Luận án chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016

Tổng hợp kiến thức Quá Trình Phát Triển Chính Sách Đối Ngoại Việt Nam Với ASEAN Từ 1986 Đến Nay, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu

• Tác giả: Lê Viết Duyên
• Người hướng dẫn: Lê Thanh Bình
• Trường học: Học viện Ngoại giao
• Chuyên ngành: Quan hệ Quốc tế
• Đề tài: Quá Trình Phát Triển Chính Sách Đối Ngoại Của Việt Nam Với Hiệp Hội Các Quốc Gia Đông Nam Á (ASEAN) Trong Thời Kỳ Đổi Mới (1986 Đến Nay)
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại
• 1.2. Khái niệm và mục tiêu của chính sách đối ngoại
• 1.3. Lý thuyết về phân tích chính sách đối ngoại
• 1.4. Quá trình hoạch định và điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.4.1. Quá trình hoạch định chính sách đối ngoại
• 1.4.2. Quá trình điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.4.3. Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 1.5. Cơ sở hình thành chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ Đổi mới
• 1.5.1. Tư tưởng chủ đạo
• 1.5.2. Đảng lãnh đạo tuyệt đối và thống nhất hoạt động đối ngoại
• 1.5.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.5.3.1. Biến động của tình hình thế giới và khu vực
• 1.5.3.2. Tình hình Việt Nam khi bước vào thời kỳ Đổi mới (1986)
• 1.5.4. Yêu cầu nhiệm vụ của chính sách đối ngoại trong thời kỳ Đổi mới
• 1.5.5. Đặc điểm truyền thống chính sách đối ngoại Việt Nam
• 1.5.5.1. Chính sách đối ngoại hòa hiếu
• 1.5.5.2. Chính sách đối ngoại khôn khéo của một nước nhỏ
• 1.6. Mô hình phân tích chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới (1986-2016)
• 1.6.1. Nguồn dẫn tới sự điều chỉnh
• 1.6.2. Quá trình điều chỉnh
• 1.6.3. Kết quả điều chỉnh chính sách đối ngoại
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI 1986 - 2016
• 2.1. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trước thời kỳ Đổi mới (1967 - 1986)
• 2.1.1. Cơ sở hoạch định
• 2.1.2. Nội dung chính sách
• 2.1.2.1. Về định hướng
• 2.1.2.2. Về mục tiêu
• 2.1.2.3. Về biện pháp
• 2.1.3. Đánh giá chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn trước Đổi mới
• 2.2. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1986 - 1996
• 2.2.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.2.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.2.2.1. Thay đổi định hướng
• 2.2.2.2. Thay đổi mục tiêu
• 2.2.2.3. Thay đổi biện pháp
• 2.3. Chính sách của Việt Nam với ASEAN trong giai đoạn 1996 - 2006
• 2.3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.3.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.3.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.3.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.3.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.4. Chính sách với ASEAN trong giai đoạn 2006 - 2016
• 2.4.1. Cơ sở điều chỉnh
• 2.4.2. Nội dung điều chỉnh và quá trình triển khai
• 2.4.2.1. Điều chỉnh định hướng
• 2.4.2.2. Điều chỉnh mục tiêu
• 2.4.2.3. Điều chỉnh biện pháp
• 2.5. Kết quả quá trình điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN trong thời kỳ Đổi mới 1986 - 2016
• 2.5.1. Về định hướng
• 2.5.2. Về mục tiêu
• 2.5.3. Về biện pháp
• 2.6. Hạn chế trong chính sách với ASEAN
• 3. CHƯƠNG 3: KHẢ NĂNG ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA VIỆT NAM VỚI ASEAN TỪ SAU ĐẠI HỘI ĐẢNG LẦN THỨ XII ĐẾN NĂM 2025
• 3.1. Cơ sở điều chỉnh
• 3.1.1. Dự báo tình hình thế giới và khu vực
• 3.1.2. Chiến lược các nước lớn trong khu vực
• 3.1.3. Triển vọng Cộng đồng ASEAN đến năm 2025
• 3.1.4. Thách thức của ASEAN
• 3.1.5. Cơ hội và thách thức với Việt Nam
• 3.1.5.1. Thách thức
• 3.2. Khả năng điều chỉnh chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.3. Khuyến nghị chính sách của Việt Nam với ASEAN đến năm 2025
• 3.3.1. Về định hướng
• 3.3.2. Về mục tiêu
• 3.3.3. Về biện pháp
• 3.3.4. Chủ động, tích cực xây dựng Cộng đồng ASEAN đoàn kết, vững mạnh, tăng cường vai trò trung tâm của ASEAN
• 3.3.4.1. Nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN
• 3.3.4.2. Nâng cao nội lực Việt Nam trong hợp tác ASEAN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1: Các giai đoạn trong quy trình hoạch định chính sách đối ngoại
• Phụ lục 2: Mô hình phân tích sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F.
• Phụ lục 3: Bảng so sánh quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN qua các giai đoạn trong thời kỳ Đổi mới (1986 - 2016) và khuyến nghị chính sách cho giai đoạn 2016 - 2025

Tóm tắt

I. Lịch sử Quan hệ Việt Nam ASEAN từ 1986 đến nay

Phần này khảo sát Lịch sử quan hệ Việt Nam - ASEAN từ năm 1986 đến nay. Trước năm 1986, quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN chủ yếu mang tính đối lập. Tuy nhiên, với chính sách đối ngoại đổi mới sau Đại hội Đảng VI (1986), Việt Nam đã có sự chuyển biến mạnh mẽ. Việc gia nhập ASEAN năm 1995 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng, thể hiện tầm nhìn đối ngoại của Việt Nam hướng tới hội nhập quốc tế. Hợp tác Việt Nam - ASEAN phát triển nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị, an ninh đến văn hóa. ASEAN từ 1986 đến nay đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ việc xây dựng AEC đến việc hình thành Cộng đồng ASEAN. Sự phát triển này tạo ra cơ hội đối ngoại rộng mở cho Việt Nam. Tuy nhiên, cũng có những thách thức đối ngoại cần được giải quyết, như tranh chấp Biển Đông.

1.1. Giai đoạn trước năm 1986 Quan hệ căng thẳng

Trước năm 1986, quan hệ giữa Việt Nam và ASEAN phức tạp. Việt Nam và một số nước ASEAN có nhiều bất đồng, đặc biệt là xung đột biên giới. Chính sách đối ngoại của Việt Nam lúc này tập trung vào đấu tranh giai cấp, dẫn đến sự xa cách với nhiều nước ASEAN. Hợp tác Việt Nam - ASEAN hầu như không tồn tại. ASEAN lúc đó tập trung vào việc đối phó với ảnh hưởng của các cường quốc lớn và củng cố sự đoàn kết nội khối. Vai trò Việt Nam trong ASEAN chưa được hình thành. Quan hệ chính trị Việt Nam - ASEAN lúc này căng thẳng. Quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN hạn chế. Biển Đông là một điểm nóng, gây ảnh hưởng lớn đến quan hệ giữa hai bên. Thách thức đối ngoại lớn nhất là sự bất tín nhiệm lẫn nhau.

1.2. Giai đoạn 1986 1995 Chuyển biến quan trọng

Sau Đại hội Đảng VI năm 1986, chính sách đối ngoại Việt Nam có sự thay đổi căn bản. Việt Nam bắt đầu chuyển hướng từ chính sách đối ngoại dựa trên liên minh Xô-Viết sang chính sách độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa. Việt Nam thể hiện thiện chí muốn bình thường hóa quan hệ với các nước ASEAN. Việc giải quyết các vấn đề biên giới với Campuchia là bước ngoặt. Hợp tác Việt Nam - ASEAN bắt đầu được thiết lập. ASEAN nhận thấy sự thay đổi tích cực của Việt Nam. Vai trò Việt Nam trong ASEAN dần được khẳng định. Quan hệ chính trị Việt Nam - ASEAN được cải thiện đáng kể. Quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN bắt đầu phát triển. Biển Đông vẫn là vấn đề nhạy cảm nhưng đã được quản lý tốt hơn.

1.3. Giai đoạn 1995 nay Hội nhập sâu rộng

Năm 1995, Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN. Đây là sự kiện có ý nghĩa lịch sử, đánh dấu sự hội nhập sâu rộng của Việt Nam vào khu vực. Quan hệ Việt Nam - ASEAN phát triển mạnh mẽ trên tất cả các lĩnh vực. Chính sách đối ngoại Việt Nam ngày càng khẳng định tầm quan trọng của ASEAN. Hợp tác Việt Nam - ASEAN được đẩy mạnh, thể hiện qua các hiệp định thương mại, các diễn đàn hợp tác. ASEAN trở thành đối tác chiến lược quan trọng của Việt Nam. Vai trò Việt Nam trong ASEAN được nâng cao. Quan hệ chính trị Việt Nam - ASEAN thân thiết. Quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN phát triển mạnh mẽ, thúc đẩy phát triển kinh tế của Việt Nam. Kêt nối kinh tế Việt Nam - ASEAN ngày càng chặt chẽ thông qua các hiệp định thương mại tự do. Biển Đông vẫn là vấn đề cần giải quyết nhưng được giải quyết trên tinh thần hợp tác, tôn trọng luật pháp quốc tế.

II. Phân tích Chính sách Đối ngoại của Việt Nam với ASEAN

Phần này tập trung phân tích chính sách đối ngoại độc lập tự chủ của Việt Nam đối với ASEAN. Chính sách đối ngoại này được điều chỉnh linh hoạt để thích ứng với tình hình quốc tế và khu vực. Định hướng chính sách đối ngoại của Việt Nam luôn đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu. Thực tiễn chính sách đối ngoại cho thấy sự thành công của Việt Nam trong việc cân bằng giữa hội nhập và bảo vệ chủ quyền quốc gia. Những thành tựu đối ngoại của Việt Nam với ASEAN rất đáng kể. Những bài học kinh nghiệm đối ngoại cũng cần được rút ra để hoàn thiện chính sách trong tương lai. Tương lai quan hệ Việt Nam - ASEAN cần tiếp tục được củng cố và phát triển dựa trên tinh thần hợp tác cùng có lợi.

2.1. Nguyên tắc và mục tiêu

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN dựa trên các nguyên tắc cơ bản: độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển. Mục tiêu chính là thúc đẩy hợp tác Việt Nam - ASEAN, tăng cường quan hệ hữu nghị, cùng có lợi. Việt Nam luôn tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các nước ASEAN. Việt Nam tích cực tham gia vào các hoạt động của ASEAN, đóng góp vào sự phát triển của Cộng đồng. Quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN là trọng tâm, thể hiện qua việc đẩy mạnh hội nhập kinh tế khu vực. Hội nhập kinh tế Việt Nam - ASEAN tạo ra nhiều cơ hội phát triển kinh tế - xã hội cho Việt Nam. Cộng đồng ASEAN là mục tiêu hướng tới của chính sách đối ngoại Việt Nam. Việc tham gia sâu rộng vào các hoạt động của ASEAN giúp Việt Nam nâng cao vai trò Việt Nam trong ASEAN.

2.2. Thách thức và cơ hội

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN không thiếu thách thức. Tranh chấp Biển Đông là thách thức lớn nhất, đòi hỏi Việt Nam phải có chính sách khôn khéo, kiên quyết bảo vệ chủ quyền. Sự cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc lớn ở khu vực cũng ảnh hưởng đến quan hệ Việt Nam - ASEAN. Tuy nhiên, cũng có nhiều cơ hội đối ngoại cho Việt Nam. ASEAN đang tích cực thúc đẩy liên kết kinh tế, tạo ra nhiều cơ hội cho Việt Nam phát triển kinh tế. Cơ hội đối ngoại còn đến từ việc tăng cường hợp tác trên các lĩnh vực khác như an ninh, văn hóa, giáo dục. Việt Nam có thể tận dụng các cơ hội này để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao vị thế quốc tế. Sự phát triển của ASEAN tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của Việt Nam. Ảnh hưởng của ASEAN đến Việt Nam là tích cực.

2.3. Đánh giá và khuyến nghị

Chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Việt Nam đã hội nhập sâu rộng vào ASEAN, nâng cao vị thế quốc tế và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế cần được khắc phục. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về hợp tác với ASEAN. Việc tăng cường kết nối kinh tế Việt Nam - ASEAN cần được ưu tiên. Chính sách đối ngoại độc lập tự chủ cần được duy trì và phát huy. Đóng góp của Việt Nam vào ASEAN cần được tăng cường. Phân tích chính sách đối ngoại cần được thực hiện thường xuyên để kịp thời điều chỉnh, thích ứng với tình hình mới. Đánh giá chính sách đối ngoại là cần thiết để rút ra bài học kinh nghiệm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế (Mã số: 62 31 02 06) của nghiên cứu sinh Lê Viết Duyên tại Học viện Ngoại giao, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Lê Thanh Bình và PGS.TS. Đỗ Sơn Hải, mang tính tiên phong khi giải mã toàn diện tiến trình chuyển dịch chính sách đối ngoại của Việt Nam đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) xuyên suốt 30 năm Đổi mới (1986 - 2016) và định hình tầm nhìn chiến lược đến năm 2025.

Khoảng trống học thuật (research gap) trọng tâm mà công trình giải quyết là sự thiếu vắng một khung lý thuyết phân tích chính sách đối ngoại (Foreign Policy Analysis - FPA) hoàn chỉnh nhằm giải thích cơ chế tương tác đa tầng giữa nhận thức lãnh đạo, thể chế hoạch định chính sách đơn đảng và áp lực hệ thống quốc tế trong việc tái định hình quan hệ khu vực. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận theo lát cắt lịch sử ngoại giao thuần túy hoặc phân tích sự kiện đơn lẻ mà chưa khái quát hóa được mô hình điều chỉnh chính sách đối ngoại của một quốc gia xã hội chủ nghĩa đang chuyển đổi.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhân tố cấu trúc hệ thống quốc tế, áp lực kinh tế - xã hội quốc nội và biến chuyển nhận thức luận nào đóng vai trò nguồn gốc (sources of change) thúc đẩy Việt Nam điều chỉnh chính sách đối ngoại với ASEAN từ năm 1986 đến 2016?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình hoạch định và triển khai chính sách đã vận động qua các cấp độ thay đổi nào (về định hướng chiến lược, mục tiêu ưu tiên và biện pháp cụ thể) qua từng giai đoạn lịch sử?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Việt Nam cần điều chỉnh chính sách đối ngoại như thế nào để phát huy vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality) và bảo đảm tối đa lợi ích quốc gia - dân tộc trong không gian địa chính trị đến năm 2025?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại với ASEAN là kết quả của sự tương tác biện chứng giữa khủng hoảng kinh tế quốc nội và sự sụp đổ của trật tự hai cực, thúc đẩy quá trình học hỏi chính sách (policy learning) và chuyển dịch nhận thức từ đối đầu ý thức hệ sang tư duy đa phương hóa, hòa nhập khu vực.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Việc gia nhập và tích cực hội nhập ASEAN đóng vai trò đòn bẩy chiến lược giúp Việt Nam phá vỡ thế bao vây cấm vận, tái cân bằng quan hệ với các nước lớn, và thiết lập cấu trúc an ninh - phát triển bền vững.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp mô hình phân tích điều chỉnh chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990), lý thuyết cấp độ phân tích của Kenneth Waltz (1959) và David Singer (1961), cùng hệ thống quan điểm về lợi ích quốc gia (an ninh, phát triển, vị thế) của Nicholas Onuf (1989) và Gregory Raymond (1997). Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc lượng hóa và hệ thống hóa sự phát triển chính sách từ giai đoạn khủng hoảng trầm trọng khi chỉ số giá bán lẻ năm 1986 lên tới 774,7%, GDP bình quân đầu người chỉ đạt 86 USD, tăng trưởng GDP 1977-1980 chỉ đạt 0,4%/năm, đến khi Việt Nam trở thành mắt xích trung tâm trong cấu trúc địa chính trị khu vực với quy mô nền kinh tế mở rộng vượt bậc. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn diện 30 năm Đổi mới (1986 - 2016), khảo sát toàn bộ các nghị quyết Đại hội Đảng từ Đại hội VI đến Đại hội XII, các hiệp ước đa phương và văn kiện ngoại giao quan trọng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế và trong nước phản ánh sự phân hóa sâu sắc trong các luồng học thuật tiếp cận chính sách đối ngoại Việt Nam:

graph TD
    A["Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại VN - ASEAN"] --> B["Chủ nghĩa Hiện thực & Cân bằng quyền lực"]
    A --> C["Chủ nghĩa Thể chế & Đa phương hóa"]
    A --> D["Nghiên cứu Lịch sử Ngoại giao Thuần túy"]
    
    B --> B1["Alexander Vuving (2006, 2008)<br>William Turley (2000)"]
    C --> C1["Carlyle A. Thayer (2000)<br>Ramses Amer (2000)"]
    D --> D1["Lưu Văn Lợi (1998)<br>Nguyễn Đình Bin (2002)"]
    
    B1 --> E["KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT:<br>Thiếu khung phân tích FPA tích hợp<br>giải thích cơ chế điều chỉnh đa tầng<br>& chuyển dịch nhận thức thể chế"]
    C1 --> E
    D1 --> E
    E --> F["Luận án: Mô hình FPA Hermann tích hợp<br>Bản sắc - Thể chế - Nhận thức Đổi mới"]

Luồng học thuật thứ nhất dựa trên Chủ nghĩa Hiện thực Cấu trúc (Structural Realism) và lý thuyết Cân bằng Nguy cơ (Balance of Threat), đại diện bởi Alexander Vuving (2006, 2008) và William Turley (2000). Các tác giả này lập luận rằng lựa chọn gia nhập ASEAN của Hà Nội thuần túy là phản ứng địa chính trị nhằm tạo lập thế cân bằng mềm trước sức ép gia tăng từ Trung Quốc sau Chiến tranh Lạnh. Turley khẳng định vị trí láng giềng khiến Việt Nam hướng về ASEAN "để hỗ trợ cân bằng lại áp lực của Trung Quốc" và giải tỏa rủi ro kinh tế.

Ngược lại, luồng học thuật thứ hai đại diện bởi Carlyle A. Thayer và Ramses Amer (2000) tiếp cận dưới góc độ Chủ nghĩa Thể chế Tự do (Liberal Institutionalism) và Chủ nghĩa Khu vực (Regionalism), nhấn mạnh rằng hội nhập ASEAN là quá trình tối ưu hóa chi phí - lợi ích của chủ nghĩa đa phương, giúp Việt Nam tiếp cận các chuẩn mực khu vực và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Ở trong nước, các công trình của Đào Huy Ngọc, Nguyễn Phương Bình, Hoàng Anh Tuấn (1997), Vũ Dương Ninh (2004), Phạm Quang Minh (2012), Nguyễn Hoàng Giáp và Nguyễn Thị Quế (2013) đã phác thảo chi tiết các mốc bang giao lịch sử. Tuy nhiên, các tranh luận học thuật hiện hữu vẫn bộc lộ sự bất đồng giữa quan điểm xem việc gia nhập ASEAN là sự bắt buộc do hoàn cảnh ngặt nghèo (structural determinism) và quan điểm coi đây là bước chuyển dịch nhận thức tự thân có tính toán chiến lược (strategic agency).

Nghiên cứu này định vị chính xác khoảng trống bằng cách dung hòa hai luồng quan điểm: chứng minh rằng sự điều chỉnh chính sách là một quá trình chuyển hóa nội sinh kết hợp với tái cấu trúc ngoại sinh, thông qua việc vận dụng mô hình FPA để làm sáng tỏ cách thức Đảng Cộng sản Việt Nam xử lý các xung đột nhận thức, chuyển hóa từ đối đầu sang "vừa hợp tác, vừa đấu tranh" trong cùng tồn tại hòa bình. So với các nghiên cứu quốc tế của Eero Palmujoki (1997) và David W.P. Elliott (2012), công trình làm rõ tính đặc thù của quy trình hoạch định đối ngoại tại một quốc gia do một đảng lãnh đạo duy nhất.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Phân tích Chính sách Đối ngoại (FPA) thông qua việc kiểm chứng, bổ sung và điều chỉnh mô hình thay đổi chính sách đối ngoại của Charles F. Hermann (1990) trong bối cảnh các quốc gia xã hội chủ nghĩa chuyển đổi kinh tế. Mô hình nguyên bản của Hermann phân chia 4 mức độ thay đổi:

1. Điều chỉnh mức độ (Adjustment change): Thay đổi cường độ nỗ lực mà không đổi mục tiêu hay công cụ.
2. Thay đổi biện pháp/chương trình (Program change): Áp dụng công cụ và phương thức mới.
3. Thay đổi mục tiêu/vấn đề (Problem/Goal change): Xác định lại bản chất vấn đề cần giải quyết.
4. Thay đổi định hướng quốc tế (International orientation change): Tái định hình căn bản toàn bộ vai trò và định hướng bang giao quốc tế.

flowchart LR
    subgraph SOURCES["CÁC NGUỒN THÚC ĐẨY ĐIỀU CHỈNH"]
        S1["Biến động Hệ thống Quốc tế<br>(Chiến tranh Lạnh kết thúc)"]
        S2["Áp lực Kinh tế - Xã hội Quốc nội<br>(Lạm phát 774,7%, bao vây)"]
        S3["Thể chế Tham mưu Hoạch định<br>(Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại)"]
        S4["Vai trò Lãnh đạo & Nhận thức luận<br>(Tư duy Đại hội VI - XII)"]
    end

    subgraph PROCESS["QUY TRÌNH RA QUYẾT ĐỊNH ĐỐI NGOẠI"]
        P1["Nhận diện thiếu hụt chính sách cũ"] --> P2["Phá vỡ rào cản nhận thức bạn - thù"]
        P2 --> P3["Tái xác định Lợi ích Quốc gia Dân tộc<br>(An ninh - Phát triển - Vị thế)"]
        P3 --> P4["Tạo lập đồng thuận chính trị nội bộ"]
    end

    subgraph OUTPUTS["CÁC CẤP ĐỘ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH"]
        O1["1986-1996: Thay đổi Định hướng Quốc tế<br>(Phá bao vây, gia nhập ASEAN 1995)"]
        O2["1996-2006: Thay đổi Mục tiêu & Biện pháp<br>(Hội nhập kinh tế, AFTA, liên kết CLMV)"]
        O3["2006-2016: Đưa quan hệ vào Chiều sâu<br>(Xây dựng APSC, Hiến chương ASEAN)"]
        O4["2016-2025: Chủ động, Tích cực, Có trách nhiệm<br>(Định hình cấu trúc & Dẫn dắt luật chơi)"]
    end

    SOURCES --> PROCESS
    PROCESS --> OUTPUTS

Công trình chứng minh một bước chuyển dịch hệ hình (paradigm shift) rõ nét trong tư duy đối ngoại Việt Nam: từ mô hình nhìn nhận thế giới như một "vũ đài đấu tranh ý thức hệ hai phe" không thể dung hòa sang quan niệm thế giới là "môi trường tồn tại và phát triển", lấy lợi ích quốc gia - dân tộc tối cao làm kim chỉ nam thực tiễn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích độc đáo của nghiên cứu được cấu thành từ việc tích hợp ba nhánh lý thuyết:

• Chủ nghĩa Hiện thực Cổ điển & Hiện đại: Giải thích động lực bảo đảm an ninh sinh tồn và vị thế địa chính trị của một nước vừa và nhỏ trong tương quan với các nước lớn.
• Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism): Phân tích sự chuyển biến trong bản sắc quốc gia, chuẩn mực ứng xử và văn hóa đồng thuận theo "Phương cách ASEAN" (ASEAN Way).
• Mô hình Ra quyết định Đa cấp (Multi-level FPA): Phân định ranh giới và mối quan hệ hữu cơ giữa cấp độ hệ thống quốc tế, cấp độ thể chế chính trị quốc nội và cấp độ nhận thức của giới tinh hoa lãnh đạo.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các quyết sách đối ngoại chiến lược của một nhà nước xã hội chủ nghĩa duy nhất cầm quyền, nơi nguyên tắc tập trung dân chủ bảo đảm tính nhất quán tuyệt đối giữa đường lối đối nội và thực thi đối ngoại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận duy vật biện chứng và lịch sử. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) cho phép bóc tách vấn đề theo ba cấp độ: cấp độ hệ thống địa chính trị Đông Nam Á - châu Á - Thái Bình Dương, cấp độ thể chế chính trị - kinh tế Việt Nam, và cấp độ cá nhân - tư duy lãnh đạo ngoại giao.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt thông qua kỹ thuật tam giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa nguồn dữ liệu: Đối chiếu văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam (Văn kiện Đại hội Đảng từ khóa VI đến XII, các Nghị quyết chuyên đề của Bộ Chính trị), hiệp định và tuyên bố chung của ASEAN (Hiến chương ASEAN, TAC, Tuyên bố DOC), cùng các tài liệu lưu trữ ngoại giao và hồi ký của các nhà lãnh đạo trực tiếp tham gia đàm phán như Nguyễn Cơ Thạch, Nguyễn Mạnh Cầm, Vũ Khoan.
• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp chặt chẽ phương pháp phân tích lịch sử - logic, phân tích nội dung định tính (qualitative content analysis), phân tích diễn ngôn chính trị (political discourse analysis) và phương pháp phân tích so sánh đối chiếu (comparative method).

Tiêu chí Kiểm định	Phương pháp Thực hiện trong Luận án	Chỉ số / Bằng chứng Thực chứng
Tính giá trị cấu trúc (Construct Validity)	Đối chiếu chéo đa nguồn văn kiện ngoại giao và hồi ký nhân chứng	Phân tích 7 kỳ Đại hội Đảng và 58 văn kiện chính sách đối ngoại chuyên biệt
Tính giá trị nội tại (Internal Validity)	Áp dụng kỹ thuật truy vết tiến trình (process-tracing)	Xác lập mối liên hệ nhân quả giữa 4 nguồn biến đổi và 4 cấp độ điều chỉnh chính sách
Tính giá trị bên ngoài (External Validity)	So sánh trường hợp tương đồng (cross-case comparison)	Đối sánh mô hình thích ứng thể chế của Việt Nam với các nước chuyển đổi
Độ tin cậy dữ liệu (Reliability)	Mã hóa chuẩn hóa hệ thống văn kiện theo mô hình FPA Hermann	Hệ số nhất quán mã hóa tài liệu đạt mức tin cậy tuyệt đối

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp bao gồm 180 tài liệu tham khảo chuyên ngành tiếng Việt và tiếng Anh, các tập san tư liệu quốc tế của SIPRI, ADB, Ngân hàng Thế giới, Ban Thư ký ASEAN. Quy trình phân tích dữ liệu ứng dụng phương pháp truy vết quy trình (process-tracing) để chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa các biến số cấu trúc môi trường an ninh bên ngoài và các quyết sách điều chỉnh chính sách cụ thể của Bộ Chính trị và Ban Bí thư qua từng thời kỳ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình mang lại 5 phát hiện cốt lõi có giá trị thực chứng và đột phá lý luận sâu sắc:

1. Quyết sách gia nhập ASEAN là một đột phá mang "tính cân não": Tác phẩm chỉ ra rằng việc tham gia ASEAN năm 1995 không chỉ đơn giản là mở rộng hợp tác mà là một lựa chọn "có tính cân não" [111, tr. 208] cả về đối nội và đối ngoại. Về đối nội, đây là quyết định dũng cảm phá vỡ hoàn toàn tư duy xơ cứng về ranh giới ý thức hệ phe phái; về đối ngoại, quyết định này làm đảo lộn hoàn toàn tính toán chiến lược của các nước lớn và biến đối đầu Đông Dương - ASEAN thành một cấu trúc hợp tác thống nhất toàn khu vực.
2. Sự chuyển dịch cơ cấu mục tiêu từ Đơn cực Ý thức hệ sang Tam giác Lợi ích Quốc gia: Luận án chứng minh sự thay đổi căn bản trong cấu trúc mục tiêu đối ngoại. Từ chủ trương năm 1986: "không ngừng phấn đấu nhằm phát triển mối quan hệ hữu nghị và hợp tác với Inđônêxia và các nước Đông Nam Á khác... mong muốn và sẵn sàng cùng các nước trong khu vực thương lượng để giải quyết các vấn đề ở Đông Nam Á, thiết lập quan hệ cùng tồn tại hoà bình, xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hoà bình, ổn định và hợp tác" [37, tr. 114], chính sách đã phát triển vượt bậc tới định hướng tại Đại hội XII năm 2016 là "chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh" [45, tr. 154]. Mục tiêu tối thượng được tinh giản thành bộ ba bất biến: An ninh sinh tồn, Phát triển thịnh vượng, và Nâng cao Vị thế quốc tế.
3. Mối quan hệ hữu cơ giữa Áp lực Khủng hoảng Quốc nội và Điểm đột phá Ngoại giao: Công trình làm rõ bằng chứng thực nghiệm: tình thế khủng hoảng kinh tế chạm đáy giai đoạn 1986 (lạm phát 774,7%, thiếu hụt viện trợ bên ngoài) chính là xúc tác quyết định hạ thấp "chi phí chính trị nội bộ", tạo thời điểm đột phá để giới hoạch định chính sách dỡ bỏ các rào cản nhận thức, xem giải quyết vấn đề Campuchia và bình thường hóa với ASEAN là chìa khóa mở đường bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc và Hoa Kỳ.
4. Sự tiến hóa từ Vị thế "Người tham gia thụ động" sang "Chủ thể dẫn dắt luật chơi": Dữ liệu lịch sử 30 năm chỉ rõ Việt Nam đã chuyển đổi vai trò từ một thành viên mới tiếp nhận luật chơi (tham gia AFTA, ký kết TAC) trở thành hạt nhân kiến tạo thể chế: chủ trì mở rộng ASEAN kết nạp Lào, Myanmar, Campuchia (hoàn tất ý tưởng ASEAN-10); đóng góp then chốt xây dựng Hiến chương ASEAN (2007); thúc đẩy thành lập Cộng đồng An ninh ASEAN (ASC/APSC); định hình Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC 2002) và thúc đẩy Bộ Quy tắc ứng xử (COC).
5. Cơ chế Phòng ngừa Rủi ro Chiến lược (Strategic Hedging) thông qua Thể chế Đa phương: Việc đan xen lợi ích với các đối tác trong mạng lưới ASEAN+1, ASEAN+3, EAS, ADMM+ đã cung cấp cho Việt Nam một "tấm đệm an ninh địa chính trị", giảm thiểu tối đa nguy cơ bị lôi kéo vào xung đột hoặc thỏa hiệp giữa các siêu cường.

timeline
    title Tiến Trình 30 Năm Phát Triển Chính Sách Đối Ngoại Việt Nam - ASEAN
    1986 : Đại hội VI Đổi mới : Khủng hoảng kinh tế, lạm phát 774.7% : Chuyển hướng đối thoại, hòa dịu khu vực
    1992 : Tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC) : Trở thành Quan sát viên ASEAN
    1995 : Gia nhập ASEAN chính thức (28/7/1995) : Lựa chọn chiến lược có tính cân não
    1998 : Tổ chức Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 6 tại Hà Nội : Thông qua Kế hoạch Hành động Hà Nội (HPA)
    1999 : Thúc đẩy kết nạp Campuchia : Hoàn thành ý tưởng ASEAN-10
    2007 : Tham gia soạn thảo và ký Hiến chương ASEAN : Định hình khung pháp lý khu vực
    2010 : Đảm nhiệm xuất sắc Chủ tịch ASEAN : Mở rộng EAS (kết nạp Mỹ, Nga), sáng lập ADMM+
    2015 : Tuyên bố thành lập Cộng đồng ASEAN (31/12/2015) : Bước ngoặt liên kết sâu rộng
    2016 : Đại hội XII : Định hướng chủ động, tích cực, có trách nhiệm : Tầm nhìn chiến lược 2025

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Cung cấp mô hình FPA hiệu chỉnh, giải thích thỏa đáng cách thức một quốc gia đang phát triển hóa giải thế tiến thoái lưỡng nan về an ninh (security dilemma) thông qua chủ nghĩa thể chế khu vực.
• Về mặt Phương pháp: Cung cấp quy trình phân tích văn kiện kết hợp ma trận phân tích Hermann khả thi cho các nghiên cứu chính sách so sánh tại khu vực Nam Toàn Cầu (Global South).
• Về mặt Thực tiễn và Chính sách: Luận án đề xuất lộ trình cụ thể cho giai đoạn 2016 - 2025: củng cố đoàn kết nội khối để giữ vững vai trò trung tâm của ASEAN trước cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, nâng cao năng lực thực thi cam kết AEC, và tận dụng cơ chế đa phương giải quyết hòa bình các tranh chấp trên Biển Đông theo luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982).

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn tiếp cận hồ sơ giải mật ngoại giao: Do tính chất nhạy cảm an ninh quốc gia, một số biên bản họp kín chi tiết của Bộ Chính trị và các cuộc đàm phán song phương chưa được tiếp cận đầy đủ, chủ yếu dựa trên các nghị quyết đã công bố và hồi ký chính khách.
2. Thiếu hụt dữ liệu lượng hóa kinh tế đối ngoại chuyên sâu: Phân tích chủ yếu tập trung vào khía cạnh chính trị - an ninh và chính sách ngoại giao tổng thể, chưa đi sâu đánh giá tác động định lượng vi mô của từng dòng chảy thương mại - đầu tư FDI nội khối ASEAN đối với từng ngành công nghiệp Việt Nam.
3. Biên độ biến động địa chính trị giai đoạn sau 2016: Bối cảnh quốc tế sau năm 2016 xuất hiện những biến số mới cực kỳ phức tạp (Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của các nước lớn, cạnh tranh công nghệ số) vượt ra ngoài khung thời gian khảo sát thực nghiệm 1986 - 2016.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Đánh giá tác động của cạnh tranh nước lớn đối với sự gắn kết nội khối của Cộng đồng Chính trị - An ninh ASEAN (APSC) sau năm 2020.
• Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp biển đảo và hiệu quả thực thi COC trong cấu trúc an ninh khu vực mới.
• Khảo sát quá trình chuyển đổi số và phát triển bền vững trong khuôn khổ Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) đến năm 2030.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động học thuật và chính sách rõ nét:

• Ảnh hưởng Học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Kinh tế Quốc tế và Ngoại giao tại Học viện Ngoại giao, Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.
• Ảnh hưởng Hoạch định Chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương và Ủy ban Đối ngoại Quốc hội trong việc sơ kết, tổng kết các chỉ thị, nghị quyết về đối ngoại đa phương, đặc biệt là việc chuẩn bị cho Năm Chủ tịch ASEAN 2020 và triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025.
• Giá trị Quốc tế: Đóng góp góc nhìn chính thống từ Việt Nam vào các diễn đàn nghiên cứu khu vực như ASEAN-ISIS, nâng cao uy tín học thuật của giới nghiên cứu quan hệ quốc tế Việt Nam trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên Quan hệ Quốc tế: Tiếp cận một khung lý thuyết FPA đã được kiểm chứng thực tế cùng hệ thống tư liệu lịch sử ngoại giao được hệ thống hóa chuẩn xác.
• Chuyên gia Hoạch định Chính sách và Nhà Ngoại giao: Vận dụng các bài học kinh nghiệm về đàm phán đa phương, xử lý cân bằng quan hệ nước lớn và các đề xuất chính sách cụ thể cho không gian ASEAN.
• Cộng đồng Doanh nghiệp và Hiệp hội Ngành nghề: Nắm bắt định hướng hội nhập kinh tế khu vực, các cam kết thể chế của AEC để xây dựng chiến lược kinh doanh và đầu tư phù hợp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Đó là sự mở rộng và tái định hình mô hình điều chỉnh chính sách đối ngoại (FPA) của Charles F. Hermann (1990) để thích ứng hoàn hảo với cấu trúc thể chế một đảng cầm quyền tại quốc gia xã hội chủ nghĩa chuyển đổi kinh tế, chỉ ra cơ chế chuyển hóa nhận thức luận từ tư duy "đối kháng phe phái" sang tư duy "lợi ích quốc gia - dân tộc trong môi trường đa cực".

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với cách tiếp cận lịch sử thuần túy của Lưu Văn Lợi (1998) hay phân tích địa chính trị đơn tuyến của Turley (2000), luận án sử dụng phương pháp truy vết quy trình (process-tracing) đa tầng, tích hợp giữa phân tích thể chế đối nội và áp lực hệ thống quốc tế, tạo lập tính giá trị nội tại và độ tin cậy khoa học cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm? Việc bình thường hóa và gia nhập ASEAN không phải là một sự thỏa hiệp bị động trước sức ép bao vây kinh tế, mà là một bước chuyển nhận thức chiến lược chủ động, có tính toán kỹ lưỡng nhằm đa dạng hóa quan hệ, tạo thế cân bằng động trước sức ép của các siêu cường.

4. Khả năng tái lập và kiểm chứng của nghiên cứu? Hoàn toàn minh bạch và có thể tái lập thông qua ma trận mã hóa 4 cấp độ điều chỉnh chính sách đối ngoại tương ứng với hệ thống văn kiện chính thống của các kỳ Đại hội Đảng từ khóa VI đến XII và các văn kiện chính thức của ASEAN.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Tập trung nghiên cứu khả năng duy trì vai trò trung tâm của ASEAN (ASEAN Centrality) trước sự hình thành các cơ chế tiểu đa phương mới (như QUAD, AUKUS), tiến trình đàm phán COC thực chất, và chiến lược thích ứng kinh tế số của Việt Nam trong AEC 2025.

Kết luận

1. Công trình đã làm sáng tỏ một cách khoa học, toàn diện tiến trình 30 năm phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN (1986 - 2016), khẳng định quyết sách gia nhập và hội nhập ASEAN là một trong những thành tựu ngoại giao có ý nghĩa lịch sử sâu sắc nhất trong thời kỳ Đổi mới.
2. Luận án kiểm chứng và bổ sung thành công mô hình lý thuyết FPA của Charles F. Hermann, cung cấp một khung phân tích chuẩn mực cho việc nghiên cứu hành vi đối ngoại của các quốc gia chuyển đổi.
3. Nghiên cứu chứng minh rằng quá trình điều chỉnh chính sách diễn ra tuần tự qua các cấp độ: từ giải tỏa đối đầu ý thức hệ (1986 - 1996), hội nhập kinh tế sâu rộng (1996 - 2006), đến chủ động định hình luật chơi và xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh (2006 - 2016).
4. Phân tích thực nghiệm làm nổi bật vai trò sống còn của việc bảo đảm hài hòa bộ ba lợi ích quốc gia: củng cố an ninh, phục vụ phát triển kinh tế và nâng cao vị thế địa chính trị.
5. Hệ thống khuyến nghị chính sách đến năm 2025 cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để Đảng và Nhà nước tiếp tục triển khai đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, phát huy tối đa vai trò trung tâm của ASEAN, bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo và thúc đẩy sự nghiệp xây dựng đất nước phồn vinh trong thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. ý do chọn đề tài Từ giữa những năm 80 của thế kỷ XX, Việt Nam đứng trước đòi hỏi bức bách phải tìm cách thoát khỏi tình hình khủng hoảng kinh tế - xã hội, phá thế bao vây cấm vận của các thế lực thù địch, thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước, đánh dấu một bước ngoặt cơ bản và có ý nghĩa quyết định trong lịch sử cách mạng Việt Nam. Đại hội VI khẳng định đổi mới là yêu cầu bức thiết, vấn đề có ý nghĩa sống còn với đất nước.

Kể từ năm1986 đến nay, Việt Nam đã luôn "tranh thủ cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ, phát triển nhanh và bền vững hơn” [41, tr. 30 năm Đổi mới đã cho thấy một trong những nhiệm vụ cơ bản của công tác đối ngoại là củng cố và giữ vững hòa bình để tập trung xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đổi mới nói chung và việc điều chỉnh chính sách đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nói riêng không chỉ là đòi hỏi chủ quan của tình hình khủng hoảng trong nước mà còn là vấn đề sống còn trước yêu cầu khách quan khi tình hình thế giới thay đổi, nhất là sau khủng hoảng của CNXH ở Liên Xô, Đông Âu. Trong công cuộc đổi mới, quyết định của Việt Nam gia nhập ASEAN là lựa chọn "có tính cân não" [111, tr.

208] cả về đối nội và đối ngoại, góp phần giúp Việt Nam thoát khỏi thế bị bao vây cấm vận, hội nhập với khu vực và quốc tế. Về đối nội, đổi mới chính sách với ASEAN là quyết định táo bạo, thay đổi hoàn toàn tư duy bạn - thù. Về đối ngoại, đây là quyết định khiến ASEAN và các nước lớn bất ngờ, làm thay đổi hoàn toàn cục diện quan hệ của Việt Nam. Sự điều chỉnh đúng đắn, kịp thời chính sách với ASEAN đã góp phần tạo điều kiện quốc tế thuận lợi để tập trung phát triển kinh tế và bảo vệ Tổ quốc, bảo đảm các yêu cầu về an ninh, phát triển và nâng cao vị thế của Việt Nam.

luan an 2 Thành công của sự nghiệp đổi mới là kết quả của quá trình tìm tòi, trải nghiệm, liên tục đổi mới và hoàn thiện tư duy của Đảng trên mọi lĩnh vực. Trong đó, quá trình đổi mới tư duy và đường lối đối ngoại của Đảng ngày càng được hoàn thiện. Từ chỗ coi thế giới là một vũ đài đấu tranh, Việt Nam đã khẳng định đó là môi trường tồn tại và phát triển của mình. Việt Nam đã từng bước hoàn thiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển; thực hiện chính sách đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế, lấy việc bảo đảm lợi ích quốc gia là nguyên tắc tối cao.

Sự phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN vừa góp phần tạo cơ sở, vừa là thành quả của quá trình đổi mới đường lối đối ngoại của Đảng. Nhìn lại 30 năm đổi mới, có thể thấy bước phát triển từ chủ trương "không ngừng phấn đấu nhằm phát triển mối quan hệ hữu nghị và hợp tác với Inđônêxia và các nước Đông Nam Á khác. mong muốn và sẵn sàng cùng các nước trong khu vực thương lượng để giải quyết các vấn đề ở Đông Nam Á, thiết lập quan hệ cùng tồn tại hoà bình, xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hoà bình, ổn định và hợp tác" (1986) [37, tr. 114]; tới “ra sức tăng cường quan hệ với các nước láng giềng và các nước trong tổ chức ASEAN” (1996) [38, tr.121] đến “chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh” (2016) [45, tr.154] là bước tiến dài và sự phát triển đột phá trong chính sách của Việt Nam với ASEAN.

Việt Nam đã vượt qua những nghi kỵ và đối đầu với các nước thành viên ASEAN để trở thành một thành viên "chủ động, tích cực, có trách nhiệm" trong Cộng đồng ASEAN. Đó là kết quả của quá trình điều chỉnh, phát triển tư duy, hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại 30 năm qua. ASEAN đã trở thành nhân tố quan trọng giúp tạo thế và lực cho Việt Nam. Với Cộng đồng ASEAN hình thành từ cuối năm 2015, ASEAN sẽ tiếp tục đẩy mạnh liên kết, có vai trò trung tâm trong việc định hình trật tự mới trong khu vực khi tình hình thế giới và khu vực đang có những chuyển biến sâu sắc.

Khu luan an 3 vực châu Á – Thái Bình Dương sẽ tiếp tục phát triển năng động nhưng còn tồn tại nhiều nhân tố gây mất ổn định. Tranh chấp lãnh thổ, biển đảo ngày càng gay gắt. Xuất hiện các hình thức tập hợp lực lượng và đan xen lợi ích mới. Ở trong nước, những thành tựu của 30 năm đổi mới đã tạo ra cho đất nước sức mạnh tổng hợp lớn hơn nhiều so với trước.

Việt Nam đang đứng trước những thời cơ và thách thức mới trong quá trình hội nhập quốc tế toàn diện, phục vụ sự nghiệp đổi mới, xây dựng và và bảo vệ Tổ quốc. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới cả về tư duy, hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII (tháng 1/2016) khẳng định ASEAN là một trọng tâm của chính sách đối ngoại của Việt Nam với định hướng “chủ động, tích cực và có trách nhiệm cùng các nước ASEAN xây dựng Cộng đồng vững mạnh” [45, tr. Để phát huy nhân tố ASEAN một cách hiệu quả, tăng cường lợi ích cho đất nước, cần có những đánh giá tổng thể về chính sách của Việt Nam với ASEAN cả về lý luận và thực tiễn trong giai đoạn 1986-2016 nhằm đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ mới.

Nghiên cứu quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN giai đoạn này sẽ giúp đánh giá những thành tựu cũng như hạn chế trong việc hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại của Việt Nam với khu vực trong thời kỳ Đổi mới thông qua các bước điều chỉnh chính sách; đóng góp cơ sở khoa học để tiếp tục hoàn thiện đường lối, chính sách đối ngoại của Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế toàn diện. Nghiên cứu cũng sẽ góp phần triển khai định hướng đối ngoại của Đại hội Đảng lần thứ XII, phát huy hiệu quả vai trò của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Với những ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh quyết định chọn chủ đề “Quá trình phát triển chính sách đối ngoại của Việt Nam với Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong thời kỳ Đổi mới (1986 đến nay)”, làm đề tài cho luận án Tiến sỹ chuyên ngành Quan hệ quốc tế của mình luan an 4 với mục tiêu đưa ra khuyến nghị chính sách đối ngoại của Việt Nam với ASEAN trong thời gian 10 năm tới. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Chính sách đối ngoại của Việt Nam nói chung và với ASEAN nói riêng đã nhận được sự quan tâm và nghiên cứu của nhiều học giả trong và ngoài nước do vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của Việt Nam, song các công trình nghiên cứu đều có mục tiêu và phạm vi nghiên cứu khác nhau, cụ thể: 2.

Tình hình nghiên cứu trong nƣớc 2. Các nghiên cứu về quá trình đổi mới chính sách đối ngoại của Việt Nam Các tài liệu về cơ sở hoạch định chính sách đối ngoại Việt Nam gần đây mới được phổ biến rộng rãi. Nổi bật là các cuốn "Cục diện thế giới đến 2020”, Nxb. Chính trị Quốc gia, 2010 [79]; “Định hướng chiến lược đối ngoại Việt Nam đến 2020”, Nxb.

Chính trị quốc gia, 2010 [77], “Đường lối Chính sách Đối ngoại Việt Nam trong giai đoạn mới”, Nxb. Chính trị Quốc gia, 2011 [78] do Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh chủ trì biên soạn với những nhận định về sự phát triển cục diện thế giới, định hướng chiến lược và đường lối chính sách đối ngoại cho Việt Nam. Tác giả Phạm Quang Minh trong “Chính sách đối ngoại Đổi mới của Việt Nam (1986 - 2010)”, Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2012 [87] đã phân tích một cách hệ thống chính sách đối ngoại của Việt Nam trong hơn 20 năm đổi mới.

Các tác giả Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế (chủ biên) trong “Chính sách đối ngoại Việt Nam thời kỳ đổi mới”, Nxb. Chính trị hành chính (2013) [46] đã trình bày tư tưởng, nguyên tắc, nhiệm vụ, phương châm chỉ đạo, lập trường của Việt Nam đối với các vấn đề quốc tế lớn; phương hướng và thành tựu đối ngoại trong việc phá thế bao vây cấm vận, thoát khỏi khủng hoảng và hội nhập khu vực, hội nhập quốc tế để rút ra bài học về hoạch định chính sách đối ngoại. Ngoài ra, cuốn “Thế giới trong 50 năm qua (1945- 1995) và Thế giới trong 25 năm tới (1995-2020)” của tác giả Nguyễn Cơ Thạch, luan an 5 Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998 [119] cũng đưa ra những nhận định về sự chuyển biến của tình hình thế giới trong thời gian qua và sắp tới.

Nhiều công trình đã điểm những dấu mốc của ngoại giao Việt Nam hiện đại và ngoại giao thời kỳ đổi mới, như: “Ngoại giao Việt Nam 1945-2000” của Nguyễn Đình Bin (Chủ biên), Nxb. Chính Trị Quốc gia, Hà Nội, 2002 [13]; "Năm mươi năm ngoại giao Việt Nam, 1945 – 1995" của Lưu Văn Lợi, Nxb. Công an Nhân dân, Hà Nội, 1998 [73]; “Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo hoạt động đối ngoại 1986 - 2000” của Vũ Quang Vinh, Nxb. Thanh niên, Hà Nội, 2001 [131].