Chương 1: Cơ sở khoa học chính sách đào tạo nghề cho thanh niên. Chương 2: Thực trạng chính sách đào tạo nghề cho thanh niên tại huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam. Chương3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách đào tạo nghề cho thanh niên trên địa bàn huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CHÍNH SÁCH ĐÀO TẠO NGHỀ CHO THANH NIÊN 1.
Lý luận chung về tạo việc làm cho thanh niên 1. Việc làm và thất nghiệp * Việc làm “Việc làm” là một thuật ngữ được sử dụng nhiều trong học thuật và cả trong đời sống hằng ngày. Đứng ở mỗi góc độ khác nhau, sẽ có những cách nhìn nhận khác nhau về “việc làm”. Theo quan điểm của Các Mác: Việc làm là phạm trù để chỉ trạng thái phù hợp giữa sức lao động và những điều kiện cần thiết (vốn, kỹ thuật, công nghệ…) để sử dụng sức lao động đó.
Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), khái niệm việc làm chỉ đề cập đến trong mối quan hệ với lực lượng lao động. Khi đó, việc làm được phân thành hai loại: Có trả công (những người làm thuê, học việc.) và không được trả công nhưng vẫn có thu nhập (những người như giới chủ làm kinh tế gia đình. Vì vậy, “Việc làm có thể được định nghĩa như một tình trạng trong đó có sự trả công bằng tiền hoặc hiện vật hoặc có thu nhập, do có một sự tham gia tích cực, có tính chất cá nhân và trực tiếp vào nỗ lực sản xuất” 12, tr. Theo khoản 1 điều 9 Bộ Luật Lao động Việt Nam (2012), thì “việc làm” được xác định như sau: Việc làm là hoạt động lao động tạo ra thu nhập mà không bị pháp luật cấm.
Trên thực tế, “việc làm” được thể hiện dưới ba hình thức: Một là, làm công việc để nhận tiền lương, tiền công hoặc hiện vật cho công việc đó. Hai là, làm công việc để thu lợi cho bản thân mà bản thân lại có quyền sử dụng 7 hoặc quyền sở hữu (một phần hay toàn bộ) tư liệu sản xuất để tiến hành công việc đó. Ba là, làm các công việc cho hộ gia đình mình nhưng không được trả thù lao dưới hình thức tiền lương, tiền công cho công việc đó. Bao gồm sản xuất nông nghiệp, hoạt động kinh tế phi nông nghiệp do chủ hộ hay một thành viên khác trong gia đình có quyền sử dụng, sở hữu hoặc quản lý.
“Việc làm” được đề cập trong đề tài này được xác định theo Bộ Luật Lao động Việt Nam. Khái niệm “việc làm” gắn liền với người lao động (người làm việc), người sử dụng lao động (người tạo ra việc làm) và thị trường lao động. Điều 3 Bộ Luật Lao động (2012) quy định: - Người lao động là người từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, làm việc theo hợp đồng lao động, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động. - Người sử dụng lao động là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức, hợp tác xã, hộ gia đình, cá nhân có thuê mướn, sử dụng lao động theo hợp đồng lao động; nếu là cá nhân thì phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
- Thị trường lao động được hiểu là nơi diễn ra các quan hệ trao đổi mang tính cụ thể, lưu động về hoạt động lao động giữa người sử dụng lao động và người lao động, trong đó kết quả lao động được mang lại bằng tiền lương (tiền công) cho người lao động. * Thất nghiệp Thất nghiệp là tình trạng tồn tại khi một số người trong lực lượng lao động muốn làm việc nhưng không thể tìm được việc làm ở mức tiền lương, tiền công hiện hành. Sự phát triển của thị trường lao động ở nhiều nước đã chỉ ra các dạng thất nghiệp khác nhau: - Thất nghiệp tự nguyện là tình trạng thất nghiệp của người lao động do không tích cực tìm kiếm việc làm. - Thất nghiệp dài hạn là tình trạng thất nghiệp có thời gian kéo dài từ 1 năm trở lên.
8 - Thất nghiệp chu kỳ là tình trạng thất nghiệp xảy ra trong giai đoạn đình trệ của chu kỳ sản xuất kinh doanh. - Thất nghiệp cơ cấu là tình trạng xảy ra do mất đồng bộ giữa cơ cấu lao động và cơ hội việc làm do sự thay đổi của nhu cầu tiêu dùng và công nghệ. Loại thất nghiệp này mang đặc điểm của thất nghiệp dài hạn. - Thất nghiệp thời vụ là tình trạng xảy ra khi xuất hiện một số ngành kinh tế trong một số khoảng thời gian trong năm.
Loại thất nghiệp này mang đặc điểm của thất nghiệp ngắn hạn. Khái niệm thất nghiệp nêu trên là cơ sở để xác định người thất nghiệp. Người thất nghiệp là người trong độ tuổi lao động, có khả năng lao động nhưng chưa có việc làm, có nhu cầu tìm việc và đăng ký tìm việc làm. Thất nghiệp là tình trạng tồn tại ở hầu hết các nền kinh tế.
Tạo việc làm, giảm thất nghiệp là bài toán mà tất cả các nước đều phải tìm cách giải quyết. Đào tạo nghề cho thanh niên - Thanh niên là gì? Trong lịch sử đã diễn ra nhiều cuộc tranh luận sôi nổi giữa các nhà khoa học về định nghĩa thanh niên. Có thể tiếp cận đối tượng này dưới nhiều góc độ khác nhau: Triết học, Tâm lý hoc, xã hội học, khoa học thể chất… Theo Từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa Thông tin, năm 1999: “Thanh niên là người còn trẻ, đang ở độ tuổi trưởng thành”. Khái niệm này xác định thanh niên dưới 02 góc độ: sinh học (độ tuổi) và tâm lý, giáo dục (sự trưởng thành), không phân biệt thành phần dân tộc, tôn giáo, vùng miền.
Dưới góc độ pháp luật, theo điều 1, Luật Thanh niên Việt Nam năm 2005: “Thanh niên là công dân Việt Nam từ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. Theo đó, thanh niên có một số đặc điểm sau: + Thanh niên không phải là một giai cấp mà là tầng lớp xã hội đặc thù; + Thanh niên có độ tuổi nhất định từ đủ 16 tuổi đến 30 tuổi; 9 + Thanh niên có những đặc điểm về tâm lý, sinh lý, có tâm tư nguyện vọng; có nhu cầu và hoài bão, khát vọng theo lứa tuổi và giới; + Thanh niên Việt Nam có mặt trong tất cả các giai cấp, tầng lớp xã hội; + Thanh niên Việt Nam có mặt trong tất cả 54 dân tộc anh em; + Thanh niên có mặt và giữ vai trò quan trọng trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước. - Khái niệm đào tạo nghề Tại Điều 3 trong Luật Giáo dục nghề nghiệp năm 2014, đào tạo nghề nghiệp là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khóa học hoặc để nâng cao trình độ nghề nghiệp. Hay nói theo cách khác, đào tạo nghề là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức đến người học nghề để hình thành và phát triển một cách có hệ thống những kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội, trong đó có nhu cầu quốc gia, nhu cầu doanh nghiệp và nhu cầu bản thân người học nghề.
- Khái niệm đào tạo nghề cho thanh niên Đào tạo nghề cho thanh niên là một quá trình tạo ra môi trường hình thành các chỗ làm việc và đào tạo lao động thanh niên phù hợp với chỗ làm việc để có các việc làm chất lượng, đảm bảo nhu cầu của cả lao động thanh niên và người sử dụng lao động, đồng thời đáp ứng được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Với khái niệm trên, đào tạo nghề không chỉ là nhiệm vụ, chức năng của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của xã hội, của các cơ quan doanh nghiệp và ngay bản thân người lao động. Đào tạo nghề cho thanh niênlà tổng hợp những biện pháp, trong đó + Là quá trình đào tạo cho lao động trẻ có kỹ năng phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động. 10 + Là các biện pháp có tính hỗ trợ thanh niên tự tạo ra việc làm cho bản thân, gia đình và xã hội.
Đặc điểm thanh niên và đào tạo nghề cho thanh niên Để đào tạo nghề cho thanh niên cần nghiên cứu những nét đặc trưng của xu hướng việc làm và đặc điểm thị trường lao động. Thứ nhất, xu hướng việc làm thanh niên: + Xu hướng giảm việc làm của lao động có trình độ thấp, đặc biệt là trong nông nghiệp và những ngành, nghề truyền thống đang mất dần do áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới. + Xu hướng tăng việc làm cho các nhu cầu xây dựng kết cấu hạ tầng, phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất, vùng kinh tế động lực… Thứ hai, đặc điểm thị trường lao động: + Cung lao động rất lớn trong khi cầu lao động lại rất chọn lọc. + Thiếu sự chuẩn bị đào tạo nghề nghiệp, tỷ lệ được đào tạo thường rất nhỏ, đa số thanh niên chưa có điều kiện tiếp cận các cơ hội đào tạo nghề nghiệp trước khi bước vào thị trường lao động.
+ Đối với những người được đào tạo, cũng gặp phải vấn đề chưa ăn khớp, hoặc bất cập của hệ thống đào tạo với yêu cầu của thị trường lao động, nên khả năng hội nhập thị trường lao động của thanh niên cũng gặp khó khăn. + Thanh niên chưa đủ thời gian để tích luỹ kinh nghiệm, khi vào thị trường lao động họ phải cạnh tranh quyết liệt với lao động ở độ tuổi trưởng thành, có nhiều kinh nghiệm hơn trong nghề nghiệp. Do áp lực của kinh tế thị trường, người sử dụng lao động yêu cầu lao động thanh niên phải có trình độ nghề nghiệp, kinh nghiệm làm việc, trong khi đáp ứng của lao động thanh niên đối với yêu cầu này còn hạn chế, mặt khác khi tuyển lao động thanh niên, người sử dụng lao động cũng phải cân nhắc tính hiệu quả, vì phải tăng chi phí đào tạo lại, đào tạo bổ sung kỹ năng mới cho họ phù hợp với công nghệ đang ứng dụng. Vai trò của đào tạo nghề cho thanh niên Đào tạo nghề là một trong những chính sách xã hội cơ bản của mọi quốc gia nhằm góp phần đảm bảo an toàn, ổn định và phát triển kinh tế - xã hội.
Chính sách đào tạo nghề vừa có ý nghĩa về mặt kinh tế, vừa có ý nghĩa về mặt chính trị - xã hội cũng như giáo dục con người.