CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. LÝ LUẬN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm NHTM NHTM đã hình thành, tồn tại và phát triển gắn liền với sự phát triển của kinh tế hàng hoá. Sự phát triển hệ thống NHTM đã có tác động rất lớn và quan trọng đến quá trình phát triển của nền kinh tế hàng hoá, ngược lại kinh tế hàng hoá phát triển mạnh mẽ đến giai đoạn cao nhất là nền kinh tế thị trường thì NHTM cũng ngày càng được hoàn thiện và trở thành những định chế tài chính không thể thiếu được.
Cho đến nay, có nhiều khái niệm về ngân hàng: Theo pháp luật nước Mỹ, “Bất kỳ một tổ chức cung cấp tài khoản tiền gửi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết séc hay rút tiền điện tử) và cho vay đối với các tổ chức kinh doanh hay cho vay thương mại sẽ được xem là ngân hàng” [9] Cục dự trữ liên bang Mỹ cũng quyết định rằng: “Việc cho vay đối với cá nhân và hộ gia đình cũng là một trong những hoạt động tiêu biểu để phân biệt ngân hàng với các tổ chức tài chính khác” [9] Tại khu vực Châu Âu, lịch sử hình thành và phát triển của ngân hàng cho thấy: NHTM là những xí nghiệp hay cơ sở mà nghề nghiệp thường xuyên là nhận tiền bạc của công chúng dưới hình thức ký thác, hoặc dưới các hình thức khác và sử dụng tài nguyên đó cho chính họ trong các nghiệp vụ về chiết khấu, tín dụng và tài chính. Ở Việt Nam, Luật các Tổ chức Tín dụng số 47/2010/QH12 tại Khoản 3, Điều 4 Luật các Tổ chức Tín dụng, định nghĩa: “NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của luật này, nhằm mục tiêu lợi nhuận” [16] Như vậy, có nhiều cách thể hiện khái niệm về NHTM, nhưng tựu chung lại: NHTM là loại hình tổ chức tài chính cung cấp một danh mục các dịch vụ tài chính đa dạng nhất, đặc biệt là tín dụng, tiết kiệm và dịch vụ thanh toán, và thực hiện nhiều chức năng tài chính nhất so với bất kỳ một tổ chức kinh doanh nào trong nền kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Vai trò của NHTM Ngoài chức năng kinh doanh vì mục tiêu lợi nhuận, bên cạnh vai trò trung gian thanh toán, hệ thống NHTM đóng vai trò quan trọng trong việc thực thi chính sách tiền tệ và tham gia vào quá trình điều tiết, ổn định vĩ mô theo định hướng của mỗi quốc gia trong từng thời kỳ nhất định.
Thực thi chính sách tiền tệ Ở bất kỳ một quốc gia nào, khối lượng tiền cung ứng cho nền kinh tế có tác động rất lớn đến sản lượng, việc làm và giá cả. Ngân hàng trung ương có thể dùng quyền kiểm soát của mình đối với việc cung tiền để kích thích nền kinh tế khi việc tăng trưởng trở nên chậm chạp, hay kìm hãm nền kinh tế khi giá cả bắt đầu tăng vọt. Khi tiền tệ được quản lý tốt, sản lượng có thể tăng đều với mức giá cả ổn định. Ngược lại, khi hệ thống tiền tệ có vấn đề: tiền có thể tăng rất nhanh hoặc giảm rất mạnh sẽ dẫn đến lạm phát hay suy thoái.
Trên thực tế, đã có rất nhiều cuộc suy thoái kinh tế được truy xét nguyên nhân từ việc thực thi chính sách tiền tệ và tài chính. Trong quá trình thực thi chính sách tiền tệ của mình, ngân hàng trung ương thường sử dụng các công cụ chủ yếu như: dự trữ bắt buộc, lãi suất hoặc mua bán các công cụ tài chính thông qua thị trường mở. Các công cụ trên có thể sử dụng đồng thời hoặc đơn lẻ tùy vào mục tiêu, chính sách cụ thể. Khi thực hiện chính sách tiền tệ mở rộng, ngân hàng trung ương sẽ giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc đối với các NHTM nhằm tăng số nhân tiền tệ mà các NHTM sẽ cung ứng cho nền kinh tế (Số nhân tiền tệ = 1/(tỷ lệ dự trữ bắt buộc)).
Bên cạnh đó, lãi suất được điều chỉnh giảm xuống thông qua thị trường liên ngân hàng hoặc thị trường mở, từ đó tác động đến lãi suất của hệ thống ngân hàng giảm xuống theo. Khi lãi suất giảm nhu cầu vay vốn sẽ tăng lên, góp phần kích thích tổng cầu của toàn bộ nền kinh tế. Ngược lại, khi thực hiện chính sách tiền tệ thắt chặt, ngân hàng trung ương sẽ tăng lãi suất và tỷ lệ dự trữ bắt buộc nhằm mục tiêu giảm phát. Như vậy, bên cạnh chức năng huy động, cho vay và cung ứng các dịch vụ thanh toán, NHTM còn tham gia vào quá trình tạo tiền khi đồng hành với chính sách tiền tệ của ngân hàng trung ương.
Tham gia vào quá trình điều tiết vĩ mô Với mục tiêu kinh doanh vì lợi nhuận, mỗi NHTM đều có chiến lược kinh doanh của riêng mình đảm bảo an toàn, hiệu quả trong quá trình sử dụng và đầu tư nguồn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 vốn huy động được. Việc phân tích, dự đoán, cảnh báo về tình hình kinh tế tại mỗi quốc gia sẽ góp phần hỗ trợ các nhà làm chính sách có cái nhìn toàn diện hơn trong việc hoạch định chủ trương, đường lối, chính sách trong từng thời kỳ. Bên cạnh đó, hệ thống NHTM cũng tham gia vào các chương trình của chính phủ trong việc tài trợ các dự án, công trình trong điểm phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội trong từng hoàn cảnh và thời kỳ nhất định. Phân loại NHTM 1.
Xét theo loại hình hoạt động - Ngân hàng bán buôn (Wholesale Banking) - Ngân hàng bán lẻ (Retail Bangking) Ngân hàng bán buôn là những ngân hàng có đặc điểm sau: Thứ nhất, ngân hàng bán buôn trước hết phải là những ngân hàng có quy mô lớn, hoặc rất lớn. Các tiêu chí để xác định ngân hàng quy mô lớn gồm có: vốn chủ sở hữu, tổng tài sản, quy mô hệ thống màng lưới và số lượng lao động. Việc xác định quy mô ngân hàng tùy thuộc vào từng không gian cụ thể trong mối quan hệ so sánh với các đối thủ cạnh tranh và quy mô của một nền kinh tế. Không có một chỉ tiêu định lượng chắc chắn để xác định quy mô ngân hàng, nó tùy thuộc vào đặc điểm của hệ thống ngân hàng của từng quốc gia cũng như khu vực mà nó hoạt động.
Ở Việt Nam hiện nay, những ngân hàng có quy mô lớn thường là những ngân hàng có vốn chủ sở hữu khoảng từ 20.000 tỷ đồng, có tổng tài sản từ 400. Những ngân hàng có vốn chủ sở hữu từ 10.000 tỷ đồng với tổng tài sản từ 100.000 tỷ đồng được xem là những ngân hàng quy mô vừa. Những ngân hàng còn lại có vốn dưới 10.000 tỷ được coi là ngân hàng có quy mô nhỏ (Biểu 1.1 mô tả quy mô vốn, tổng tài sản, màng lưới và lực lượng nhân sự của một số ngân hàng điển hình tại Việt Nam). Thứ hai, khách hàng vay vốn của ngân hàng bán buôn là những khách hàng lớn.
Đây là đặc điểm và tiêu chí chính để phân biệt ngân hàng bán buôn và ngân hàng bán lẻ, vì hoạt động tín dụng là hoạt động cơ bản và chủ yếu của bất kỳ một ngân hàng thương mại nào. Hoạt động tín dụng của ngân hàng bán buôn nhằm vào các đối tượng sau: các ngân hàng có quy mô vừa và nhỏ; các tổ chức tín dụng khác như công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính và các tổ chức tài chính phi ngân hàng khác; các tập đoàn kinh tế, các tổng công ty và các doanh nghiệp có quy mô lớn. Thứ ba, hoạt động tín dụng mang tính chất bán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 buôn, thể hiện qua ba điểm sau: thứ nhất, các khoản tín dụng có giá trị lớn; thứ hai, các khoản tín dụng được thực hiện thông qua thị trường liên ngân hàng hoặc trực tiếp giữa ngân hàng bán buôn với các tổ chức tín dụng hoặc các tổng công ty, tập đoàn; thứ ba, lãi suất cho vay thường được vận dụng theo cơ chế ưu đãi, thấp hơn so với lãi suất thị trường. Ngân hàng bán lẻ là những ngân hàng có quy mô vừa và nhỏ.
Hoạt động chủ yếu của ngân hàng bán lẻ là cung ứng các sản phẩm dịch vụ đến mọi đối tượng, tầng lớp xã hội với sự đa dạng, phong phú và tiện ích trong đó các sản phẩm ngân hàng điện tử là một bước đi đột phá. Đối tượng khách hàng mà ngân hàng bán lẻ hướng đến bao gồm hai nhóm: Thứ nhất, là các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thứ hai, là khách hàng cá nhân, đây là nhóm khách hàng có số lượng rất lớn liên quan đến toàn bộ quá trình tiêu dùng của xã hội. Đặc điểm hoạt động của ngân hàng bán lẻ ngược lại với đặc điểm hoạt động của ngân hàng bán buôn như đã nêu trên.
Sự phân biệt ngân hàng bán buôn và ngân hàng bán lẻ chỉ có ý nghĩa tương đối, nó tùy thuộc vào chiến lược hoạt động và mô hình tổ chức của mỗi loại hình ngân hàng. Trên thực tế, các ngân hàng có quy mô lớn và vừa đều thực hiện được hai mục tiêu chiến lược bán buôn và bán lẻ, tuy nhiên các ngân hàng có quy mô nhỏ thì chỉ thuần túy là ngân hàng bán lẻ. Xét theo lĩnh vực hoạt động - Ngân hàng chuyên doanh (Limited Special Banking) - Ngân hàng đa năng (Synthesis Banking) Ngân hàng chuyên doanh là loại ngân hàng mà hoạt động của nó có tính chuyên môn hóa cao, có sự phân biệt rất rõ về chuyên ngành và lĩnh vực kinh doanh. Ngân hàng chuyên doanh chỉ được áp dụng ở một số nước theo giấy phép cho từng ngân hàng.
Sự phân định rõ ràng về lĩnh vực và chuyên ngành hoạt động giúp việc kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý trở nên đơn giản hơn. Tuy nhiên, bên cạnh các ngân hàng chuyên doanh vẫn tồn tại loại hình ngân hàng đa năng tùy theo đặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội của mỗi quốc gia. Thực tiễn Việt Nam cho thấy, các ngân hàng chuyên doanh ra đời với sự phân định chức năng nghiệm vụ tương ứng với tên gọi của từng ngân hàng như: Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), thành lập năm 1957 với tên gọi là Ngân hàng Kiến thiết Việt Nam; Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), được thành lập năm 1963; Ngân hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank), được thành lập năm 1988; và Ngân hàng Công thương Viêt Nam (Vietinbank) được thành lập năm 1988.