Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu trong nước liên quan đến luận án Hiện nay, đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về chính sách và thực hiện chính sách có liên quan đến HXH dưới các dạng: đề tài khoa học cấp Nhà nước, cấp Bộ, cấp tỉnh, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sỹ, các bài nghiên cứu trên các tạp chí khoa học chuyên ngành, các đề án…Những nghiên cứu này có thể chia thành các tuyến vấn đề như sau: (i) chính sách bảo hiểm xã hội; (ii) thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội; (iii) các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện chính sách BHXH; (iv) thực hiện chính sách tại các địa phương và tỉnh Thái Nguyên. Các công trình nghiên cứu về chính sách bảo hiểm xã hội Nghiên cứu của Viện KHLĐ&XH và GIZ (2013), đã khẳng định BHXH là sự bảo đảm thay thế hay bù đắp một phần thu nhập của người dân khi họ gặp rủi ro trong đời sống (sức khoẻ, tai nạn, mùa màng.) thông qua việc đóng góp thường xuyên một khoản tiền (phí bảo hiểm) cho tổ chức (nhà nước hoặc tư nhân) tương ứng với xác xuất xảy ra và chi phí của rủi ro liên quan đến chu kỳ sống của người lao động và gia đình họ [93]. Chính sách bảo hiểm tốt đóng vai trò tích cực cho sự ổn định kinh tế - xã hội, mang đến trạng thái an toàn về tinh thần, giảm bớt sự lo âu trước rủi ro, bất trắc cho người được bảo hiểm; giảm sức ép đối với hệ thống phúc lợi xã hội.
Cấu phần chính sách này bao gồm: (i) bảo hiểm y tế, (ii) bảo hiểm xã hội tự nguyện, (iii) bảo hiểm xã hội bắt buộc, (iv) bảo hiểm thất nghiệp. Các nghiên cứu của Viện KHLĐ&XH và Quỹ Hanns Seidel Foundation (2012): An sinh xã hội cho khu cực phi chính thức và người lao động phi chính thức ở Việt Nam: Kết quả rà soát tài liệu và cơ sở dữ liệu; Phạm Đỗ Nhât Tân (2012): Mở rộng đối tượng tham gia BHXH tự nguyện ; ùi Sỹ Tuấn và Đỗ Minh Hải (2012): An sinh Xã hội khu vực phi chính thức: Cần xác định bảo hiểm xã hội là lưới quan trọng ; Giản Thành Công (2013): Nghiên cứu Bảo hiểm xã hội: Thực trạng tiềm năng tham gia và các phương án mở rộng đối tượng ; Oxfam (2015): Rào cản pháp luật và thực tiễn đối với hoạt động di cư trong tiếp cân an sinh xã hội. Từ tổng hợp đánh giá kết quả các nghiên cứu nêu trên cho thấy các nghiên cứu đã làm rõ được các vấn đề liên quan đến việc thực hiện HXH, đưa ra các biện pháp mở rộng diện bao phủ bảo hiểm và tăng cường tham gia BHXH cho người lao động người lao động. Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện thực hiện chính sách HXH theo quy định của Luật BHXH 2006 và Luật BHXH sửa đổi bổ sung 2014.
Đối tượng nghiên cứu một số công trình gần đây chỉ tập trung phần lớn 6 luan an người lao động phi chính thức buôn bán nhỏ lẻ, chưa xem xét các loại lao động khác như: nông dân, người giúp việc gia đình, lao động làng nghề, lao động tự do, lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng. Phạm vi nghiên cứu còn hẹp trên địa bàn một tỉnh thành, trong khi đối tượng rộng khắp, di cư toàn quốc. Chưa có nghiên cứu nào về các quy trình các bước thực hiện chính sách BHXH, nhất là ở các địa phương cụ thể. Hay một số nghiên cứu tập trung vào chính sách BHXH cho khu vực phi chính thức.
Tiêu biểu là phải kể đến đó là nghiên cứu của Đổng Quốc Đạt (2008) về Thực trạng BHXH khu vực phi chính thức ở Việt Nam ; ùi Hữu Đức (2014): An sinh xã hội trong khu vực kinh tế phi chính thức - thực trạng và những chính sách cần triển khai ; Nguyễn Thị Minh Nhàn (2015); àn về độ bao phủ thực tế về bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với lao động phi chính thức ở Việt Nam ; Nguyễn Thị Huyền Ngân (2015): An sinh xã hội khu vực kinh tế phi chính thức ở Việt Nam ; Phạm Thị Tuệ và Mai Thị Dung (2015): ảo hiểm xã hội đối với việc làm phi chính thức tại Việt Nam ,. Ngoài ra cũng có một số bài viết nghiên cứu gần đây như: ảo hiểm xã hội phi chính thức ở Việt Nam: Thực trạng và kiến nghị (2007), Nguyên Khang (2015): Mở rộng chính sách bảo hiểm xã hội cho lao động phi chính thức; Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2015): Hướng tới an sinh xã hội đối với lao động di cư phi chính thức; Bảo hiểm xã hội Việt Nam (2015): Đề xuất phương án hỗ trợ của Nhà nước với người tham gia BHXH tự nguyện; Thanh Nhung (2015): Còn nhiều thách thức khi thu hút lao động khu vực phi chính thức tham gia HXH,…Có thể thấy, các bài viết này đã chỉ ra những bất cập và đề xuất một số gợi ý nhằm mở rộng diện bao phủ và thực hiện chính sách BHXH tự nguyện cho đối tượng là lao động tự do, lao động phi chính thức. Tuy nhiên, những nghiên cứu này mới chỉ là những phát hiện vấn đề nổi cộm, chưa đi sâu và phân tích thể chế bên trong, chưa đề cập hoặc đánh giá toàn diện cả về lý luận và thực tiễn thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với lao động phi chính thức. Qua kết quả rà soát các công trình, nghiên cứu này cho thấy vẫn còn nhiều khoảng trống, chưa có nhiều công trình nghiên cứu mang tính khái quát, chuyên sâu, có tính hệ thống về cơ sở lý luận gắn với việc thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội, cũng như đánh giá thực tiễn thực hiện chính sách, tình hình thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội ở các địa phương.
Các nghiên cứu về thực hiện chính sách BHXH Nghiên cứu v thực hiện chính sách BHXH nói chung Nghiên cứu nổi bật cho xu hướng này là, báo cáo của Bộ LĐT &XH [5] kế đến là nghiên cứu của Viện KHLĐ&XH [93]. Cả hai nghiên cứu trên đã tập trung phân 7 luan an tích việc thực hiện triển khai chính sách BHXH tự nguyện đối với lao động nghèo ở khu vực phi chính thức ở Việt Nam hiện nay. Trên cơ sở đó, phân tích những bất cập, rào cản trong việc tiến tới thực hiện mô hình BHXH toàn dân. Hay Nguyễn Tiến Phú [63] đã đưa ra một số vấn đề lý luận chung đối với loại hình BHXH tự nguyện ở Việt Nam, khảo sát nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện đối với người lao động thuộc các đối tượng dự kiến sẽ tham gia loại hình bảo hiểm này, đánh giá thực trạng thực hiện một số mô hình BHXH tự nguyện trong thời gian qua và đưa ra một số quan điểm, giải pháp về việc thực hiện loại hình BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong giai đoạn tới.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới dừng lại ở việc đề cập nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện, đưa ra những định hướng chính sách cho việc thực hiện BHXH tự nguyện ở Việt Nam mà chưa nêu ra các quy trình các bước của thực hiện chính sách. Nghiên cứu của Nguyễn Vũ Anh [68], lại tập trung làm rõ cơ sở khoa học về vấn đề thu BHXH tự nguyện, phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến việc quản lý và thực hiện thu BHXH tự nguyện, thực trạng quy trình thực hiện việc tổ chức tham gia BHXH tự nguyện qua việc thực hiện thí điểm ở Việt Nam, qua đó xây dựng mô hình quản lý thu BHXH tự nguyện và đưa ra các giải pháp về tổ chức thực hiện thu BHXH tự nguyện có hiệu quả. Đề tài dừng lại ở việc đưa ra mô hình quản lý thu BHXH tự nguyện, chưa đánh giá được nhu cầu tham gia và những bất cập khi tổ chức triển khai. Đỗ Thị Xuân Phương [23], đây là nghiên cứu đầu tiên ở cấp độ vĩ mô về đánh giá thực hiện chính sách BHXH sau khi Luật HXH ra đời.
Nghiên cứu đã chỉ ra những bất cập về chính sách và tổ chức thực hiện chính sách HXH: Điều kiện hưởng chế độ hưu trí, tử tuất, chưa quy định về trích hoa hồng cho các đại lý thu, phương thức đóng chưa linh hoạt. Do vậy, chính sách BHXH, nhất là BHXH tự nguyện chưa thu hút được nhiều người lao động tham gia. Nghiên cứu này mới dừng lại ở việc tổng kết, đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật BHXH nói chung. Những vấn đề về tổ chức triển khai HXH chưa đi sâu vào phân tích những bất cập của quá trình thực hiện ở các địa phương cụ thể.
Lê Thị Quế [46], đề tài đánh giá thực trạng thực hiện chính sách BHXH tự nguyện, chỉ ra những bất cập về cơ chế chính sách của loại hình bảo hiểm này, nêu lên những bài học kinh nghiệm về chính sách BHXH tự nguyện ở một số quốc gia trên thế giới như Pháp, Đông Âu, Trung Quốc, Indonesia. Từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm hoàn thiện việc thực hiện chính sách BHXH ở Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu mới dừng lại ở việc đánh giá thực trạng thực hiện chính sách BHXH tự nguyện, phương pháp nghiên cứu chủ yếu là thống kê mô tả bằng những số liệu thứ cấp, chưa điều tra, khảo sát thực tế ở các địa phương.