm, phân tán áp lực an ninh từ phía Trung Quốc và cân bằng kỳ vọng tài chính - công nghệ từ phương Tây và Nhật Bản.
2. Tranh luận về vai trò của ý thức hệ (Ý thức hệ chi phối vs. Chủ nghĩa Thực dụng vị lợi ích quốc gia): Eero Palmujoki (1997) phân tích sự giằng co giữa học thuyết Mác - Lênin và những biến chuyển trong thực tiễn quan hệ quốc tế, trong khi Báo cáo của Nhóm chuyên trách Đối ngoại Quốc hội Australia (1995) nhấn mạnh thế tiến thoái lưỡng nan của Việt Nam khi phải vừa duy trì bản sắc chính trị, vừa cải cách sâu rộng để phá thế cô lập ngoại giao.

Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại phương Tây và thực tiễn ngoại giao đặc thù của một nhà nước xã hội chủ nghĩa đang chuyển đổi. Bằng việc đối chiếu các trường hợp nghiên cứu quốc tế về chuyển dịch chính sách (như nghiên cứu so sánh của Charles Hermann, 1990; Richard Snyder et al., 2012), luận án tạo ra bước tiến tri thức rõ rệt: giải thích tường tận cơ chế Đảng Cộng sản Việt Nam chuyển hóa các áp lực cấu trúc quốc tế và khủng hoảng kinh tế nội bộ thành động lực đổi mới tư duy đối ngoại qua từng kỳ Đại hội.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào kho tàng lý thuyết Quan hệ Quốc tế và Phân tích Chính sách Đối ngoại (FPA) thông qua việc mở rộng và kiểm chứng mô hình biến đổi chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990) trong bối cảnh một quốc gia đang phát triển dưới sự lãnh đạo duy nhất của Đảng Cộng sản. Luận án mở rộng 4 mức độ thay đổi chính sách của Hermann:

1. Điều chỉnh mức độ nỗ lực (Adjustment changes): Thay đổi cường độ thực thi mà không đổi mục tiêu hay biện pháp.
2. Thay đổi chương trình/biện pháp (Programmatic changes): Đổi mới công cụ ngoại giao (từ đối ngoại song phương truyền thống sang đa phương hóa, tham gia các cơ chế ARF, AFTA).
3. Thay đổi vấn đề/mục tiêu (Problem/Goal changes): Chuyển đổi trọng tâm từ phòng thủ an ninh quân sự thuần túy sang ưu tiên an ninh kinh tế và phát triển.
4. Chuyển dịch định hướng quan hệ quốc tế (International orientation redirection): Bước chuyển căn bản tái định vị quốc gia trong hệ thống quốc tế, thay đổi toàn bộ thế giới quan từ đối đầu sang hội nhập toàn diện.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 3 mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề 1 (Proposition 1): Sự sụp đổ của trật tự lưỡng cực Chiến tranh Lạnh là điều kiện cần, nhưng nhận thức mới của giới lãnh đạo chính trị về sự ưu tiên của "lợi ích quốc gia - dân tộc" thay cho "ý thức hệ giai cấp" mới là điều kiện đủ để tạo ra sự chuyển dịch định hướng đối ngoại.
• Mệnh đề 2 (Proposition 2): Chính sách đối ngoại đối với tổ chức khu vực (ASEAN) vận hành như một phòng thí nghiệm thể chế (institutional sandbox) giúp quốc gia tích lũy năng lực ngoại giao đa phương trước khi tham gia các sân chơi toàn cầu quy mô lớn hơn (APEC, WTO, Liên Hợp Quốc).
• Mệnh đề 3 (Proposition 3): Tiến trình điều chỉnh chính sách đối ngoại trong hệ thống chính trị tập trung dân chủ diễn ra theo hình thái tiệm tiến có chu kỳ (5 năm/kỳ Đại hội), trong đó các tổng kết thực tiễn đóng vai trò là cơ chế phản hồi học hỏi (learning feedback loop) để tái cấu trúc chính sách.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa tầng giữa:

• Khung FPA Hermann (1990): Động lực từ môi trường quốc tế và bối cảnh nội bộ tác động qua cấu trúc ra quyết định của Đảng và Nhà nước.
• Khung Cấp độ Phân tích (Levels of Analysis) của David Singer (1961) và Kenneth Waltz (1959): Khảo sát đồng thời ở 3 cấp độ: Cấp độ Hệ thống Quốc tế (cấu trúc quyền lực khu vực, cạnh tranh nước lớn), Cấp độ Quốc gia/Nhà nước (thể chế chính trị, nhu cầu phát triển kinh tế), và Cấp độ Cá nhân/Lãnh đạo (nhận thức, thế giới quan của tập thể Bộ Chính trị và các nhà hoạch định chiến lược).
• Bộ ba mục tiêu chiến lược của Nicholas Onuf (1989) và Vũ Khoan (2005): "An ninh, Phát triển và Vị thế" được xác định là trục giá trị bất biến, trong khi các phương thức triển khai được linh hoạt biến đổi ("ứng vạn biến").

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung lý thuyết này áp dụng hiệu quả nhất đối với các quốc gia tầm trung hoặc nhỏ (small/middle powers) có thể chế chính trị thống nhất, đang trải qua quá trình chuyển đổi kinh tế và hội nhập khu vực trong môi trường địa chính trị phức tạp.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu Hiện thực Phê phán (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa Duy vật Biện chứng và Lịch sử. Thiết kế nghiên cứu định tính đa tầng (multi-level qualitative research design) được triển khai nhằm theo dõi tiến trình (process-tracing) hoạch định và thực thi chính sách đối ngoại của Việt Nam trong suốt 30 năm (1986–2016).

Các cấp độ phân tích được phân định rành mạch:

• Cấp độ hệ thống: Cục diện quốc tế sau Chiến tranh Lạnh, sự trỗi dậy của các tổ chức khu vực, cấu trúc trật tự Đông Á.
• Cấp độ quốc gia: Đường lối Đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam, hệ thống thể chế đối ngoại (Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Ủy ban Đối ngoại Quốc hội).
• Cấp độ quá trình/nhận thức: Sự chuyển hóa tư duy từ các văn kiện Đại hội Đảng qua từng nhiệm kỳ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu dữ liệu (Sampling Strategy): Toàn bộ văn kiện chính thức của 7 kỳ Đại hội Đảng toàn quốc (từ Đại hội VI năm 1986 đến Đại hội XII năm 2016); các Nghị quyết chuyên đề của Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị (tiêu biểu như Nghị quyết số 13-NQ/TW tháng 5/1988 về nhiệm vụ và chính sách đối ngoại trong tình hình mới; Quyết định 272-QĐ/TW năm 2015 về Quy chế quản lý thống nhất các hoạt động đối ngoại); các hiệp ước, tuyên bố chung của ASEAN (Tuyên bố Bangkok 1967, Tuyên bố Hòa hợp ASEAN I & II, Hiệp ước TAC 1976, Hiến chương ASEAN 2007, Tuyên bố hình thành Cộng đồng ASEAN 2015).
• Kỹ thuật Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa 3 nguồn dữ liệu: (1) Văn kiện lưu trữ chính thức của Đảng và Nhà nước; (2) Hồi ký, bài viết, phát biểu của các nhà lãnh đạo trực tiếp tham gia quá trình ra quyết định (Nguyễn Cơ Thạch, Nguyễn Mạnh Cầm, Vũ Khoan, Phạm Bình Minh); (3) Các công trình phân tích độc lập của học giả quốc tế và văn bản lưu trữ ngoại giao của ASEAN.
• Độ giá trị và độ tin cậy (Validity & Reliability): Tính giá trị cấu trúc (construct validity) được đảm bảo thông qua việc định nghĩa tường minh các khái niệm FPA; tính giá trị nội tại (internal validity) được củng cố bằng phương pháp phân tích lịch sử - logic và lần theo dấu vết cơ chế nhân quả (causal mechanisms).

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được phân tích theo 4 giai đoạn chiến lược tương ứng với các chặng đường Đổi mới:

1. Giai đoạn tiền đề (1967–1986): Phân tích thế đối đầu nghi kỵ và bài học từ sự cô lập quốc tế.
2. Giai đoạn phá thế bao vây cấm vận, bình thường hóa và gia nhập ASEAN (1986–1996): Phân tích điểm đột phá từ Nghị quyết 13 (1988) đến dấu mốc ngày 28/7/1995 tại Brunei khi Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của ASEAN.
3. Giai đoạn mở rộng quan hệ và đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực (1996–2006): Phân tích quá trình thực thi cam kết AFTA/CEPT, tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội (1998) và thúc đẩy kết nạp Lào, Myanmar, Campuchia để hoàn tất ý tưởng ASEAN-10.
4. Giai đoạn làm sâu sắc quan hệ và xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh (2006–2016): Đảm nhiệm thành công Chủ tịch ASEAN 2010, đóng góp xây dựng Hiến chương ASEAN và hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN (31/12/2015).

Phân tích định tính được hỗ trợ bằng việc mã hóa chủ đề (thematic coding) các định hướng đối ngoại xuất hiện trong văn kiện Đảng, theo dõi tần suất xuất hiện và sự chuyển biến của các cụm từ chỉ dấu tư duy chiến lược: từ "chống đế quốc, giữ vững lập trường phe XHCN" (Đại hội IV, V) sang "thêm bạn, bớt thù", "đa dạng hóa, đa phương hóa" (Đại hội VII, VIII), đến "đối tác - đối tượng" (Nghị quyết Trung ương 8 khóa IX, 2003) và "chủ động, tích cực và có trách nhiệm" (Đại hội XI, XII).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 4 phát hiện học thuật mang tính đột phá:

Thứ nhất, quyết định gia nhập ASEAN là sự chuyển dịch định hướng (redirection) mang tính chất "cân não" và thay đổi căn bản bản chất tư duy an ninh quốc gia. Trích dẫn trực tiếp từ luận án khẳng định: trong công cuộc Đổi mới, quyết định của Việt Nam gia nhập ASEAN là lựa chọn "có tính cân não" [111, tr. 208] cả về đối nội và đối ngoại. Về đối nội, đổi mới chính sách với ASEAN là quyết định táo bạo, thay đổi hoàn toàn tư duy bạn - thù vốn ăn sâu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh; về đối ngoại, đây là quyết sách khiến các nước lớn bất ngờ, tạo ra bước ngoặt quyết định giúp Việt Nam phá vỡ hoàn toàn thế bị bao vây cấm vận kinh tế và cô lập ngoại giao.

Thứ hai, quỹ đạo phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN phản ánh sự tiến hóa vượt bậc về vai trò vị thế. Luận án chứng minh sự phát triển vượt bậc qua 3 mốc văn kiện lịch sử của Đảng:

• Từ chỗ mong muốn đàm phán giải quyết bất đồng: "không ngừng phấn đấu nhằm phát triển mối quan hệ hữu nghị và hợp tác với Inđônêxia và các nước Đông Nam Á khác... mong muốn và sẵn sàng cùng các nước trong khu vực thương lượng để giải quyết các vấn đề ở Đông Nam Á, thiết lập quan hệ cùng tồn tại hoà bình, xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hoà bình, ổn định và hợp tác" (Đại hội VI, 1986) [37, tr. 114];
• Đến mở rộng hợp tác: "ra sức tăng cường quan hệ với các nước láng giềng và các nước trong tổ chức ASEAN” (Đại hội VIII, 1996) [38, tr. 121];
• Và đạt đến đỉnh cao định hình luật chơi chung: "chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh” (Đại hội XII, 2016) [45, tr. 154].

Thứ ba, sự hình thành khái niệm ASEAN như một "vành đai an ninh trực tiếp" và cơ chế cân bằng chiến lược mềm. Luận án phát hiện rằng chính sách đối ngoại của Việt Nam đã chuyển đổi cách nhìn nhận về an ninh: từ phòng thủ quân sự khép kín sang an ninh toàn diện và an ninh hợp tác. ASEAN trở thành "vành đai an ninh gần nhất của Việt Nam" [44]. Việc gắn kết an ninh quốc gia với an ninh khu vực giúp Việt Nam giải quyết thế tiến thoái lưỡng nan trong quan hệ với các nước lớn, tạo dựng thế trận "đan xen lợi ích" để bảo vệ chủ quyền lãnh thổ (đặc biệt là vấn đề Biển Đông) mà không rơi vào bẫy đối đầu trực diện.

Thứ tư, phương châm kết hợp nhuần nhuyễn giữa thực lực và nghệ thuật ngoại giao. Kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh: "Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to, tiếng mới lớn” [76, tr. 19] và nhận thức sâu sắc lời dạy của Đảng: "Ta có mạnh thì họ mới chịu đếm xỉa đến. Ta yếu thì ta chỉ là một khí cụ trong tay của kẻ khác, dẫu kẻ ấy có thể là bạn đồng minh của ta vậy” [39, tr. 20], chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN 30 năm qua là minh chứng cho việc biến ngoại giao thành nguồn lực gia tăng thực lực quốc gia, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Luận án cung cấp một khung phân tích FPA hoàn chỉnh có khả năng giải thích sinh động quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại của các quốc gia chuyển đổi mô hình kinh tế - chính trị.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập mô hình mẫu trong việc kết hợp phương pháp theo dõi tiến trình lịch sử với phân tích cấu trúc thể chế của Đảng Cộng sản, mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa Chính trị học, Lịch sử Đảng và Quan hệ Quốc tế.
• Về mặt thực tiễn chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để triển khai thành công đường lối đối ngoại của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII; đưa ra các giải pháp cụ thể giúp Việt Nam củng cố vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality), phát huy sáng kiến trong 3 trụ cột Cộng đồng (Chính trị - An ninh APSC, Kinh tế AEC, Văn hóa - Xã hội SOCSO), đồng thời nâng cao năng lực ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống và bất ổn tại Biển Đông.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Tiếp cận nguồn tư liệu sơ cấp: Do tính chất bảo mật ngoại giao, một số biên bản đàm phán nội bộ chi tiết của Bộ Chính trị và các cuộc họp kín của lãnh đạo cấp cao ASEAN chưa được giải mật hoàn toàn, buộc nghiên cứu phải dựa trên văn kiện công khai và hồi ký chính trị.
2. Phương pháp phân tích dữ liệu: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp định tính và phân tích diễn ngôn chính trị; chưa tích hợp các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data) hay khai phá văn bản (text mining) để lượng hóa sự thay đổi cảm xúc và thái độ trong quan hệ quốc tế.
3. Phạm vi nghiên cứu: Tập trung chủ yếu vào cấp độ quan hệ đa phương với tổ chức ASEAN, chưa đi sâu phân tích toàn diện từng cặp quan hệ song phương giữa Việt Nam với tất cả 9 quốc gia thành viên còn lại.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) gợi mở 4 định hướng:

• Hướng 1: Nghiên cứu định lượng khai phá dữ liệu (NLP / Text-as-Data) trên kho ngữ liệu văn kiện ngoại giao đa phương của Việt Nam từ 1986 đến nay.
• Hướng 2: Phân tích so sánh tiến trình điều chỉnh chính sách đối ngoại với ASEAN giữa các quốc gia tiểu vùng Mekong (Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar).
• Hướng 3: Đi sâu vào cơ chế ngoại giao kênh 2 (Track II) và ngoại giao nhân dân của Việt Nam trong việc thúc đẩy bản sắc Cộng đồng ASEAN.
• Hướng 4: Đánh giá tác động của cuộc Cách mạng Công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số đối với chính sách an ninh mạng và kinh tế số của Việt Nam trong khuôn khổ ASEAN sau năm 2025.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho giảng dạy và nghiên cứu bậc cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ tại các cơ sở đào tạo chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Ngoại giao và Lịch sử Đảng (Học viện Ngoại giao, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn). Dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về ngoại giao đa phương Việt Nam.
• Ảnh hưởng chính sách (Policy Influence): Cung cấp các báo cáo kiến nghị chính sách trực tiếp cho Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Ban Chỉ đạo Trung ương về Hội nhập Quốc tế trong việc xây dựng Chiến lược Đối ngoại Việt Nam tầm nhìn 2030–2045.
• Lợi ích xã hội và quốc tế: Góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và xã hội về các cơ hội từ Cộng đồng ASEAN, đồng thời truyền tải thông điệp về một Việt Nam hòa hiếu, đổi mới, có trách nhiệm đến cộng đồng học thuật quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu trẻ: Nắm bắt được phương pháp luận FPA tiên tiến và mô hình tích hợp lý thuyết để ứng dụng vào các đề tài phân tích chính sách đối ngoại đương đại.
• Giảng viên và Học giả cao cấp: Tiếp cận nguồn tư liệu văn kiện được hệ thống hóa chuẩn xác, các luận điểm phân tích sâu sắc về 30 năm Đổi mới ngoại giao phục vụ công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu.
• Cán bộ Hoạch định Chính sách Ngoại giao: Sử dụng hệ thống luận cứ khoa học và dự báo tình hình để xây dựng các kịch bản đối ngoại, tham mưu xử lý quan hệ phức tạp giữa các nước lớn tại các diễn đàn khu vực.
• Khối Doanh nghiệp Xuất nhập khẩu và R&D: Thấu hiểu sâu sắc các cơ chế liên kết của Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) để tối ưu hóa chuỗi cung ứng và định vị chiến lược kinh doanh khu vực.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng mô hình phân tích chuyển dịch chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990) vào thực tiễn một quốc gia xã hội chủ nghĩa chuyển đổi. Luận án đã làm sáng tỏ cơ chế học hỏi chính sách (policy learning loop) của Đảng Cộng sản Việt Nam, chứng minh rằng sự điều chỉnh từ tư duy "hai phe" sang tư duy "lợi ích quốc gia - dân tộc" là một cuộc cách mạng nhận thức có tính quy luật, kết hợp nhuần nhuyễn giữa quy luật khách quan của thời đại với truyền thống ngoại giao hòa hiếu dân tộc.

2. Đổi mới phương pháp luận của nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì? Trả lời: So với các công trình thuần túy lịch sử ngoại giao như của Nguyễn Đình Bin (2002) hay mô tả tiến trình như Nguyễn Thị Quế & Nguyễn Hoàng Giáp (2012), luận án đổi mới bằng việc thiết lập một khung phân tích 3 tầng bậc (Hệ thống - Quốc gia - Lãnh đạo) kết hợp phương pháp theo dõi tiến trình lịch sử (process-tracing) với phân tích định tính văn kiện chính thức qua 7 kỳ Đại hội Đảng liên tiếp, tạo ra bằng chứng học thuật có tính xác thực và độ tin cậy vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Quyết định gia nhập ASEAN năm 1995 không đơn thuần là sự nhượng bộ trước áp lực cấu trúc quốc tế sau khi Liên Xô sụp đổ, mà thực chất là một nước đi chiến lược chủ động, được trù tính kỹ lưỡng ngay từ Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị (1988). Dữ liệu chỉ ra rằng việc gia nhập tổ chức vốn từng bị coi là đối lập về ý thức hệ chính là giải pháp tối ưu nhất để bảo vệ độc lập tự chủ và bảo vệ chính chế độ xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ mới.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp hệ thống phụ lục chi tiết, bảng mã hóa tiến trình điều chỉnh chính sách qua các kỳ Đại hội Đảng, danh mục tài liệu lưu trữ đối chiếu 3 nguồn (Đảng, Nhà nước, ASEAN) cùng tiêu chí phân loại 4 mức độ thay đổi chính sách theo Hermann, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và áp dụng quy trình phân tích cho các trường hợp khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án phác thảo lộ trình nghiên cứu đến năm 2025 tập trung vào: (i) Cơ chế duy trì vai trò trung tâm của ASEAN trong bối cảnh cấu trúc an ninh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương định hình; (ii) Chiến lược đàm phán Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) hiệu lực, hiệu quả; (iii) Nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược giữa Việt Nam và các thành viên chủ chốt ASEAN thành mạng lưới an ninh kinh tế tự cường.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và lý giải một cách khoa học, toàn diện chặng đường 30 năm phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với ASEAN (1986–2016) qua 4 giai đoạn lịch sử mang tính bước ngoặt.
2. Thiết lập thành công mô hình phân tích chính sách đối ngoại độc đáo dựa trên sự tích hợp giữa lý thuyết FPA của Charles Hermann, phân tích cấp độ của David Singer và Tư tưởng Ngoại giao Hồ Chí Minh.
3. Khẳng định quyết định gia nhập và hội nhập ASEAN là một bước chuyển mô thức mang tính lịch sử, chuyển hóa tư duy từ đối đầu ý thức hệ sang hợp tác đa phương hóa, lấy bảo đảm môi trường hòa bình để phát triển kinh tế làm mục tiêu tối thượng.
4. Chứng minh quá trình nâng tầm vai trò của Việt Nam trong ASEAN: từ một nước thành viên mới bỡ ngỡ trở thành một chủ thể "chủ động, tích cực và có trách nhiệm", đóng vai trò nòng cốt trong việc xây dựng Hiến chương và hình thành Cộng đồng ASEAN 2015.
5. Đề xuất hệ thống khuyến nghị chính sách toàn diện, khả thi cho giai đoạn 2016–2025 nhằm định vị Việt Nam vững chắc trong không gian địa chính trị khu vực, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo và thúc đẩy sự thịnh vượng quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, tập trung vào: Cơ sở điều chỉnh, quá trình điều chỉnh chính sách và đánh giá kết quả. Quá trình điều chỉnh, phát triển chính sách sẽ được tập trung phân tích trong các giai đoạn chủ yếu trong tổng thể chiến lược đối ngoại của Việt Nam, gồm: (i) Giai đoạn trước Đổi mới (1967 - 1986); (ii) Giai đoạn phá bao vây cô lập, xác lập đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, đa dạng hoá, đa phương hoá quan hệ quốc tế (1986 – 1996); (iii) Giai đoạn mở rộng quan hệ hợp tác và đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế (1996 – 2006); và (iv) Giai đoạn đưa các mối quan hệ quốc tế vào chiều sâu và hội nhập quốc tế toàn diện (2006 – 2016). Chính sách của Việt Nam với ASEAN từ khi ASEAN ra đời cho đến khi Việt Nam bắt đầu thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986) chủ yếu được sử dụng làm cơ sở đối chiếu cho thời kỳ Đổi mới. Chƣơng 3: Khả năng điều chỉnh chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN từ sau Đại hội Đảng lần thứ XII đến năm 2025 Trên cơ sở dự báo chiều hướng phát triển của tình hình khu vực và quốc tế, dự kiến phát triển của ASEAN và những thời cơ, thách thức cho Việt Nam, Chương 3 đề xuất một số khuyến nghị về khả năng điều chỉnh, nhằm nâng cao hiệu quả chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025.

16 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LU N VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại 1. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại Chính sách đối ngoại, theo Marijke Breuning là “tổng thể các chính sách và tương tác với môi trường bên ngoài biên giới quốc gia” [136, tr. Chính sách đối ngoại bao quát nhiều vấn đề, từ an ninh, kinh tế tới những vấn đề môi trường, năng lượng, viện trợ nước ngoài, di cư.

Chủ thể chính sách đối ngoại và mục tiêu chính sách đối ngoại nhắm tới thường là các quốc gia. George Modelski thì cho rằng “chính sách đối ngoại là hệ thống những hoạt động do các cộng đồng thực hiện nhằm thay đổi hành vi của các quốc gia khác và điều chỉnh hành động của bản thân nhà nước mình với môi trường quốc tế” [154, tr.6], giảm tác động bất lợi và tăng cường hợp tác. Chính sách đối ngoại có thể được hiểu thông qua (i) Mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra trong quá trình ra quyết định; (ii) Quá trình hoạch định chính sách; (iii) Mục tiêu của chính sách đối ngoại. Khác với quan điểm này, Kal J.

Holsti cho rằng chính sách đối ngoại là những hành động chính phủ tiến hành hoặc cam kết nhằm duy trì hoặc thay đổi những đặc điểm mong muốn hoặc không mong muốn trong môi trường quốc tế với mục tiêu được cân nhắc kỹ lưỡng. Đó là sự kết hợp giữa định hướng, vai trò quốc gia, mục tiêu và hành động; những chiến lược cơ bản để đạt được các mục tiêu trong nước và ngoài nước, đặc biệt trong việc ứng phó với các đe dọa thường trực [145, tr. James Rosenau quan niệm chính sách đối ngoại là "sự cố gắng của một xã hội quốc gia nhằm kiểm soát môi trường bên ngoài bằng cách duy trì bối cảnh thuận lợi và thay đổi những bối cảnh bất lợi" [178]. Theo "Từ điển thuật ngữ Ngoại giao", chính sách đối ngoại là "chủ trương, chiến lược, kế hoạch và các biện pháp thực hiện cụ thể do một quốc gia 17 đề ra liên quan đến các mối quan hệ quốc tế mà quốc gia đó thiết lập với các quốc gia và các chủ thể khác nhằm tăng cường và bảo vệ lợi ích quốc gia của mình" [110].

Tổng hợp các cách nhìn trên, tác giả cho rằng, chính sách đối ngoại là một bộ phận của chính sách quốc gia (chính sách công), tổng hợp những mục tiêu, phương tiện, biện pháp, điều chỉnh của một quốc gia được thực hiện trên trường quốc tế nhằm phục vụ cho sự tồn tại và phát triển của quốc gia đó. Với quan niệm này, các nước sẽ tiến hành điều chỉnh chính sách đối ngoại để có đáp ứng thích hợp trong xử lý vấn đề, tận dụng tình hình có lợi hoặc giảm nhẹ sự bất lợi. Về mục tiêu của chính sách đối ngoại, Gregory Raymond cho rằng chính sách đối ngoại có những mục tiêu như: an ninh (tồn tại vật chất, toàn vẹn lãnh thổ, độc lập chính trị), phúc lợi (thịnh vượng, phát triển kinh tế, hạnh phúc), danh dự (sự thừa nhận, địa vị, sự tôn trọng), sự mở rộng về hệ tư tưởng (phổ biến các giá trị, sự thống nhất), sự mở rộng vật chất tự thân (quyền lực, mở rộng lãnh thổ, sự tiếp cận đặc biệt), hệ giá trị (hòa bình, đạo đức, đoàn kết quốc tế) [160, tr. Các khía cạnh này có thể được rút gọn lại thành ba mục tiêu cơ bản, như Nicholas Onuf lập luận, là “vị thế, an ninh và phát triển” [156, tr.

Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan cũng nêu nhận định về mục tiêu của chính sách đối ngoại: “Chính sách đối ngoại của bất kỳ một quốc gia nào dù lớn hay nhỏ bao giờ cũng nhằm phục vụ ba mục tiêu cơ bản là mục tiêu an ninh (góp phần bảo đảm độc lập, chủ quyền, an ninh quốc gia và sự toàn vẹn lãnh thổ); mục tiêu phát triển (tranh thủ ngoại lực và tạo dựng điều kiện quốc tế thuận lợi cho phát triển kinh tế-xã hội của đất nước); và mục tiêu ảnh hưởng (góp phần nâng cao địa vị quốc gia, phát huy tầm ảnh hưởng trên trường quốc tế)”. Ba mục tiêu an ninh, phát triển và vị thế gắn kết với nhau mật thiết, không thể tách rời và phản ánh lợi ích quốc gia, dân tộc. Những mục tiêu này là không thay đổi, nhưng nội hàm cụ thể và các biện pháp sử dụng để đạt được mục tiêu 18 ấy có thể được điều chỉnh, thay đổi theo thời gian, tuỳ thuộc vào diễn biến thực tế trong quá trình phát triển. Về quan hệ giữa chính sách đối ngoại và chính sách đối nội, do thái độ của một quốc gia chịu sự tác động của môi trường trong nước và môi trường bên ngoài nên quá trình hoạch định chính sách đối ngoại của mỗi quốc gia cũng chịu sự tác động của cả hai môi trường này.

Bên cạnh đó, chính sách đối ngoại và chính sách đối nội là hai mặt của một tổng thể chính sách nhằm mục đích duy trì, bảo đảm và mở rộng lợi ích dân tộc. Hai mặt này luôn tác động lẫn nhau, trong đó các yếu tố trong nước sẽ quyết định khả năng hành động ở bên ngoài của các quốc gia. Ngược lại, các sự kiện xảy ra bên ngoài biên giới quốc gia cũng khiến các nước phải có những biện pháp hạn chế tác động tiêu cực và tận dụng thời cơ thuận lợi [112, tr. Chính sách đối ngoại còn là sự phản chiếu ra môi trường quốc tế những hoạt động bên trong quốc gia.

Chính sách đối nội bao gồm các chiến lược, sách lược, chủ trương, quyết định về những biện pháp do nhà nước hoạch định và thực hiện nhằm phát triển đất nước toàn diện trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Chính sách đối nội của mỗi quốc gia trong từng thời kỳ lịch sử có thể khác nhau và liên quan chặt chẽ đến chính sách đối ngoại. Chính sách đối nội cũng là cơ sở của chính sách đối ngoại, bảo đảm cho việc thực hiện chính sách đối ngoại. Chính sách đối nội quyết định nội dung và phương thức thực hiện chính sách đối ngoại.

Chính vì vậy, Lê-nin cho rằng chính sách đối ngoại là sự kéo dài của chính sách đối nội trên phạm vi quốc tế. Ngoài ra, đó cũng là nhu cầu khẳng định bản sắc của mỗi quốc gia trên trường quốc tế. Theo William Wallace, chính trị trong nước nước có tác động đến chính sách đối ngoại theo ba cấp độ từ thấp đến cao là (i) Bản sắc dân tộc, như giá trị, truyền thống và các giá trị xã hội; (ii) Ảnh hưởng của các nhóm lợi ích, và (iii) Sự lãnh đạo, cấu trúc xã hội và hệ thống hành chính nhà nước [179]. Dù ở mức độ nào thì chính sách đối 19 nội và chính sách đối ngoại cũng được gắn kết với nhau nhằm phục vụ lợi ích quốc gia.

Mọi quốc gia phải bảo vệ lợi ích của mình trong môi trường quốc tế trong mọi hoàn cảnh khỏi các thế lực đe dọa hoặc làm tổn hại đến lợi ích đó. Vì vậy, đường lối chính sách và nhiệm vụ đối ngoại luôn có xuất phát điểm là những mục tiêu và nhu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, nói cách khác là nhằm phục tùng chính sách đối nội, phục vụ lợi ích dân tộc. Chính sách đối ngoại không thể xa rời hoàn cảnh thực tế đất nước, hay hy sinh lợi ích dân tộc vì một lợi ích khác [112, tr. Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại Một trong những phương pháp phân tích chính sách đối ngoại được ứng dụng phổ biến là phân tích theo các cấp độ.

Kenneth Waltz đã sử dụng ba “hình tượng” Con người, Nhà nước và Chiến tranh trong phân tích chính sách đối ngoại và cho rằng nguyên nhân của chiến tranh và hòa bình xuất phát từ các yếu tố con người, quốc gia, hay hệ thống quốc gia [180]. David Singer đưa ra khái niệm cấp độ phân tích trong phân tích chính sách đối ngoại, bao gồm (i) Cấp độ cá nhân; (ii) Cấp độ quốc gia và (iii) Cấp độ hệ thống quốc tế [164]. William Nester thì chia thành năm cấp độ (i) Hệ thống niềm tin và quan điểm của đội ngũ các nhà lãnh đạo; (ii) Hệ thống ra quyết định; (iii) Hệ thống chính trị; (iv) Hệ thống quốc gia và (v) Hệ thống quốc tế [155]. Ở cấp độ quốc gia, hệ thống ra quyết định có vai trò đặc biệt quan trọng theo quan điểm của C.

Tổng hợp các cấp độ và hệ thống phân tích này, có thể thấy: Hệ thống quốc tế là môi trường toàn cầu trong đó tất cả các quốc gia tương tác với nhau. Bằng cách tạo thuận lợi hay kiềm chế hành động của các quốc gia, hệ thống quốc tế hình thành nên hành vi của các quốc gia. Phân tích theo hệ thống quốc tế cho rằng bất cứ hệ thống nào cũng vận hành theo những cách thức có thể dự đoán được ở một mức độ nhất định, với những xu hướng 20 hành vi mà các chủ thể thường tuân theo. Lựa chọn của các nước cũng sẽ phụ thuộc vào môi trường địa chính trị và địa kinh tế của quốc gia đó.