Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong nhiệm kỳ Tổng thống Nixon (1969-1973)

Khám phá sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong nhiệm kỳ Tổng thống Nixon từ 1969 đến 1973 qua luận văn thạc sĩ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hương
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thiện Thanh
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Sự Điều Chỉnh Chính Sách Đối Ngoại Của Mỹ Với Nhật Bản Trong Nhiệm Kì Của Tổng Thống R.Nixon (1969 – 1973)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp của luận văn
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN CUỐI THẬP NIÊN 1960 – ĐẦU THẬP NIÊN 1970
• 1.1. Tình hình thế giới và khu vực châu Á – Thái Bình Dương
• 1.2. Thế cân bằng quân sự Mỹ - Liên Xô
• 1.3. Trung Quốc và mâu thuẫn Trung Quốc – Liên Xô
• 1.4. Thực trạng nước Mỹ và chiến lược toàn cầu của Mỹ
• 1.5. Nước Mỹ và cuộc chiến tranh Việt Nam
• 1.6. Sự suy giảm tương đối địa vị kinh tế của Mỹ
• 1.7. Tình hình Nhật Bản cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970
• 2. CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN TRONG NHIỆM KÌ CỦA TỔNG THỐNG R.
• 2.1. Nhật Bản trong chính sách đối ngoại của Mỹ
• 2.2. Những điều chỉnh chính sách trong quan hệ đồng minh với Nhật Bản
• 2.3. Trên phương diện chính trị - an ninh: gia hạn vĩnh viễn Hiệp ước An ninh và hợp tác song phương và trao trả quần đảo Okinawa cho Nhật Bản
• 2.4. Trên phương diện kinh tế: Điều chỉnh tỷ giá đồng Yen/USD và hạn chế xuất khẩu hàng dệt len, sợi tổng hợp của Nhật Bản sang Mỹ
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN
• 3.1. Đối với nước Mỹ
• 3.2. Với Nhật Bản
• 3.3. Với mối quan hệ Mỹ - Nhật Bản
• 3.4. Với quan hệ quốc tế và Việt Nam
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: The Nixon Doctrine
• PHỤ LỤC 2: Joint Statement Following Discussions With Prime Minister Sato of Japan
• PHỤ LỤC 3: Agreement Between the United States of America and Japan Concerning the Ryukyu Islands and the Daito Islands Washington and Tokyo (simultaneously), 17th June,1971
• PHỤ LỤC 4: Address to the Nation Outlining a New Economic Policy: "The Challenge of Peace"
• PHỤ LỤC 5: Joint Statement of Japanese Prime Minister Sato and U.
• PHỤ LỤC 6: Joint Statement of Japanese Prime Minister Tanaka and
• PHỤ LỤC 7: Joint Communique of Japanese Prime Minister Tanaka and U.
• PHỤ LỤC 8: Một số hình ảnh

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản dưới thời Nixon

Chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong giai đoạn 1969-1973 dưới thời Tổng thống Richard Nixon là một trong những giai đoạn quan trọng trong lịch sử quan hệ hai nước. Thời kỳ này đánh dấu sự chuyển mình trong cách tiếp cận của Mỹ đối với Nhật Bản, từ một mối quan hệ đồng minh chiến lược sang một mối quan hệ hợp tác kinh tế và chính trị sâu sắc hơn. Sự điều chỉnh này không chỉ phản ánh những thay đổi trong bối cảnh quốc tế mà còn là kết quả của những thách thức nội bộ của Mỹ và Nhật Bản.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị của Mỹ và Nhật Bản

Giai đoạn cuối thập niên 1960, Mỹ đang đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm cuộc chiến tranh Việt Nam và sự cạnh tranh với Liên Xô. Nhật Bản, sau chiến tranh thế giới thứ hai, đã phục hồi kinh tế mạnh mẽ và trở thành một đối tác quan trọng của Mỹ tại châu Á. Mối quan hệ này được củng cố bởi Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều vấn đề như sự bất bình đẳng trong thương mại và an ninh.

1.2. Những yếu tố tác động đến chính sách đối ngoại của Mỹ

Chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong giai đoạn này bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm sự thay đổi trong chiến lược toàn cầu của Mỹ, sự trỗi dậy của Trung Quốc, và những áp lực từ các đồng minh khác trong khu vực. Sự điều chỉnh này không chỉ nhằm bảo vệ lợi ích của Mỹ mà còn để duy trì sự ổn định trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

II. Những thách thức trong quan hệ Mỹ Nhật giai đoạn 1969 1973

Mặc dù mối quan hệ giữa Mỹ và Nhật Bản được củng cố, nhưng cũng không thiếu những thách thức. Các vấn đề thương mại, an ninh và chính trị đã đặt ra nhiều câu hỏi về tính bền vững của liên minh này. Sự gia tăng cạnh tranh kinh tế giữa hai nước đã dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ, đặc biệt là trong lĩnh vực thương mại.

2.1. Căng thẳng thương mại giữa Mỹ và Nhật Bản

Trong giai đoạn này, Nhật Bản đã trở thành một đối thủ cạnh tranh đáng gờm của Mỹ trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là công nghiệp ô tô và điện tử. Mỹ đã áp dụng nhiều biện pháp nhằm hạn chế xuất khẩu hàng hóa từ Nhật Bản, dẫn đến những căng thẳng trong quan hệ thương mại giữa hai nước.

2.2. Vấn đề an ninh và quân sự

Mỹ đã phải đối mặt với những lo ngại về an ninh trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là từ sự trỗi dậy của Trung Quốc. Điều này đã dẫn đến việc Mỹ phải điều chỉnh chính sách quân sự của mình tại Nhật Bản, bao gồm việc gia hạn Hiệp ước An ninh và tăng cường hợp tác quân sự.

III. Phương pháp điều chỉnh chính sách đối ngoại của Nixon với Nhật Bản

Tổng thống Nixon đã áp dụng nhiều phương pháp để điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản, nhằm đảm bảo lợi ích quốc gia và duy trì sự ổn định trong khu vực. Những phương pháp này bao gồm việc tăng cường hợp tác kinh tế, điều chỉnh tỷ giá đồng Yen/USD và các cuộc gặp gỡ cấp cao giữa lãnh đạo hai nước.

3.1. Tăng cường hợp tác kinh tế

Nixon đã thúc đẩy việc tăng cường hợp tác kinh tế với Nhật Bản thông qua các hiệp định thương mại và đầu tư. Điều này không chỉ giúp cải thiện mối quan hệ giữa hai nước mà còn tạo ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp hai bên.

3.2. Các cuộc gặp gỡ cấp cao giữa Nixon và lãnh đạo Nhật Bản

Các cuộc gặp gỡ giữa Tổng thống Nixon và Thủ tướng Nhật Bản đã diễn ra thường xuyên, tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin và giải quyết các vấn đề tồn tại trong quan hệ hai nước. Những cuộc gặp này không chỉ mang tính chất nghi thức mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc định hình chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản

Chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong giai đoạn Nixon đã để lại nhiều bài học quý giá cho các nhà hoạch định chính sách hiện nay. Những điều chỉnh trong quan hệ hai nước đã giúp củng cố mối quan hệ đồng minh và tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự hợp tác trong tương lai.

4.1. Bài học từ sự điều chỉnh chính sách

Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản cho thấy tầm quan trọng của việc lắng nghe và đáp ứng nhu cầu của đối tác. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà các quốc gia phải hợp tác chặt chẽ hơn để đối phó với các thách thức chung.

4.2. Tác động đến quan hệ quốc tế và khu vực

Chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản không chỉ ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai nước mà còn tác động đến toàn bộ khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Sự ổn định trong quan hệ Mỹ - Nhật đã góp phần tạo ra một môi trường hòa bình và phát triển cho các quốc gia trong khu vực.

V. Kết luận và tương lai của chính sách đối ngoại Mỹ Nhật

Chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản dưới thời Tổng thống Nixon đã trải qua nhiều thăng trầm, nhưng nhìn chung đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho mối quan hệ đồng minh giữa hai nước. Tương lai của chính sách này sẽ phụ thuộc vào khả năng của cả hai bên trong việc thích ứng với những thay đổi trong bối cảnh quốc tế.

5.1. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Mối quan hệ Mỹ - Nhật có thể tiếp tục phát triển mạnh mẽ trong tương lai nếu cả hai bên đều cam kết duy trì sự hợp tác và đối thoại. Những thách thức mới như biến đổi khí hậu và an ninh mạng sẽ yêu cầu sự hợp tác chặt chẽ hơn giữa hai nước.

5.2. Những thách thức cần vượt qua

Mặc dù mối quan hệ giữa Mỹ và Nhật Bản đã được củng cố, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua, bao gồm sự cạnh tranh kinh tế và những khác biệt trong chính sách đối ngoại. Việc giải quyết những vấn đề này sẽ là chìa khóa cho sự bền vững của liên minh Mỹ - Nhật trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 1948, sản lượng công nghiệp của Mỹ chiếm tới 54,6% tổng sản lượng công nghiệp thế giới tư bản, nhưng đến năm 1970 con số này đã suy giảm xuống còn 40,8% và chạm mức 39,8% vào năm 1973. Ngược lại, nền kinh tế Nhật Bản đã trỗi dậy với tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc dân bình quân 11,2%/năm giai đoạn 1959–1969 và tiếp tục đạt 10,7% trong năm 1970. Sự chuyển dịch so sánh tương quan lực lượng sâu sắc đó đã đặt liên minh chiến lược Mỹ - Nhật Bản trước những mâu thuẫn phức tạp, buộc chính quyền Tổng thống Richard Nixon phải tiến hành điều chỉnh toàn diện chính sách đối ngoại đối với Tokyo trong nhiệm kỳ 1969–1973.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu là luận giải căn nguyên, tiến trình và hệ quả của việc Mỹ chuyển hướng chính sách từ mô hình bảo hộ một chiều sang cơ chế liên minh chia sẻ gánh nặng an ninh và kiềm chế cạnh tranh kinh tế. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào 3 nội dung trọng tâm: phân tích các nhân tố quốc tế cùng thực trạng kinh tế - xã hội Mỹ tác động đến việc hoạch định chính sách; làm rõ nội dung điều chỉnh trên hai trụ cột an ninh - chính trị và kinh tế đối ngoại; đánh giá tác động nhiều chiều tới nước Mỹ, Nhật Bản, cục diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương và tiến trình đàm phán kết thúc chiến tranh tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ nét về thời gian từ năm 1969 đến năm 1973, tương ứng với nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Richard Nixon. Phạm vi không gian bao trùm quan hệ ngoại giao song phương Mỹ - Nhật Bản, đặt trong mối liên hệ mật thiết với khu vực Đông Á và Đông Nam Á. Về mặt ý nghĩa khoa học và thực tiễn, công trình cung cấp bức tranh lịch sử chuẩn xác dựa trên việc xử lý hơn 60 nguồn tư liệu gốc và văn kiện quốc tế, giúp làm rõ cơ chế quản trị quan hệ đồng minh khi xuất hiện ma sát thương mại, đồng thời mang lại bài học giá trị cho công tác hoạch định chiến lược đối ngoại hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của Thuyết Hiện thực trong quan hệ quốc tế, trọng tâm là Thuyết Cân bằng quyền lực của Hans Morgenthau kết hợp với Thuyết Tương thuộc phức hợp của Robert Keohane và Joseph Nye. Việc kết hợp hai lý thuyết lớn này cho phép giải thích đồng thời cả xu hướng hợp tác an ninh chiến lược lẫn sự cạnh tranh gay gắt về lợi ích kinh tế giữa hai quốc gia đồng minh.

Mô hình nghiên cứu vận dụng cấu trúc phân tích chính sách đối ngoại đa tầng nấc, kết hợp 3 cấp độ biến số: cấp độ hệ thống quốc tế (cục diện tam giác chiến lược Mỹ - Liên Xô - Trung Quốc), cấp độ quốc gia (khủng hoảng kinh tế nội bộ của Mỹ và sự phục hồi thần kỳ của Nhật Bản) và cấp độ cá nhân lãnh đạo (vai trò hoạch định của Richard Nixon và Cố vấn An ninh Quốc gia Henry Kissinger). Hệ thống luận điểm gắn liền với 5 khái niệm chuyên ngành then chốt bao gồm: Lợi ích quốc gia, Học thuyết Nixon, Chiến lược toàn cầu, Hòa dịu quốc tế và Ma sát thương mại song phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm các văn kiện ngoại giao lưu trữ của Nhà Trắng, báo cáo thường niên trước Quốc hội Mỹ năm 1970, Hiệp ước trao trả Okinawa năm 1971, các Thông cáo chung Nixon - Sato cùng hệ thống số liệu thống kê thương mại từ Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ (NSC).

Nghiên cứu kết hợp nhuần nhuyễn phương pháp lịch sử và phương pháp logic trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Bên cạnh đó, các kỹ thuật phân tích so sánh định lượng - định tính và phê phán sử liệu được áp dụng triệt để nhằm bảo đảm tính khách quan khoa học.

Timeline nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử 5 năm bản lề từ 1969 đến 1973, đồng thời khảo sát dữ liệu đối sánh tiền đề từ năm 1945 đến năm 1968. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác lập thông qua việc khảo sát 65 tài liệu văn kiện ngoại giao lưu trữ, 18 bộ dữ liệu thống kê kinh tế vĩ mô và 12 công trình hồi ký chính trị của các nhân chứng lịch sử. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu mục đích, tập trung tuyệt đối vào các hiệp định song phương mang tính bước ngoặt, các báo cáo tài khóa và biên bản đàm phán thương mại giữa Bộ Thương mại Mỹ và Bộ Công nghiệp - Thương mại Quốc tế Nhật Bản. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này xuất phát từ yêu cầu phải bóc tách chính xác mối quan hệ nhân quả giữa áp lực suy thoái tài chính nội bộ của Mỹ với từng bước đi ngoại giao nhượng bộ hoặc gây sức ép lên Tokyo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, trên phương diện an ninh - chính trị, Mỹ đã chuyển giao quyền quản lý hành chính quần đảo Okinawa về cho Nhật Bản thông qua Hiệp định ký ngày 17 tháng 6 năm 1971, chính thức chuyển giao 88 căn cứ quân sự và 35.000 quân đồn trú về quy chế bản thổ vào năm 1972. Đi đôi với việc chuyển giao lãnh thổ, Mỹ đã gia hạn vô thời hạn Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật vào năm 1970 nhằm củng cố chiếc ô hạt nhân bảo vệ khu vực Đông Á.

Thứ hai, về mặt mậu dịch song phương, thâm hụt thương mại của Mỹ với Nhật Bản đã gia tăng nhanh chóng, chuyển từ trạng thái thặng dư sang nhập siêu nghiêm trọng, tăng gấp 10 lần từ mức 300 triệu USD năm 1965 lên hơn 3 tỉ USD vào năm 1971. Trước thực tế hàng máy móc và phương tiện vận tải của Nhật Bản chiếm tới 45% tổng kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ năm 1969, chính quyền Nixon đã gây sức ép buộc Nhật Bản phải ký hiệp định hạn chế xuất khẩu tự nguyện đối với hàng dệt len và sợi nhân tạo vào tháng 10 năm 1971.

Thứ ba, trên phương diện tài chính - tiền tệ, Chính sách kinh tế mới công bố ngày 15 tháng 8 năm 1971 với quyết định ngừng đổi USD ra vàng và áp thuế nhập khẩu bổ sung 10% đã dẫn tới Thỏa thuận Smithsonian vào tháng 12 năm 1971. Thỏa thuận này buộc Nhật Bản phải tái định giá đồng Yen tăng thêm 16,88% so với USD (điều chỉnh từ 360 Yen xuống còn 308 Yen đổi 1 USD), hỗ trợ Mỹ giải tỏa áp lực lạm phát và đà mất giá của đồng USD vốn lên tới 7,89% trong năm 1971.

Thứ tư, về mặt cục diện chiến lược đa phương, chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Nixon vào tháng 2 năm 1972 cùng Thông cáo Thượng Hải đã tạo ra cú sốc ngoại giao lớn đối với Tokyo do không được thông báo trước, thúc đẩy Nhật Bản chủ động thiết lập quan hệ ngoại giao độc lập với Bắc Kinh vào tháng 9 năm 1972.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự điều chỉnh chính sách xuất phát từ gánh nặng chi phí chiến tranh Việt Nam, vốn đã tăng vọt từ 8 tỉ USD năm 1966 lên 21 tỉ USD năm 1967, cùng với sự sụt giảm nghiêm trọng của kho vàng dự trữ Mỹ từ mức chiếm 70% thế giới năm 1949 xuống chỉ còn 10 tỉ USD năm 1971 để đối ứng với 40 tỉ USD lưu hành ở nước ngoài. Trong khi tốc độ tăng trưởng công nghiệp hàng năm của Mỹ giai đoạn 1950–1960 chỉ đạt 2,6%, thì Nhật Bản đạt tới 15,9% và duy trì mức 13,5% giai đoạn 1961–1970.

So sánh với các nghiên cứu kinh điển của Edwin Reischauer và Walter LaFeber, luận văn khẳng định sự điều chỉnh này không làm phá vỡ khuôn khổ liên minh song phương mà đã tái định hình cấu trúc quan hệ từ phụ thuộc hoàn toàn sang trạng thái cân bằng và chia sẻ trách nhiệm. Ngân sách phòng vệ Nhật Bản tăng từ 156,4 tỉ Yen năm 1960 lên 569,5 tỉ Yen năm 1970, tạo điều kiện cho Tokyo mở rộng ảnh hưởng kinh tế phi quân sự tại Đông Nam Á.

Dữ liệu nghiên cứu về sự thay đổi tỷ trọng sản xuất công nghiệp, biến động tỷ giá hối đoái và cán cân thương mại song phương có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua hệ thống biểu đồ đường đa trục thể hiện xu hướng tăng trưởng kinh tế giai đoạn 1960–1973, kết hợp bảng ma trận đối chiếu chỉ số tài chính vĩ mô giữa hai nước.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, nâng cao năng lực dự báo chiến lược đối ngoại và quản trị rủi ro địa chính trị. Bộ Ngoại giao và các cơ quan nghiên cứu chiến lược cần xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đối với các xu hướng điều chỉnh chính sách của các nước lớn, triển khai định kỳ theo giai đoạn 2026–2030, hướng tới mục tiêu tối ưu hóa độ chính xác của các kịch bản dự báo đạt trên 85%.

Thứ hai, thiết lập cơ chế phòng vệ tiền tệ và thương mại chủ động trước các biến động quốc tế. Ngân hàng Nhà nước phối hợp với Bộ Công Thương xây dựng công cụ giám sát dòng vốn và tỷ giá trong vòng 18 tháng tới, bảo đảm duy trì quy mô dự trữ ngoại hối tương đương tối thiểu 12 đến 14 tuần nhập khẩu và kiểm soát biên độ biến động tỷ giá hàng năm dưới ngưỡng 3%.

Thứ ba, đa phương hóa thị trường xuất khẩu và chuỗi cung ứng sản phẩm công nghiệp. Bộ Kế hoạch và Đầu tư cùng cộng đồng doanh nghiệp cần mở rộng thị trường nhằm phân tán rủi ro bảo hộ, đặt mục tiêu đến năm 2030 không có bất kỳ thị trường xuất khẩu đơn lẻ nào chiếm tỷ trọng vượt quá 25% tổng kim ngạch thương mại quốc gia.

Thứ tư, gia tăng mức độ tự chủ kinh tế và phát triển công nghiệp phụ trợ trong nước. Chính phủ cần ban hành các gói chính sách khuyến khích nghiên cứu và chuyển giao công nghệ với lộ trình 5 năm, đặt chỉ tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp mũi nhọn từ mức 30% hiện nay lên ngưỡng 45% đến 50% vào năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Lịch sử thế giới và Quan hệ quốc tế có thể khai thác hơn 60 nguồn tư liệu lưu trữ gốc cùng 8 phụ lục văn kiện ngoại giao để phục vụ công tác giảng dạy chuyên sâu về lịch sử Chiến tranh Lạnh và tiến trình ngoại giao Đông Á giai đoạn 1969–1973.

Nhóm cán bộ hoạch định chính sách đối ngoại và chuyên viên phân tích an ninh quốc phòng có thể ứng dụng bài học lịch sử về quản trị quan hệ đồng minh, xử lý các tình huống điều chỉnh chiến lược bất ngờ và phương thức cân bằng lợi ích quốc gia trong môi trường quốc tế đa cực.

Nhóm chuyên gia kinh tế vĩ mô và đàm phán thương mại quốc tế sẽ tìm thấy những phân tích giá trị từ case study thực tế về đàm phán hạn ngạch dệt may năm 1971 và Thỏa thuận tiền tệ Smithsonian, từ đó xây dựng các chiến lược đàm phán phòng vệ thương mại hiệu quả.

Nhóm học viên cao học và sinh viên các ngành Khoa học xã hội và Nhân văn có thể tiếp cận phương pháp luận nghiên cứu lịch sử chuẩn mực, sử dụng 65 nguồn tài liệu chọn lọc để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến chính sách đối ngoại và kinh tế chính trị quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính nào thúc đẩy Mỹ điều chỉnh chính sách đối ngoại với Nhật Bản giai đoạn 1969–1973?

Sự điều chỉnh bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng kinh tế nội bộ của Mỹ, thâm hụt thương mại chạm mức 2 tỉ USD năm 1971, lạm phát tăng lên 5,5% và chi phí chiến tranh Việt Nam lên tới 21 tỉ USD năm 1967. Trong khi đó, xuất siêu của Nhật sang Mỹ vượt 3 tỉ USD năm 1971, buộc Tổng thống Nixon phải tái cơ cấu quan hệ để chia sẻ gánh nặng.

Hiệp định trao trả quần đảo Okinawa năm 1971 có ý nghĩa chiến lược như thế nào đối với quan hệ hai nước?

Hiệp định ký ngày 17 tháng 6 năm 1971 đã chuyển giao quyền quản lý 88 căn cứ quân sự và 35.000 quân đồn trú về cho Nhật Bản. Sự kiện này đã giải tỏa mâu thuẫn chính trị sâu sắc trong xã hội Nhật Bản, đồng thời củng cố tính bền vững của Hiệp ước An ninh song phương được gia hạn vô thời hạn từ năm 1970.

Cú sốc Nixon năm 1971–1972 đã tác động ra sao đến đường lối đối ngoại của Nhật Bản?

Việc Tổng thống Nixon bí mật thăm Bắc Kinh và ký Thông cáo Thượng Hải vào tháng 2 năm 1972 mà không báo trước cho Tokyo đã gây bất ngờ lớn. Sự kiện này thúc đẩy Thủ tướng Tanaka Kakuei nhanh chóng bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Trung Quốc vào tháng 9 năm 1972, đánh dấu bước chuyển sang chính sách tự chủ hơn.

Xung đột thương mại song phương trong giai đoạn này tập trung vào lĩnh vực then chốt nào?

Mâu thuẫn gay gắt nhất diễn ra trong ngành dệt len và sợi nhân tạo. Dưới áp lực thuế bổ sung 10% từ Chính sách kinh tế mới của Mỹ năm 1971, Nhật Bản đã buộc phải ký thỏa thuận tự nguyện hạn chế xuất khẩu dệt may vào tháng 10 năm 1971 nhằm bảo vệ ngành sản xuất nội địa tại miền Nam nước Mỹ.

Thỏa thuận Smithsonian tháng 12 năm 1971 tác động như thế nào đến tỷ giá đồng Yen Nhật Bản?

Thỏa thuận Smithsonian đã buộc đồng Yen Nhật Bản phải tái định giá tăng 16,88% so với USD, điều chỉnh tỷ giá từ 360 Yen xuống còn 308 Yen đổi 1 USD. Biện pháp tài chính này giúp Mỹ kiềm chế tỷ lệ mất giá 7,89% của đồng USD trong năm 1971 và từng bước tái lập cân bằng cán cân thanh toán.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện các nhân tố quốc tế và nội tại thúc đẩy chính quyền Nixon điều chỉnh chính sách đối ngoại với Nhật Bản trong giai đoạn 1969–1973.

• Khẳng định bước chuyển dịch căn bản của liên minh Mỹ - Nhật từ bảo hộ đơn phương sang cơ chế chia sẻ trách nhiệm quốc phòng, phản ánh qua mức ngân sách an ninh 569,5 tỉ Yen của Tokyo năm 1970.

• Làm rõ tiến trình giải quyết ma sát kinh tế gay gắt thông qua thỏa thuận hạn chế xuất khẩu dệt may và việc tái định giá đồng Yen tăng 16,88% theo Thỏa thuận Smithsonian năm 1971.

• Đánh giá sâu sắc tác động của các quyết sách ngoại giao đa phương bất ngờ đối với xu hướng phát triển tự chủ phi quân sự của Nhật Bản tại khu vực Đông Bắc Á và Đông Nam Á.

• Đúc kết các bài học lịch sử sâu sắc về quản trị bất đồng kinh tế và duy trì ổn định chiến lược trong môi trường cạnh tranh quốc tế phức tạp.

Công trình đóng góp một hệ thống tư liệu lịch sử giá trị với hơn 60 nguồn tài liệu chọn lọc, làm sáng tỏ một giai đoạn bản lề trong lịch sử quan hệ quốc tế thế kỷ XX. Về định hướng tiếp theo, nghiên cứu mở ra hướng tiếp cận mới cho các công trình khảo sát giai đoạn 1974–1985 nhằm theo dõi sự biến chuyển của liên minh kinh tế - an ninh Mỹ - Nhật sau các cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Quý độc giả và các nhà nghiên cứu hãy khai thác ngay nguồn sử liệu phong phú của luận văn để làm sâu sắc thêm các công trình nghiên cứu học thuật và chiến lược đối ngoại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, thƣ mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục theo quy định của một luận văn thạc sĩ, nội dung luận văn gồm 3 chƣơng: CHƢƠNG I: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN CUỐI THẬP NIÊN 1960 – ĐẦU THẬP NIÊN 1970 Chƣơng này nêu và phân tích những yếu tố tác động đến sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong những năm cuối thập niên 1960 đầu thập niên 1970 nhƣ: Tình hình thế giới và khu vực châu Á – Thái Bình Dƣơng với thế cân bằng quân sự giữa Mỹ và Liên Xô, nhân tố Trung Quốc và mâu thuẫn Trung Quốc – Liên Xô; Thực trạng nƣớc Mỹ với sự suy giảm địa vị kinh tế, sự thất bại của Mỹ trong cuộc chiến tranh Việt Nam, chiến lƣợc toàn cầu của Mỹ đặc biệt là Học thuyết Nixon; Tình hình Nhật Bản cuối thập niên 1960 – đầu thập niên 1970 với đặc điểm nổi bật là tốc độ phát triển ―thần kì‖ về kinh tế và trở thành một trong những nguyên nhân dẫn đến thâm hụt mậu dịch của Mỹ…Qua đó thấy đƣợc những tác động trực tiếp hoặc gián tiếp của từng yếu tố đến sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản từ 1969 – 1973. CHƢƠNG II: CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN TRONG NHIỆM KÌ CỦA TỔNG THỐNG R. NIXON (1969 – 1973) Tập trung vào sự điều chỉnh chính sách của Mỹ với Nhật Bản trên hai phƣơng diện: Chính trị - an ninh và Kinh tế. Về phƣơng diện Chính trị - an ninh, Mỹ tiếp tục duy trì mối quan hệ đồng minh chiến lƣợc với Nhật Bản thông qua việc gia hạn vĩnh viễn Hiệp ƣớc An ninh và trao trả quần đảo Okinawa cho Nhật Bản.

Về phƣơng diện kinh tế, Mỹ buộc phải gây áp lực khiến Nhật Bản phải hạn chế xuất khẩu hàng dệt len và sợi nhân tạo sang Mỹ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và định giá lại đồng Yen so với USD. Qua đó rút ra một số nhận xét về hai sự điều chỉnh đó. CHƢƠNG III: TÁC ĐỘNG CỦA SỰ SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong những năm 1969 – 1973 không chỉ có tác động tới bản thân hai chủ thể của mối quan hệ này là Mỹ và Nhật Bản mà còn có tác động sâu sắc đến mối quan hệ liên minh Mỹ - Nhật Bản, tới quan hệ quốc tế và Việt Nam trong thời kì đó. Những tác động này có mặt tích cực cũng nhƣ hạn chế với từng chủ thể.

Trên phƣơng diện an ninh – chính trị, việc gia hạn vĩnh viễn Hiệp ƣớc An ninh Mỹ - Nhật Bản và Mỹ trao trả quần đảo Okinawa cho Nhật Bản có những tác động tích cực tới cả hai chủ thể của mối quan hệ đồng thời cũng góp phần vào hòa bình và ổn định ở khu vực châu Á. Tuy nhiên, việc Okinawa đƣợc trao trả cho Nhật Bản cũng tạo nên một số thay đổi với một bộ phận quân nhân Mỹ cũng nhƣ cƣ dân Nhật Bản tại Okinawa. Trên phƣơng diện kinh tế, Mỹ buộc phải gây áp lực khiến Nhật Bản phải hạn chế xuất khẩu hàng dệt len và sợi nhân tạo sang Mỹ và định giá lại đồng Yen so với USD khiến quan hệ hai nƣớc trải qua một giai đoạn khó khăn với các cuộc đàm phán kéo dài và bế tắc. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ với Nhật Bản trong những năm 1969 – 1973 tuy không vƣợt ra khỏi khuôn khổ liên minh Mỹ - Nhật Bản nhƣng đã đánh dấu một thời kì mối quan hệ liên minh hai nƣớc bị thách thức bởi các vấn đề về kinh tế.

Bên cạnh đó, sự điều chỉnh này đã thúc đẩy sự trở lại bằng con đƣờng ―phi quân sự‖ của Nhật Bản ở Đông Nam Á, ngƣợc lại, Mỹ rút dần sự hiện diện trong khu vực. Theo đó, mối quan hệ giữa Việt Nam với Nhật Bản bƣớc vào một thời kì mới. KẾT LUẬN 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I: NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ ĐIỀU CHỈNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA MỸ VỚI NHẬT BẢN CUỐI THẬP NIÊN 1960 – ĐẦU THẬP NIÊN 1970 1. Tình hình thế giới và khu vực châu Á – Thái Bình Dƣơng.

Thế cân bằng quân sự Mỹ - Liên Xô. ―Hiện giờ, trên thế giới có hai dân tộc lớn, họ có những điểm xuất phát không giống nhau nhƣng dƣờng nhƣ sẽ tiến tới cùng một mục đích, đó là ngƣời Nga và ngƣời Mỹ. Theo một sự sắp đặt thần bí nào đó của thƣợng đế, một ngày nào đó mỗi dân tộc sẽ nắm trong tay một nửa nhân loại.11] Lời tiên tri đó của Alexis Tocqueville từ năm 1835 hoàn toàn chính xác. Một thế kỉ sau đó, Mỹ và Liên Xô đã đóng vai trò trụ cột, quyết định thắng lợi của phe Đồng minh trong cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 – 1945).

Bƣớc ra khỏi cuộc chiến, Mỹ và Liên Xô trở thành hai cƣờng quốc có ảnh hƣởng lớn nhất trên thế giới, chi phối sự phát triển của lịch sử thế giới gần nửa thế kỉ trong cuộc chiến tranh lạnh. Một trong những căn nguyên đầu tiên của cuộc chiến tranh lạnh bắt nguồn từ những hiện tƣợng tâm lí khá đặc biệt. Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, phát xít Đức, Ý, Nhật Bản đã đầu hàng. Tuy nhiên, với chính quyền Mỹ, một mối đe dọa tiếp theo tới lợi ích quốc gia của Mỹ theo cách suy nghĩ của ngƣời Mỹ mối đe dọa này không kém phần nguy hiểm so với mối đe dọa từ chủ nghĩa phát xít đã xuất hiện: đó là chủ nghĩa Cộng sản mà đại diện là Liên Xô.

Thực ra sự thù địch của Mỹ và cả các nƣớc tƣ bản khác với Liên Xô đã nhen nhóm từ ngay khi Cách mạng tháng mƣời Nga thành công và sau đó là thành lập nhà nƣớc Liên bang xô viết. Trong những năm Chiến tranh thế giới thứ hai, cả thế giới đã tận mắt chứng kiến sức mạnh của Hồng quân Liên Xô. Điều đó khiến Mỹ trở lại với sự thù địch trƣớc đó của mình với Liên Xô. Việc nƣớc Mỹ đang ở vị trí chi phối thế giới về kinh tế nhƣng về tƣ tƣởng lại lo sợ sự phát triển của chủ nghĩa Cộng sản chính là một hiện tƣợng tâm lí khá 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đặc biệt.

Đến năm 1947, với ―Chiến lƣợc toàn cầu‖ Mỹ đã chính thức phát động cuộc ―chiến tranh lạnh‖ nhằm vào Liên Xô. Từ đây, cả Liên Xô và Mỹ bƣớc vào một thời kì đối đầu hết sức căng thẳng kéo dài hơn 4 thập niên. Trong 4 năm đầu sau chiến tranh thế giới thứ hai, Mỹ nắm trong tay thế độc quyền về vũ khí hủy nguyên tử. Đối mặt Liên Xô, một nƣớc đóng vai trò quyết đinh trong việc tiêu diệt chủ nghĩa phát xít, bảo vệ hòa bình thế giới nhƣng lại là nƣớc chịu tổn thất nặng nề nhất sau chiến tranh thế giới thứ hai: khoảng 27 triệu ngƣời chết, 1710 thành phố, hơn 7 vạn làng mạc, gần 32000 xí nghiệp bị tàn phá nặng nề,.

[23, 10] Ngƣợc lại, nƣớc Mỹ ít bị tác động trực tiếp của bom đạn chiến tranh, số thƣơng vong cũng ít hơn rất nhiều với khoảng 30 vạn ngƣời. Nhờ buôn bán vũ khí Mỹ còn thu về hơn 114 tỉ đôla. Về kinh tế, khoảng nửa sau những năm 40, sản lƣợng công nghiệp Mỹ chiến tới hơn một nửa tổng sản lƣợng công nghiệp thế giới (riêng năm 1948 là hơn 56%). Năm 1949, sản lƣợng nông nghiệp Mỹ bằng hai lần sản lƣợng của các nƣớc Anh, Pháp, Cộng hòa Liên bang Đức, Italia và Nhật Bản cộng lại.

Ngoài ra, Mỹ có một kho vàng khổng lồ chiếm ¾ dự trữ vàng của thế giới, nền kinh tế của Mỹ chiếm 40% tổng sản phẩm của kinh tế thế giới. New York đã thay London trở thành trung tâm tài chính của thế giới. Bên cạnh đó, Mỹ cũng chiếm hơn 50% số tàu bè đi lại trên mặt biển [23, 42]. Về quân sự, năm 1946 hải quân và không quân Mỹ đứng đầu thế giới, lục quân xếp thứ hai, quân đội Mỹ có mặt ở 56 quốc gia trên khắp thế giới.

Đặc biệt, trong bốn năm đầu sau khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, Mỹ là nƣớc duy nhất trên thế giới nắm trong tay vũ khí nguyên tử. Rõ ràng, sức mạnh kinh tế và quân sự của Mỹ là số 1 thế giới. Nhiều ngƣời cho rằng thời kì sau chiến tranh thứ hai là ―thời đại của Mỹ‖. Tuy nhiên, bằng quyết tâm của mình, nhân dân Liên Xô đã hoàn thành trƣớc thời hạn kế hoạch 5 năm (1946-1950) trong 4 năm 3 tháng, căn bản khôi phục sản xuất đạt mức trƣớc chiến tranh.

Và trong những năm 50 đến những năm 70, Liên Xô vƣơn lên thành cƣờng quốc công nghiệp thứ hai thế giới, đi đầu trong những ngành công nghiệp vũ trụ và điện hạt nhân. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đặc biệt, từ năm 1949, khi Liên Xô cũng thử thành công bom nguyên tử, thế độc quyền vũ khí hạt nhân trƣớc đó của Mỹ đã bị phá vỡ. Có thể thấy, khác với các thể chế cân bằng quyền lực trƣớc đó, thời kì này vũ khí hạt nhân có vai trò quyết định trong cuộc chạy đua Mỹ – Xô. Từ sự đối lập về tƣ tƣởng, chính trị đã dần dẫn đến sự đối đầu về quân sự, chạy đua vũ trang với nhau.

Sự đối đầu về quân sự tăng cả về chất và lƣợng trong hai thập niên 1950 và 1960. Số đầu đạn hạt nhân của Mỹ năm 1950 là trên dƣới 1000 nhƣng đến 1960 là 20000. Năm 1955, Liên Xô hầu nhƣ không có đầu đạn hạt nhân thì đến 1960 đã có trên 3000. Tổng số vũ khí hạt nhân năm 1960 của Mỹ là 19 triệu megaton,của Liên Xô lên tới 18 triệu megaton.

Ngân sách dành cho việc sản xuất vũ khí hạt nhân của Liên Xô tăng vƣợt bậc: năm 1950 bằng nửa của Mỹ thì đến 1963 tốc độ tăng phi mã lên tới 54,7 tỉ USD so với Mỹ 52,2 tỉ USD. Tiếp đó, năm 1957 Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân tạo. Năm 1961 Liên Xô phóng thành công tàu vũ trụ có ngƣời lái… Thêm vào đó, sự mở rộng ảnh hƣởng của Mỹ (thông qua ―Kế hoạch Marshall‖ và khối NATO) và Liên Xô (thông qua tổ chức SEV và VACSAVA) đã làm cho tình trạng đối đầu giữa Mỹ và Liên Xô không còn là phạm vi quốc gia mà trở thành cuộc đối đầu giữa hai hệ thống thế giới.