Hoàn thiện chính sách đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Hoàng Văn Mạnh
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Bùi Xuân Nhàn
• Trường học: Trường Đại học Thương mại
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC HÌNH
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Kết cấu luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Nghiên cứu nhu cầu xã hội đối với đào tạo đại học và đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội
• 1.1.2. Nghiên cứu chính sách của nhà nước đối với đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội
• 1.1.3. Kết luận rút ra qua tổng quan tình hình nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.2. Khung nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu
• 1.2.1. Khung nghiên cứu
• 1.2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI ĐÀO TẠO THEO NHU CẦU XÃ HỘI CỦA CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC
• 2.1. Đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.1.1. Một số khái niệm
• 2.1.2. Sự cần thiết đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội và các yếu tố cần thiết để trường đại học đào tạo theo nhu cầu xã hội
• 2.1.3. Quy trình đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.2. Chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.2.1. Khái niệm, phân loại và vai trò của chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.2.2. Chính sách chủ yếu đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.2.4. Đánh giá chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.3. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 2.3.1. Kinh nghiệm của một số nước
• 2.3.2. Bài học cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI ĐÀO TẠO THEO NHU CẦU XÃ HỘI CỦA CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM
• 3.1. Đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam
• 3.1.1. Khái quát hệ thống giáo dục đại học Việt Nam
• 3.1.2. Thực trạng đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam
• 3.2. Phân tích thực trạng chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam
• 3.2.1. Chính sách phát triển ngành đào tạo, xác định chỉ tiêu tuyển sinh gắn với nhu cầu xã hội
• 3.2.2. Chính sách đối với phát triển năng lực đào tạo của các trường đại học Việt Nam
• 3.2.3. Chính sách đối với người học
• 3.2.4. Chính sách phát triển liên kết, hợp tác giữa các trường đại học và bên tuyển dụng lao động
• 3.2.5. Chính sách đối với việc thực hiện trách nhiệm giải trình của các trường đại học
• 3.3. Đánh giá chung
• 3.3.1. Ưu điểm và nguyên nhân
• 3.3.2. Hạn chế và nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI ĐÀO TẠO THEO NHU CẦU XÃ HỘI CỦA CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM
• 4.1. Quan điểm và mục tiêu phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 4.1.1. Quan điểm phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 4.1.2. Mục tiêu phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 4.2. Bối cảnh và thời cơ, thách thức trong phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 4.2.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước
• 4.2.2. Thời cơ và thách thức
• 4.3. Đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn 2030 và những năm tiếp theo
• 4.3.1. Hoàn thiện chính sách phát triển ngành đào tạo, xác định chỉ tiêu tuyển sinh
• 4.3.2. Hoàn thiện chính sách đối với phát triển năng lực đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học
• 4.3.3. Hoàn thiện chính sách đối với phát triển liên kết, hợp tác giữa các trường đại học và các nhà tuyển dụng lao động
• 4.3.4. Hoàn thiện chính sách quản lý nhà nước theo hướng mở rộng hơn nữa quyền tự chủ cho các trường đại học
• 4.3.5. Hoàn thiện chính sách đối với việc thực hiện trách nhiệm giải trình của các trường đại học
• 4.3.6. Hoàn thiện chính sách đối với người học
• 4.3.7. Nâng cao năng lực xây dựng, ban hành chính sách và hoàn thiện quy trình xây dựng, ban hành chính sách
• 4.4. Một số kiến nghị
• 4.4.1. Đối với Quốc hội
• 4.4.2. Đối với các hiệp hội nghề nghiệp
• 4.4.3. Đối với các trường đại học
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• KẾT QUẢ KIỂM TRA TURNITIN
• DANH MỤC BÀI BÁO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Đào Tạo Đại Học Theo Nhu Cầu Xã Hội

Giáo dục đại học (GDĐH) đóng vai trò then chốt trong việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, GDĐH ở nhiều quốc gia đang đối mặt với thách thức từ toàn cầu hóa và sự phát triển của khoa học công nghệ. Tại Việt Nam, GDĐH đã góp phần quan trọng vào công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống người dân. Mặc dù vậy, kết quả phát triển GDĐH vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu xã hội (NCXH). Hội nghị lần thứ VI Ban chấp hành Trung ương khóa XI đã nhận định rằng GDĐH chưa thực sự là quốc sách hàng đầu và động lực quan trọng nhất cho phát triển. GDĐH Việt Nam còn tồn tại nhiều hạn chế như mất cân đối trong cơ cấu ngành nghề đào tạo, điều kiện đảm bảo chất lượng chưa tương xứng, chất lượng giáo dục còn thấp so với yêu cầu phát triển của đất nước và so với trình độ của các nước tiên tiến. Ngân hàng Thế giới (2012) cũng chỉ ra rằng GDĐH Việt Nam chưa cung cấp đủ kỹ năng và nghiên cứu cần thiết để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và đổi mới. Các báo cáo điều tra lao động việc làm cho thấy nhiều người thất nghiệp dù có bằng đại học trở lên. Điều này cho thấy mức độ đáp ứng NCXH của GDĐH Việt Nam còn hạn chế.

1.1. Vai trò của giáo dục đại học trong phát triển kinh tế

Giáo dục đại học đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tăng trưởng kinh tế. Đầu tư vào giáo dục đại học là đầu tư vào tương lai của đất nước. Theo tài liệu gốc, GDĐH góp phần đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao mức sống cho người dân. Tuy nhiên, cần có những chính sách phù hợp để đảm bảo GDĐH đáp ứng được nhu cầu thực tế của xã hội.

1.2. Thực trạng đáp ứng nhu cầu xã hội của giáo dục đại học Việt Nam

Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể, GDĐH Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế trong việc đáp ứng nhu cầu xã hội. Tình trạng sinh viên tốt nghiệp không có việc làm hoặc làm trái ngành vẫn còn phổ biến. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện chất lượng đào tạo và tăng cường liên kết giữa nhà trường và doanh nghiệp. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới, GDĐH Việt Nam chưa cung cấp được những kỹ năng và thực hiện nghiên cứu cần thiết để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và đổi mới.

II. Thách Thức Trong Đào Tạo Đại Học Theo Nhu Cầu Xã Hội

Việc đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội (ĐTĐH theo NCXH) gặp nhiều khó khăn, bao gồm cả những nguyên nhân thuộc về hệ thống GDĐH và những nguyên nhân bên ngoài. Các trường đại học (TĐH) gặp khó khăn trong việc xác định NCXH đối với ĐTĐH. Ngay cả khi xác định được nhu cầu, năng lực đào tạo hạn chế cũng gây khó khăn trong việc đáp ứng. Sự gắn kết giữa TĐH và bên tuyển dụng lao động còn yếu. Những hạn chế này bắt nguồn từ lịch sử phát triển GDĐH trong cơ chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung. Mặc dù đã có những thay đổi tích cực từ sau đổi mới, cơ chế “nhà nước kiểm soát” vẫn chưa hoàn toàn được xóa bỏ, gây ảnh hưởng đến ĐT theo NCXH của các TĐH. Các TĐH cần có không gian đủ rộng để thực hiện cung ứng dịch vụ ĐT theo NCXH tương tự như doanh nghiệp được tự do cung ứng hàng hóa và dịch vụ theo các nguyên tắc của thị trường.

2.1. Khó khăn trong xác định nhu cầu xã hội về nguồn nhân lực

Các trường đại học gặp khó khăn trong việc dự báo và xác định chính xác nhu cầu của thị trường lao động. Điều này dẫn đến tình trạng đào tạo không sát với thực tế, gây lãng phí nguồn lực và làm tăng tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên tốt nghiệp. Theo tài liệu gốc, chủ thể cung ứng dịch vụ ĐTĐH là các TĐH gặp nhiều khó khăn trong xác định NCXH đối với ĐTĐH gắn với sứ mạng và mục tiêu hoạt động của mình.

2.2. Hạn chế về năng lực đào tạo của các trường đại học

Năng lực đào tạo của nhiều trường đại học còn hạn chế về cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và chương trình đào tạo. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo và khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội. Theo tài liệu gốc, cho dù các TĐH xác định được nhu cầu đào tạo thì với năng lực ĐT hạn chế cũng khó hoặc không đảm bảo ĐTĐH đáp ứng NCXH.

2.3. Thiếu liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp

Sự liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp còn yếu, dẫn đến tình trạng chương trình đào tạo không sát với thực tế và sinh viên thiếu kinh nghiệm thực tế. Cần tăng cường sự hợp tác giữa hai bên để nâng cao chất lượng đào tạo và đảm bảo sinh viên có đủ kỹ năng để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động. Theo tài liệu gốc, để ĐT theo NCXH thì các TĐH phải có sự gắn kết với bên tuyển dụng lao động, tuy nhiên sự liên kết, hợp tác giữa các TĐH với bên tuyển dụng lao động trong ĐTĐH ở Việt Nam được đánh giá là rất hạn chế.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Chính Sách Đào Tạo Đại Học Việt Nam

Để giải quyết những thách thức trên, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Nhà nước cần chuyển từ cơ chế “kiểm soát” sang “giám sát”, mở rộng quyền tự chủ cho các TĐH gắn với trách nhiệm giải trình. Cần có những chính sách hỗ trợ, thúc đẩy các TĐH thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, trong đó có nhiệm vụ ĐT, hướng đến ĐT đáp ứng NCXH ở mức tốt nhất. Cần có những nghiên cứu về chính sách đối với GDĐH với tư cách như là công cụ ở tầm vĩ mô và mang tính hệ thống mà trong đó Nhà nước sử dụng nhằm tạo ra các hỗ trợ, thúc đẩy cũng như đảm bảo hệ thống GDĐH sẽ thực hiện ĐT theo NCXH.

3.1. Mở rộng quyền tự chủ cho các trường đại học

Việc trao quyền tự chủ cho các trường đại học là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng đào tạo và khả năng đáp ứng nhu cầu xã hội. Các trường đại học cần được tự chủ trong việc xây dựng chương trình đào tạo, tuyển dụng giảng viên và quản lý tài chính. Theo tài liệu gốc, sự chuyển đổi này gắn liền với quá trình Nhà nước dần từ bỏ cơ chế quản lý GDĐH theo kiểu “nhà nước kiểm soát” sang từng bước áp dụng kiểu quản lý “nhà nước giám sát”, nhờ đó các TĐH từng bước được mở rộng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình.

3.2. Tăng cường trách nhiệm giải trình của các trường đại học

Cùng với việc mở rộng quyền tự chủ, các trường đại học cần tăng cường trách nhiệm giải trình đối với xã hội. Các trường cần công khai thông tin về chất lượng đào tạo, tình hình việc làm của sinh viên tốt nghiệp và các hoạt động nghiên cứu khoa học. Theo tài liệu gốc, kết quả là các TĐH ngày càng hoạt động tương tự như các chủ thể cung ứng dịch vụ tiệm cận với các nguyên tắc của KTTT.

3.3. Xây dựng chính sách hỗ trợ đào tạo theo nhu cầu xã hội

Nhà nước cần xây dựng các chính sách hỗ trợ các trường đại học trong việc đào tạo theo nhu cầu xã hội. Các chính sách này có thể bao gồm hỗ trợ tài chính, khuyến khích liên kết với doanh nghiệp và tạo điều kiện cho sinh viên thực tập. Theo tài liệu gốc, trong bối cảnh hiện nay, Nhà nước chỉ nên giám sát các TĐH cùng với việc ban hành các CS hỗ trợ, thúc đẩy cũng như đảm bảo các TĐH sẽ thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, trong đó có nhiệm vụ ĐT, hướng đến ĐT đáp ứng NCXH ở mức tốt nhất.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Chính Sách Đào Tạo Đại Học Hiện Nay

Các nghiên cứu đã công bố đóng góp quan trọng trong việc giải đáp các vấn đề lý luận và đề xuất giải pháp nhằm phát triển GDĐH Việt Nam. Các công trình khoa học cũng chỉ ra những đóng góp và vấn đề của các chính sách phát triển GDĐH ở Việt Nam, làm cơ sở cho việc đưa ra các giải pháp. Một số nghiên cứu về chính sách của nhà nước đối với ĐTĐH theo NCXH đã được thực hiện, tuy nhiên cần cập nhật với thực tiễn phát triển GDĐH hiện nay, khi TĐH được tự chủ nhiều hơn và hội nhập quốc tế sâu rộng hơn. Các cuộc cách mạng công nghiệp, đặc biệt là Cách mạng 4.0, tạo ra các cơ hội và thách thức mới đối với ĐTĐH.

4.1. Đánh giá hiệu quả các chính sách hiện hành về đào tạo

Cần đánh giá một cách khách quan và toàn diện hiệu quả của các chính sách hiện hành về đào tạo đại học, từ đó xác định những điểm mạnh cần phát huy và những điểm yếu cần khắc phục. Theo tài liệu gốc, đã có rất nhiều các nghiên cứu liên quan đến phát triển GDĐH nói chung, các khía cạnh khác nhau của phát triển GDĐH nói riêng được thực hiện và công bố.

4.2. Cập nhật chính sách phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, cần cập nhật các chính sách đào tạo đại học để đảm bảo chất lượng đào tạo tương đương với các nước tiên tiến trong khu vực và trên thế giới. Theo tài liệu gốc, trong khi đó thực tiễn phát triển GDĐH đã có nhiều biến đổi, TĐH được tự chủ nhiều hơn và HNQT sâu rộng hơn; các cuộc cách mạng công nghiệp, trong đó có cuộc CMCN lần thứ tư (Cách mạng 4.0), một mặt đem lại các cơ hội, nhưng đồng thời cũng tạo ra các thách thức mới đối với ĐTĐH.

V. Kết Luận Và Tương Lai Chính Sách Đào Tạo Đại Học

Thực trạng phát triển GDĐH, thực trạng chính sách phát triển GDĐH và thực trạng nghiên cứu chính sách phát triển GDĐH cho thấy việc nghiên cứu một cách hệ thống ở tầm vĩ mô các vấn đề của phát triển GDĐH theo hướng đáp ứng NCXH và chính sách của nhà nước đối với ĐT theo NCXH của các TĐH theo tiếp cận chuyên ngành Quản lý kinh tế mang tính cấp thiết cả về phương diện lý luận cũng như thực tiễn. Trong khuôn khổ luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế, nghiên cứu sinh nghiên cứu vấn đề “Hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam”.

5.1. Tóm tắt các giải pháp và kiến nghị chính sách

Cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để hoàn thiện chính sách đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội. Các giải pháp này bao gồm mở rộng quyền tự chủ cho các trường đại học, tăng cường trách nhiệm giải trình, xây dựng chính sách hỗ trợ đào tạo và cập nhật chính sách phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế. Theo tài liệu gốc, với ý nghĩa đó, trong khuôn khổ luận án tiến sĩ (LATS) chuyên ngành QLKT, nghiên cứu sinh (NCS) nghiên cứu vấn đề “Hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam”.

5.2. Định hướng phát triển giáo dục đại học trong tương lai

Giáo dục đại học cần tiếp tục đổi mới và phát triển để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Cần tập trung vào nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường liên kết với doanh nghiệp và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Theo tài liệu gốc, cần có thêm những nghiên cứu nhằm lấp vào khoảng trống này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0), giáo dục đại học (GDĐH) đóng vai trò then chốt trong việc tạo lập nguồn nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy đổi mới sáng tạo quốc gia. Tuy nhiên, hệ thống GDĐH Việt Nam đang đối mặt với nghịch lý cơ cấu nghiêm trọng: quy mô đào tạo mở rộng nhanh nhưng chất lượng và cơ cấu ngành nghề chưa tương thích với chuyển dịch kinh tế. Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2012) chỉ rõ: "Giáo dục đại học Việt Nam chưa cung cấp được những kỹ năng và thực hiện nghiên cứu cần thiết để đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động và đổi mới". Bên cạnh đó, Hội nghị lần thứ VI Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI đã nhận định: "Giáo dục đào tạo nước ta nói chung và giáo dục đại học nói riêng vẫn chưa thực sự là quốc sách hàng đầu để làm động lực quan trọng nhất cho phát triển. Tình trạng mất cân đối trong cơ cấu ngành nghề đào tạo, giữa các vùng miền chậm được khắc phục, chưa đáp ứng được nhu cầu nhân lực của xã hội".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế: các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận vấn đề đào tạo theo nhu cầu xã hội (NCXH) từ góc độ Quản lý giáo dục (Phan Minh Hiền, 2011; Ngô Thị Minh, 2013) hoặc Quản lý hành chính công (Đặng Thị Minh, 2014; Đoàn Văn Dũng, 2015), vốn xem trường đại học (TĐH) là đơn vị sự nghiệp chấp hành mệnh lệnh hành chính. Rất ít công trình giải quyết bài toán này dưới giác độ Quản lý kinh tế (QLKT) hiện đại, coi TĐH là chủ thể tự chủ cung ứng dịch vụ công ích và Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, giám sát thông qua hệ thống công cụ chính sách vĩ mô.

Luận án tiến sĩ kinh tế của tác giả Hoàng Văn Mạnh (2018) với đề tài "Hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học Việt Nam" (Chuyên ngành Quản lý kinh tế, Trường Đại học Thương mại) đã giải quyết toàn diện 4 câu hỏi nghiên cứu (RQs):

1. RQ1: Thực trạng đào tạo theo NCXH của các TĐH Việt Nam đang diễn ra như thế nào về quy mô, cơ cấu ngành nghề và chất lượng?
2. RQ2: Hệ thống chính sách hiện hành của Nhà nước thể hiện mức độ phù hợp và mức độ tác động ra sao đối với đào tạo theo NCXH?
3. RQ3: Những điểm nghẽn, hạn chế căn bản của chính sách bắt nguồn từ những nguyên nhân chủ quan và khách quan nào?
4. RQ4: Cần thiết lập khung giải pháp và lộ trình chính sách nào để thúc đẩy đào tạo đại học đáp ứng thực chất NCXH đến năm 2025 và tầm nhìn 2030?

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Lý thuyết Vốn nhân lực (Human Capital Theory), Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management - NPM) và Mô hình Ba xoắn ốc (Triple Helix Model). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp giai đoạn 10 năm (2007–2017, cập nhật 2018) trên phạm vi toàn quốc, kết hợp khảo sát sơ cấp sâu rộng trong năm 2017 đối với 3 nhóm chủ thể trọng yếu: cán bộ quản lý TĐH, doanh nghiệp tuyển dụng và người học/cựu sinh viên.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về mối quan hệ giữa GDĐH và thị trường lao động phản ánh sự phát triển qua nhiều trường phái học thuật:

[Trường phái Vốn nhân lực & Thị trường]      [Trường phái Quản trị công & Thể chế]
- Baum & Payea (2005), World Bank (2012)     - Truong Thuy Van (2018), Paul Bryant (2007)
- Phùng Xuân Nhạ (2009), Lương Xuân Quỳ (2010) - Phan Huy Hùng (2009), Lương Văn Hải (2011)
                     \                                    /
                      \                                  /
                       [KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT: QLKT]
                       - Tiếp cận TĐH là đơn vị tự chủ cung ứng dịch vụ
                       - Đánh giá chính sách qua 2 chiều: Phù hợp & Tác động
                       - Định vị vai trò Nhà nước: Từ "Kiểm soát" sang "Giám sát"

1. Nhóm nghiên cứu về bản chất nhu cầu xã hội và đào tạo đáp ứng thị trường: Gregory A. (2004) và Autar S. (2005) nhấn mạnh tính thích ứng của chương trình đào tạo với thị trường toàn cầu. Tại Việt Nam, Bành Tiến Long (2007) phân tách NCXH thành 3 nhóm: nhu cầu của Nhà nước, nhu cầu của doanh nghiệp (DN) và nhu cầu của người học. Nguyễn Thiện Nhân (2008), Nguyễn Minh Đường (2008), Phùng Xuân Nhạ (2009) và Hồ Cảnh Hạnh (2012) khẳng định đào tạo theo NCXH thực chất là quản trị quan hệ cung - cầu nhân lực, đòi hỏi gắn kết mật thiết giữa TĐH và DN, áp dụng các chuẩn CDIO hoặc POHE.
2. Nhóm nghiên cứu về chính sách và cơ chế quản lý nhà nước (QLNN): Lương Xuân Quỳ & cộng sự (2010) nghiên cứu cơ chế hỗ trợ đào tạo theo NCXH nhưng đặt trong bối cảnh tự chủ đại học còn sơ khai. Các nghiên cứu của Lê Phước Minh (2005), Trần Đức Cân (2012), Phạm Thị Ly (2015), Đặng Ứng Vận (2018), Truong Thuy Van (2018) đã phân tích các khía cạnh tài chính, mô hình đại học tư thục và quản trị đại học theo tinh thần Quản trị công mới (NPM).

Tranh luận học thuật cốt lõi (Debates): Tồn tại hai luồng quan điểm đối lập. Luồng quan điểm thứ nhất thiên về "Kế hoạch hóa tập trung" cho rằng Nhà nước cần can thiệp sâu vào chỉ tiêu, mở ngành và phê duyệt khung chương trình để tránh dư thừa nhân lực. Ngược lại, luồng quan điểm thứ hai ủng hộ "Kinh tế thị trường tự do" cho rằng nên trao toàn quyền tự chủ tuyển sinh và định giá học phí cho TĐH theo tín hiệu thị trường.

Vị thế và đóng góp của luận án: Luận án định vị chính xác điểm cân bằng dựa trên mô hình Nhà nước giám sát (State Supervision). So với nghiên cứu của Trung Quốc (chuyển đổi mô hình phân bổ ngân sách dựa trên kết quả đầu ra và kiểm định chất lượng độc lập) hay Malaysia (thực hiện Khung trình độ quốc gia MQF và chính sách ưu đãi thuế mạnh mẽ cho DN hợp tác R&D với viện - trường), luận án đã chứng minh: chính sách của Việt Nam còn mang nặng tư duy "Nhà nước kiểm soát" vi mô, dẫn đến triệt tiêu động lực cạnh tranh lành mạnh. Công trình đóng góp hệ thống luận cứ kinh tế học vững chắc để tái cấu trúc chính sách GDĐH từ can thiệp hành chính sang điều tiết gián tiếp bằng đòn bẩy kinh tế và tiêu chuẩn chất lượng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Quản trị kinh tế công và Lý thuyết Vốn nhân lực trong lĩnh vực GDĐH thông qua việc xây dựng 2 định nghĩa chuẩn xác:

Nhu cầu xã hội đối với đào tạo đại học: "Là sự thống nhất giữa nhu cầu của người học, nhà tuyển dụng lao động và Nhà nước về quy mô, cơ cấu và chất lượng của đào tạo đại học và theo đó là quy mô, cơ cấu và chất lượng sản phẩm của đào tạo đại học (người học tốt nghiệp), đặt trong bối cảnh cụ thể của nền kinh tế - xã hội."

Đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trường đại học: "Là quá trình mà trong đó các trường đại học căn cứ vào nhu cầu xã hội để phát triển chương trình đào tạo, phát triển nguồn lực đào tạo, tổ chức đào tạo đảm bảo thỏa mãn nhu cầu mang tính thống nhất của các bên liên quan cả về quy mô, cơ cấu, chất lượng đào tạo, trong đó các trường đại học có trách nhiệm giúp người học hình thành được kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp (năng lực tự chủ và trách nhiệm) phù hợp với mỗi trình độ của đào tạo đại học; đảm bảo người học tốt nghiệp ra trường đáp ứng được yêu cầu của các nhà tuyển dụng, của thực tiễn nghề nghiệp cũng như đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia trong từng bối cảnh cụ thể."

Về mặt học thuật, luận án thúc đẩy bước chuyển đổi hệ hình (paradigm shift) từ mô hình "Cung ứng khép kín định hướng đầu vào" sang mô hình "Dịch vụ định hướng đầu ra và trách nhiệm giải trình", đặt TĐH vào vị thế một tổ chức tự chủ chịu sự chi phối của quy luật giá trị và quy luật cạnh tranh trong kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Thị trường dịch vụ giáo dục, Mô hình Liên kết Ba xoắn ốc (Triple Helix: Nhà nước - TĐH - Doanh nghiệp) và Lý thuyết Chu trình chính sách công.

Khung phân tích xác lập 5 nhóm chính sách công cụ trụ cột:

1. Chính sách phát triển ngành đào tạo và xác định chỉ tiêu tuyển sinh: Chuyển từ cơ chế xin - cho sang cơ chế tự chủ dựa trên điều kiện đảm bảo chất lượng và dự báo thị trường.
2. Chính sách phát triển năng lực đào tạo của TĐH: Bao gồm 7 phân hệ nguồn lực: mức độ tự chủ đại học, chương trình đào tạo (CTĐT), đội ngũ giảng viên (ĐNGV), cơ sở vật chất (CSVC), tiềm lực tài chính, tiềm lực khoa học công nghệ (KHCN), và mức độ hợp tác quốc tế (HTQT).
3. Chính sách thúc đẩy liên kết, hợp tác giữa TĐH và nhà tuyển dụng (Doanh nghiệp): Thiết lập khung pháp lý, cơ chế chia sẻ chi phí và ưu đãi tài chính.
4. Chính sách đối với người học: Hệ thống học phí, học bổng, chính sách tín dụng ưu đãi và hướng nghiệp.
5. Chính sách về trách nhiệm giải trình và kiểm định chất lượng: Quy định công khai chuẩn đầu ra, kiểm định bắt buộc bởi các tổ chức kiểm định độc lập.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) và phương pháp luận duy vật biện chứng. Thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp định tính và định lượng (Mixed Methods - Sequential Explanatory Design).

Luận án phân tầng hệ thống phân tích theo 3 cấp độ (Multi-level analysis):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khung khổ thể chế, pháp luật và chính sách của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Bộ GDĐT.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Cơ chế vận hành, năng lực quản trị và đào tạo của các cơ sở GDĐH trên phạm vi toàn quốc.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Hành vi, đánh giá và lợi ích của các bên liên quan gồm giảng viên, người học và người sử dụng lao động (doanh nghiệp).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế chặt chẽ qua 4 bước:

BƯỚC 1: Thu thập Dữ liệu Thứ cấp (10 năm: 2007-2017, cập nhật 2018)
BƯỚC 2: Thiết kế & Thử nghiệm Bảng hỏi Khảo sát (Tháng 03/2017)
BƯỚC 3: Triển khai Khảo sát Thực địa Toàn diện (03/2017 - 11/2017)
BƯỚC 4: Xử lý Thống kê & Phân tích Đa giác hóa (Triangulation)

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Thu thập toàn bộ số liệu thống kê vĩ mô giai đoạn 2007–2017 về quy mô mạng lưới trường lớp, chỉ tiêu tuyển sinh, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp có việc làm, tỷ lệ sinh viên/giảng viên, cơ cấu chi tiêu ngân sách nhà nước (NSNN) cho GDĐH.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp: Khảo sát diện rộng từ tháng 03/2017 đến tháng 11/2017 bằng phiếu hỏi cấu trúc chuẩn hóa, sử dụng thang đo Likert 5 mức độ để đánh giá 2 tiêu chí cốt lõi: Tính phù hợp (Suitability) và Mức độ tác động (Impact) của từng chính sách cụ thể.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa dữ liệu thống kê nhà nước, ý kiến đánh giá từ cơ sở đào tạo và phản hồi thực tế từ thị trường lao động (DN) nhằm đảm bảo giá trị cấu trúc (construct validity) và độ tin cậy (reliability) cao nhất.

Data và phân tích

Dữ liệu thứ cấp phản ánh bức tranh toàn cảnh: Số lượng trường đại học tăng nhanh từ 2006 đến 2016; quy mô sinh viên trên một vạn dân tăng mạnh nhưng phân bổ vùng miền mất cân đối (tập trung chủ yếu tại vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ).

Dữ liệu sơ cấp được xử lý bằng các phần mềm phân tích thống kê chuyên ngành, thực hiện kiểm định tính hợp lệ của thang đo, phân tích phương sai và so sánh mức độ hài lòng/đánh giá giữa các nhóm đối tượng. Các tiêu chí thuộc Tiêu chuẩn 3 (Chương trình đào tạo), Tiêu chuẩn 5 (Đội ngũ giảng viên), Tiêu chuẩn 7 (Nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ) và Tiêu chuẩn 9 (Thư viện, CSVC) theo Văn bản hợp nhất số 06/VBHN-BGDĐT được phân tích chi tiết nhằm lượng hóa các điểm nghẽn năng lực của các TĐH Việt Nam.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự mất cân đối trầm trọng về cơ cấu ngành nghề và tỷ lệ thất nghiệp kỹ năng: Dữ liệu điều tra lao động việc làm giai đoạn 2016–2017 cho thấy tỷ lệ thất nghiệp ở nhóm thanh niên có trình độ đại học trở lên luôn ở mức cao đáng báo động. Cơ cấu đào tạo thiên lệch quá mức vào các khối ngành Xã hội - Kinh doanh - Quản lý, trong khi các ngành Kỹ thuật - Công nghệ mũi nhọn thiếu hụt nghiêm trọng, phản ánh sự thất bại của chính sách phân bổ chỉ tiêu mang tính hành chính.
2. Nghịch lý "Tự chủ nửa vời" và rào cản từ cơ chế chủ quản: Mặc dù chính sách chủ trương mở rộng tự chủ, các TĐH vẫn bị ràng buộc bởi mạng lưới can thiệp hành chính vi mô (mở ngành, định mức học phí, tuyển dụng nhân sự, đầu tư công). Điều này triệt tiêu khả năng phản ứng linh hoạt của nhà trường trước những biến động nhanh chóng của thị trường lao động.
3. Mối liên kết TĐH - Doanh nghiệp dừng lại ở mức hình thức: Đánh giá từ đại diện lãnh đạo doanh nghiệp (Bảng 3.16) cho thấy phần lớn các thỏa thuận hợp tác viện - trường chỉ mang tính phong trào (ký kết MOU, tiếp nhận thực tập ngắn hạn). Chưa có cơ chế kinh tế sòng phẳng (chia sẻ quyền sở hữu trí tuệ, ưu đãi khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp cho chi phí tài trợ R&D) để tạo động lực nội sinh cho doanh nghiệp đầu tư vào đào tạo.
4. Nút thắt phân bổ tài chính công và suất đầu tư thấp: Chi tiêu NSNN cho GDĐH trong tổng chi giáo dục luôn ở mức thấp so với các nước trong khu vực (Bảng 3.9 & 3.10). Cơ chế phân bổ ngân sách mang tính cào bằng theo đầu vào (số lượng sinh viên) thay vì gắn với kết quả đầu ra (tỷ lệ việc làm đúng ngành, chất lượng kiểm định CTĐT).
5. Đội ngũ giảng viên và năng lực NCKH chưa đáp ứng chuẩn mực quốc tế: Tỷ lệ sinh viên/giảng viên ở mức cao (Bảng 3.8); tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ còn thấp; hoạt động NCKH chưa gắn với chuyển giao công nghệ cho khu vực sản xuất. Tuyên ngôn của UNESCO khẳng định: "Hoạt động quốc tế của GDĐH là một thành phần cố hữu của chất lượng của nó", song mức độ HTQT của các TĐH Việt Nam còn rất hạn chế.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Cung cấp khung phân tích QLKT hoàn chỉnh, tích hợp các lý thuyết kinh tế thị trường vào quản trị dịch vụ công, giải quyết mâu thuẫn giữa tính định hướng xã hội chủ nghĩa và quy luật thị trường trong GDĐH.
• Hàm ý phương pháp luận: Thiết lập bộ công cụ đánh giá chính sách giáo dục dựa trên 2 tiêu chí Sự phù hợp và Sự tác động, có khả năng tái sử dụng để đánh giá các chính sách công khác trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp và đào tạo sau đại học.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách: Đề xuất lộ trình sửa đổi Luật Giáo dục đại học (đã đóng góp quan trọng vào quá trình sửa đổi Luật số 34/2018/QH14), xóa bỏ cơ chế bộ chủ quản, chuyển từ kiểm soát đầu vào sang giám sát đầu ra, xây dựng hệ thống thông tin dự báo thị trường lao động quốc gia.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn phạm vi cấp học: Luận án tập trung chủ yếu vào trình độ đại học chính quy, chưa đi sâu vào bậc đào tạo sau đại học (thạc sĩ, tiến sĩ) và các hình thức đào tạo liên thông, vừa làm vừa học.
2. Giới hạn về dữ liệu không gian: Khảo sát tập trung tại các trường đại học công lập và tư thục dân sự lớn, chưa bao quát khối trường thuộc lực lượng vũ trang (an ninh, quốc phòng) và các cơ sở giáo dục đại học quốc tế có vốn đầu tư 100% nước ngoài.
3. Giới hạn về đo lường tác động dài hạn: Do chu kỳ đào tạo đại học kéo dài 4–6 năm, việc đánh giá tác động của một số chính sách mới ban hành (như thí điểm tự chủ theo Nghị quyết 77/NQ-CP) mới chỉ dừng lại ở kết quả sơ khởi.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động của chính sách tự chủ tài chính đến mức độ tiếp cận GDĐH của các nhóm sinh viên yếu thế.
• Nghiên cứu cơ chế tài chính cho mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong xây dựng khu công nghệ cao và trung tâm R&D tại các TĐH.
• Đánh giá tác động của CMCN 4.0 và chuyển đổi số đến sự thay đổi cấu trúc kỹ năng của lực lượng lao động Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiên phong tiếp cận chính sách GDĐH dưới chuyên ngành Quản lý kinh tế tại Trường Đại học Thương mại, mở ra hướng nghiên cứu kinh tế học GDĐH bài bản, cung cấp tài liệu tham khảo thiết thực cho các nghiên cứu sinh và học viên cao học.
• Ảnh hưởng chính sách: Các khuyến nghị của luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Quốc hội, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, và Bộ GDĐT trong quá trình hoàn thiện thể chế tự chủ đại học và quy hoạch mạng lưới GDĐH giai đoạn 2021–2030.
• Ảnh hưởng kinh tế - xã hội: Thúc đẩy quá trình tái cấu trúc ngành đào tạo, giảm thiểu lãng phí nguồn lực công và chi phí cơ hội của xã hội do tình trạng thất nghiệp kỹ thuật của sinh viên tốt nghiệp, nâng cao năng suất lao động quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích lý thuyết liên ngành hoàn chỉnh và bộ dữ liệu thứ cấp/sơ cấp tin cậy về kinh tế giáo dục đại học.
• Lãnh đạo các Trường Đại học: Nhận diện rõ 7 thành tố cấu thành năng lực đào tạo, từ đó chủ động đổi mới quản trị nội bộ, tái cấu trúc CTĐT theo chuẩn quốc tế và xây dựng chiến lược liên kết bền vững với doanh nghiệp.
• Cộng đồng Doanh nghiệp: Nắm bắt cơ chế và đề xuất chính sách để tham gia sâu vào quá trình đào tạo, tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao phù hợp nhu cầu thực tế, giảm chi phí đào tạo lại.
• Nhà hoạch định chính sách (Quốc hội, Bộ GDĐT, Bộ Tài chính, Bộ LĐ-TB&XH): Sở hữu căn cứ thực chứng để thiết kế cơ chế phân bổ ngân sách, chính sách thuế, và khung pháp lý thúc đẩy tự chủ đại học thực chất.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản trị công mới (NPM) và Lý thuyết Vốn nhân lực bằng cách xây dựng luận thuyết kinh tế về "Tự chủ đại học có điều kiện gắn với Trách nhiệm giải trình đa phương" trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Luận án chỉ ra rằng TĐH phải vận hành như một đơn vị tự chủ cung ứng dịch vụ công, trong đó Nhà nước chuyển từ vai trò "quản lý mệnh lệnh vi mô" sang "nhà nước giám sát và điều tiết vĩ mô" thông qua đòn bẩy tài chính và chuẩn kiểm định chất lượng.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước (Hoàng Thị Thu Hà, 2012; Ngô Thị Minh, 2013) vốn chỉ dùng phương pháp định tính hoặc khảo sát hẹp theo tiếp cận Quản lý giáo dục, luận án thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) tiếp cận liên cấp độ (Macro - Meso - Micro), đồng thời phát triển bộ công cụ đánh giá chính sách đồng thời trên 2 trục: Sự phù hợp (Suitability) và Sự tác động (Impact) với sự tham gia chéo của 3 chủ thể: Nhà trường - Doanh nghiệp - Người học.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Dữ liệu khảo sát chỉ ra rằng: Mặc dù các TĐH than phiền về sự thiếu hụt tài chính và cơ sở vật chất, nhưng rào cản lớn nhất kìm hãm đào tạo theo NCXH không phải là tiền vốn, mà là "Sự trói buộc về cơ chế hành chính và sự thiếu vắng động lực kinh tế cho doanh nghiệp". Doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư tài chính và trang thiết bị cho TĐH nếu chính sách cho phép họ được khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp và chia sẻ công bằng quyền sở hữu trí tuệ từ kết quả nghiên cứu.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Luận án trình bày chi tiết toàn bộ khung nghiên cứu (Hình 1.1), bảng cấu trúc các chỉ tiêu đo lường, quy trình chọn mẫu phân tầng, hệ thống bảng hỏi khảo sát chuẩn hóa và phương pháp xử lý dữ liệu. Các nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng nguyên vẹn quy trình này để đánh giá chính sách đào tạo theo NCXH cho hệ thống giáo dục nghề nghiệp (Cao đẳng, Trung cấp) hoặc cho các phân vùng kinh tế trọng điểm.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year agenda) được vạch ra như thế nào?

Chương trình nghiên cứu hướng tới 3 trọng tâm:

• Thiết kế cơ chế chia sẻ chi phí và phân bổ ngân sách công dựa trên kết quả đầu ra (Performance-based funding) cho GDĐH Việt Nam.
• Xây dựng mô hình Dự báo nhu cầu kỹ năng quốc gia (National Skills Forecasting Model) ứng dụng Trí tuệ nhân tạo và Dữ liệu lớn.
• Khung thể chế cho kinh tế đại học số (Digital Higher Education Economy) và việc công nhận kỹ năng vi chứng chỉ (Micro-credentials) trong bối cảnh học tập suốt đời.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống lý luận vững chắc: Định hình khung lý thuyết Quản lý kinh tế đối với chính sách đào tạo theo nhu cầu xã hội của các TĐH, phân định rõ ràng vai trò của Nhà nước từ "kiểm soát" sang "giám sát".
2. Lượng hóa thực trạng chính sách: Đánh giá thực chứng toàn diện sự phù hợp và mức độ tác động của 5 nhóm chính sách công cụ đối với GDĐH Việt Nam trong suốt giai đoạn 2007–2017.
3. Đột phá về cơ chế tự chủ và trách nhiệm giải trình: Khẳng định tự chủ đại học toàn diện (học thuật, tổ chức nhân sự, tài chính) là điều kiện tiên quyết để TĐH thích ứng với tín hiệu thị trường lao động.
4. Kiến tạo mô hình liên kết Ba xoắn ốc (Triple Helix) thực chất: Đề xuất khung chính sách kinh tế (ưu đãi thuế, sở hữu trí tuệ, quỹ phát triển KHCN) để biến doanh nghiệp thành chủ thể đồng kiến tạo chương trình và tài trợ đào tạo.
5. Đổi mới căn bản cơ chế phân bổ tài chính công: Đưa ra phương án phân bổ ngân sách nhà nước dựa trên hiệu quả đầu ra, kiểm định chất lượng và tỷ lệ việc làm của người học, thay thế triệt để cơ chế cấp phát bình quân.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế học giáo dục đại học, quản trị đại học hiện đại và thị trường dịch vụ giáo dục tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận, kết cấu LA bao gồm 4 chƣơng Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 2: Một số cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trƣờng đại học Chƣơng 3: Thực trạng chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trƣờng đại học Việt Nam Chƣơng 4: Đề xuất một số giải pháp và kiến nghị hoàn thiện chính sách đối với đào tạo theo nhu cầu xã hội của các trƣờng đại học Việt Nam 9 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Nghiên cứu nhu cầu xã hội đối với đào tạo đại học và đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội Có rất nhiều nghiên cứu liên quan đến GDĐH nói chung và các nội dung khác nhau của phát triển GDĐH đã đƣợc công bố, trong đó có một số nghiên cứu liên quan mật thiết đến NCXH đối với ĐTĐH và ĐTĐH theo NCXH hoặc ĐTĐH đáp ứng NCXH. Nghiên cứu của Gregory A.

Nghiên cứu của Autar S. Nghiên cứu của Bành Tiến Long (2007), “Đào tạo theo nhu cầu xã hội ở Việt Nam: thực trạng và giải pháp” chỉ ra 3 nhóm NCXH cơ bản đối với GDĐT là: “nhu cầu của nhà nƣớc; nhu cầu của DN; nhu cầu của ngƣời học”. Bài báo phân tích “thực trạng hệ thống giáo dục nghề nghiệp xét theo mối quan hệ với ĐT theo NCXH từ đó chỉ ra những thành tựu đã đạt đƣợc, những vấn đề cơ bản cần giải quyết để ĐT theo NCXH”[68]. Nguyễn Thiện Nhân (2008), “Đào tạo theo nhu cầu xã hội - một giải pháp chiến ược đ nâng cao chất ượng và hiệu quả đào tạo hiện nay”, bài báo đề xuất biện pháp thực hiện ĐT theo NCXH: “Thành lập hội đồng trƣờng; DN tham gia xây dựng CTĐT và hỗ trợ trực tiếp quá trình ĐT; ĐT theo đặt hàng của DN; thành lập cơ sở ĐT tại DN; thành lập trung tâm hỗ trợ ĐT và cung ứng nhân lực”[84].

Nghiên cứu của Nguyễn Minh Đƣờng (2008), “Đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội - quan đi m và giải pháp thực hiện” xác định: “NCXH trƣớc hết đƣợc hiểu là nhu cầu nhân lực để phát triển 10 KT-XH của cả nƣớc cũng nhƣ của từng địa phƣơng, từng vùng lãnh thổ và sau đó là nhu cầu của ngƣời lao động đƣợc học tập suốt đời”. Bài báo cho rằng: để ĐT đáp ứng NCXH, “cần phải xây dựng và ban hành chiến lƣợc phát triển nhân lực; thiết lập hệ thống thông tin về thị trƣờng lao động; xây dựng và ban hành hệ thống chuẩn trình độ các ngành ĐT; thiết lập quan hệ nhà trƣờng và DN; cải tiến mục tiêu, nội dung CTĐT; tổ chức ĐT theo mô đun học phần liên thông giữa các trình độ”[37]. Phùng Xuân Nhạ (2009), “Mô hình đào tạo gắn với nhu cầu của doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay”, bài báo phân tích “lợi ích của ĐT gắn với nhu cầu DN, nội dung và cơ chế và các điều kiện cơ bản đảm bảo ĐT gắn với nhu cầu DN”[80]. Phùng Đức Chiến (2008), “Phát tri n nguồn nhân lực chất ượng cao đáp ứng nhu cầu xã hội”, bài báo phân tích “sự hạn chế về chất lƣợng ĐT nhân lực trình độ đại học từ đó đề xuất giải pháp: nhà trƣờng phải thừa nhận DN là khách hàng, xây dựng CTĐT hiệu quả, hỗ trợ từ DN đối với ĐT”[18].

Phan Văn Nhân (2009), “Đào tạo theo nhu cầu xã hội”, bài báo chỉ ra rằng: “NCXH về ĐT, bồi dƣỡng là nhu cầu của cá nhân hay tổ chức về ĐT, bồi dƣỡng”. Bài báo cũng trình bày nội dung, phƣơng pháp xác định nhu cầu ĐT và lập kế hoạch ĐT theo NCXH[80]. Nguyễn Đăng Bằng (2011), “Đào tạo theo nhu cầu xã hội: Nhà trường và doanh nghiệp cần có tiếng nói chung”, bài báo xác định có 3 cách hiểu về ĐT theo NCXH: “Một là, ĐT đúng ngành nghề mà xã hội có nhu cầu, không ĐT thừa, lãng phí; Hai là, ĐT sinh viên ra trƣờng đáp ứng đƣợc yêu cầu về năng lực của nhà tuyển dụng; Bà là, ĐT theo NCXH là ĐT theo đặt hàng của DN, các tổ chức KT-XH”; bài báo phân tích nguyên nhân từ đó đƣa ra một số giải pháp nhằm thực hiện ĐT đáp ứng NCXH: “Chú trọng CTĐT và giảng viên; DN nên đặt hàng cho nhà trƣờng; ngƣời học cần nhận thức là học để làm việc; các trƣờng cần tăng thời gian thực tập nghề và quảng bá thƣơng hiệu đến DN”[3]. Trần Công Chánh (2011), “Các giải pháp quản lý phát tri n đào tạo theo nhu cầu xã hội ở Bạc Liêu”, bài báo chỉ ra rằng: “ĐT theo NCXH bao gồm hai loại hình là ĐT theo nhu cầu thực tế và ĐT theo nhu cầu dự báo”.

Trên cơ sở đó bài báo phân tích: “thực trạng ĐT theo NCXH ở tỉnh Bạc Liêu, chỉ ra những vấn đề bất cập và kiến nghị giải pháp quản lý ĐT theo NCXH ở tỉnh Bạc Liêu”[17]. Phan Minh Hiền (2011), “Phát tri n đào tạo nghề đáp ứng nhu cầu xã hội”, (LATS chuyên ngành quản lý giáo dục (QLGD)), theo tiếp cận QLGD, đã “nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn làm cơ sở đề xuất giải pháp phát triển 11 ĐT nghề đáp ứng NCXH”[52]. Nguyễn Thế Hệ & cộng sự (2011), “Giải pháp phát tri n đào tạo đáp ứng nhu cầu xã hội đội với hình thức vừa làm vừa học khối ngành kinh tế ở Việt Nam”(Đề tài NCKH cấp bộ), đề tài nghiên cứu “một số vấn đề lý luận, thực tiễn từ đó kiến nghị các giải pháp nhằm phát triển ĐT đáp ứng NCXH đối với hình thức vừa làm vừa học khối ngành kinh tế ở Việt Nam”[49]. Ngô Thị Tuyết Mai (2012), “Thúc đẩy nâng cao chất ượng đào tạo đại học đáp ứng nhu cầu xã hội”, bài báo đã phân tích và chỉ ra nguyên nhân của hiện tƣợng chất lƣợng ĐTĐH Việt Nam đáp ứng ở mức thấp NCXH từ đó: “đề xuất một số giải pháp: nâng cao năng lực quản lý của nhà nƣớc và các TĐH; thực hiện công khai, minh bạch và TNGT; khuyến khích hợp tác ĐT và nghiên cứu với DN; tăng cƣờng liên kết TĐH trong nƣớc với các TĐH danh tiếng trên thế giới”[73].

Dự án phát triển GDĐH theo định hƣớng Nghề nghiệp - Ứng dụng (POHE) ở Việt Nam (giai đoạn 2)(2012), “Hướng tới một hệ thống giáo dục đại học đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội: Một số nhận định và khuyến nghị dựa trên kết quả thực hiện Dự án Phát tri n GDĐH định hướng Nghề nghiệp - Ứng dụng (POHE) Giai đoạn 1 (2005-2009)”, đã đƣa ra đánh giá về “những tác động của Dự án Phát triển GDĐH định hƣớng Nghề nghiệp - Ứng dụng (POHE) giai đoạn 1 (2005-2009) từ đó đƣa ra những khuyến nghị để thực hiện Giai đoạn 2 của Dự án”. Trong đó, Báo cáo đánh giá: “sự thành công trong đổi mới GDĐH theo định hƣớng nghề nghiệp - ứng dụng cũng nhƣ chỉ ra thách thức đối với việc thực hiện trong giai đoạn 2”; Báo cáo cũng đƣa ra các khuyến nghị CS, trong đó nhấn mạnh: “vấn đề tự chủ đại học phải đƣợc thực hiện nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của sinh viên và thế giới việc làm”[32]. Hồ Cảnh Hạnh (2012), “Quản lý đào tạo theo nhu cầu xã hội”, bài báo chỉ ra rằng: “quản lý ĐT đáp ứng NCXH thực chất là quản lý cung đáp ứng cầu lực lƣợng lao động xã hội về số lƣợng, cơ cấu ngành nghề và chất lƣợng”; bài báo trình bày kinh nghiệm trong và ngoài nƣớc từ đó đề xuất giải pháp: “xây dựng quy hoạch phát triển nguồn nhân lực; đổi mới mô hình và quy trình tổ chức ĐT; hoàn thiện và phát triển CTĐT; phát triển nguồn lực của cơ sở ĐT; nâng cao năng lực dự báo giáo dục; hỗ trợ và đánh giá chất lƣợng việc làm của sinh viên ra trƣờng”[47]. Filiz GÖLPEK & Nöfer Çiftçioglu (2014) với nghiên cứu “Socio-Economic Factors in Demand for Higher Education: Sample of Gaziantep Province” đã chỉ ra rằng các cá nhân có một hình tƣợng KT-XH cao hơn có dự định tiếp nhận GDĐH nhiều hơn những cá nhân có hình tƣợng KT-XH thấp hơn[123].

Nhƣ vậy các nghiên cứu nêu trên đã phân tích và trình bày một số vấn đề lý luận và thực tiễn về NCXH đối với ĐTĐH, ĐTĐH theo NCXH hoặc đáp ứng NCXH, đáp ứng nhu cầu DN; các nghiên cứu thực trạng ĐTĐH đƣợc thực hiện ở cả phạm vi địa phƣơng, vùng cũng nhƣ phạm vi quốc gia từ đó đƣa ra những đánh giá về ƣu điểm và hạn chế của ĐTĐH trong mối quan hệ với NCXH, nhìn chung các nghiên cứu về thực tiễn đánh giá ĐTĐH ở Việt Nam trong thời gian qua đáp ứng NCXH ở mức hạn chế là do nhiều nguyên nhân, từ đó các tác giả đề xuất giải pháp nâng cao chất lƣợng ĐTĐH nhằm đáp ứng NCXH. Các nghiên cứu này có ý nghĩa rất quan trọng giúp LA hình thành cơ sở lý luận cũng nhƣ phân tích, đánh giá thực trạng về các nội dung khác nhau của đào ĐTĐH theo NCXH và CS đối với ĐT theo NCXH của các TĐH Việt Nam. Trong các công trình thuộc nhóm này, CS của nhà nƣớc, bao gồm các CS về GDĐH nói chung cũng nhƣ các CS liên quan đến ĐT theo NCXH nói riêng không phải là trọng tâm nghiên cứu mà chỉ đƣợc đề cập ở mức độ nhất định trong các nội dung liên quan đến khuyến nghị hoặc đề xuất giải pháp. Nghiên cứu chính sách của nhà nước đối với đào tạo đại học theo nhu cầu xã hội Các nghiên cứu liên quan đến CS đối với phát triển hệ thống GDĐH và các nội dung khác nhau của phát triển GDĐH Các nghiên cứu về CS phát triển hệ thống GDĐH Việt Nam; CS phát triển đại học tƣ thục, đại học ngoài công lập, đại học địa phƣơng đƣợc thực hiện theo các tiếp cận khác nhau.

LATS chuyên ngành Kinh tế chính trị của Nguyễn Bá Cần (2009) “Hoàn thiện chính sách phát tri n giáo dục đại học Việt Nam hiện nay”, nghiên cứu các CS chủ yếu là: “CS tăng trƣởng, CS cơ cấu và CS chất lƣợng”, trong đó LA phân tích thực trạng, chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế từ đó đề xuất phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện của CS phát triển GDĐH Việt Nam[13]. Lê Thị Kim Dung (2012), “Hoàn thiện pháp luật về giáo dục đại học ở 13 Việt Nam hiện nay” (LATS chuyên ngành Lý luận và Lịch sử nhà nƣớc và pháp luật), đã phân tích: “cơ sở lý luận và thực tiễn từ đó đề xuất phƣơng hƣớng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về GDĐH ở Việt Nam”[36].