Luận án Tiến Sĩ về Chiến Lược Nâng Cấp Chuỗi Giá Trị Thanh Long Đồng Bằng Sông Cửu Long

Tài liệu chuyên sâu Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long tại Đồng Bằng Sông Cửu Long, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng Nga
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Tri Khiêm
• Trường học: Trường Đại Học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Chiến Lược Nâng Cấp Chuỗi Giá Trị Thanh Long Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. SỰ CẦN THIẾT CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Đối tượng khảo sát
• 1.4.3. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. CẤU TRÚC LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CHUỖI GIÁ TRỊ
• 2.1.1. Định nghĩa chuỗi giá trị
• 2.1.2. Phương pháp luận trong cách tiếp cận chuỗi giá trị
• 2.1.2.1. Khung phân tích của Porter
• 2.1.2.2. Phương pháp Filière (chuỗi, mạch)
• 2.1.2.3. Mô hình SIPOC
• 2.2. CHIẾN LƯỢC NÂNG CẤP VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CẤP CHUỖI GIÁ TRỊ
• 2.3. LƯỢC KHẢO CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ THANH LONG
• 2.4. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CHIẾN LƯỢC NÂNG CẤP VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CHUỖI GIÁ TRỊ NÔNG SẢN
• 2.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN TRUYỀN DẪN GIÁ TRONG THỊ TRƯỜNG
• 2.5.1. Sự truyền dẫn giá thế giới và giá nội địa
• 2.5.2. Sự truyền dẫn giá giữa các thị trường riêng biệt trong chuỗi giá trị
• 2.6. LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU VỀ SỰ TRUYỀN DẪN GIÁ BÁN GIỮA CÁC KHÚC THỊ TRƯỜNG TRONG CHUỖI GIÁ TRỊ
• 2.7. ĐÁNH GIÁ TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.8. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG CHẤT LƯỢNG NÔNG SẢN
• 2.9. KHOẢNG TRỐNG TRONG NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ
• 2.10. TÍNH MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Các công cụ được sử dụng trong phân tích chuỗi giá trị
• 3.1.1. Vẽ sơ đồ chuỗi giá trị
• 3.1.2. Phân tích kinh tế chuỗi giá trị
• 3.1.3. Phân tích hậu cần chuỗi
• 3.1.4. Phân tích mô hình PEST
• 3.1.5. Phân tích mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Porter
• 3.1.6. Phân tích SWOT
• 3.1.7. Phân tích mối liên kết và quan hệ thương mại của các tác nhân trong chuỗi giá trị
• 3.2. Truyền dẫn giá (Price transmission)
• 3.2.1. Các khái niệm trong nghiên cứu
• 3.2.2. Mô hình thực nghiệm truyền dẫn giá bán thanh long trong thị trường
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Phương pháp chọn vùng nghiên cứu và quan sát mẫu
• 3.3.1.1. Chọn địa bàn nghiên cứu
• 3.3.1.2. Phương pháp thu thập dữ liệu
• 3.3.2. Phương pháp phân tích số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Vị trí địa lý
• 4.1.2. Dân số, lao động vùng ĐBSCL
• 4.2. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ THANH LONG TRÊN THẾ GIỚI
• 4.3. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ THANH LONG Ở VIỆT NAM
• 4.3.1. Tình hình sản xuất thanh long ở Việt Nam
• 4.3.2. Tình hình tiêu thụ thanh long ở Việt Nam
• 4.3.2.1. Tiêu thụ trong nước
• 4.3.2.2. Thị trường xuất khẩu
• 4.4. PHÂN TÍCH YÊU CẦU THỊ TRƯỜNG VÀ THỰC TRẠNG TIÊU THỤ THANH LONG VÙNG ĐBSCL
• 4.4.1. Yêu cầu thị trường về chất lượng thanh long
• 4.4.1.1. Yêu cầu thị trường về sản phẩm thanh long
• 4.4.1.2. Lợi thế của thanh long vùng ĐBSCL
• 4.4.1.3. Phân tích lỗ hổng sản phẩm thanh long so với yêu cầu thị trường
• 4.4.2. Thực trạng tiêu thụ thanh long vùng ĐBSCL
• 4.4.2.1. Các tác nhân tham gia thị trường
• 4.4.2.2. Hoạt động của các tác nhân tham gia thị trường
• 4.4.2.3. Nguyên nhân hao hụt sản phẩm thanh long
• 4.4.2.4. Hình thức thanh toán
• 4.4.2.5. Xác định giá trên thị trường
• 4.4.2.6. Đánh giá mức độ tập trung của thị trường
• 4.4.2.7. Phân tích sự liên kết giá trong chuỗi giá trị thanh long
• 4.5. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT THANH LONG CỦA NÔNG HỘ
• 4.5.1. Thông tin chung của nông hộ
• 4.5.2. Thông tin về giống thanh long
• 4.5.3. Thông tin về kỹ thuật sản xuất thanh long
• 4.5.4. Thông tin về vốn đầu tư sản xuất
• 4.5.5. Thu nhập và chi tiêu của nông hộ
• 4.5.6. Tham gia hợp tác xã/tổ hợp tác
• 4.5.7. Quy trình trồng thanh long
• 4.5.8. Lịch thời vụ
• 4.5.9. Hợp tác xã sản xuất thanh long
• 4.5.10. Quản lý chất lượng thanh long
• 4.6. PHÂN TÍCH CHUỖI GIÁ TRỊ THANH LONG ĐBSCL
• 4.6.1. Sơ đồ chuỗi giá trị
• 4.6.2. Các tác nhân tham gia chuỗi giá trị thanh long
• 4.6.2.1. Tác nhân cung cấp các yếu tố đầu vào
• 4.6.2.2. Lao động thuê trong chuỗi giá trị
• 4.6.2.3. Công ty xuất khẩu thanh long
• 4.6.3. Phân tích giá trị gia tăng thanh long theo kênh thị trường
• 4.6.4. Phân tích tổng hợp kinh tế chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL
• 4.6.5. Phân tích hậu cần chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL
• 4.6.5.1. Hậu cần trong khâu sản xuất
• 4.6.5.2. Hậu cần trong khâu tiêu thụ
• 4.6.6. Đánh giá rủi ro trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm
• 4.6.6.1. Rủi ro về thị trường
• 4.6.6.2. Rủi ro về tài chính
• 4.6.6.3. Rủi ro về trình độ khoa học kỹ thuật và yếu tố tự nhiên
• 4.6.7. Phân tích thuận lợi và khó khăn của các tác nhân trong chuỗi giá trị
• 4.6.7.1. Phân tích các yếu tố vĩ mô có ảnh hưởng đến hoạt động thị trường của các tác nhân trong chuỗi giá trị
• 4.6.7.2. Phân tích các yếu tố vi mô có ảnh hưởng đến hoạt động thị trường của các tác nhân tham gia trong chuỗi giá trị thanh long
• 4.7. CHIẾN LƯỢC NÂNG CẤP CHUỖI GIÁ TRỊ THANH LONG ĐBSCL
• 4.7.1. Các yếu tố của phân tích SWOT toàn chuỗi ngành hàng thanh long vùng ĐBSCL
• 4.7.2. Ma trận SWOT ngành hàng thanh long vùng ĐBSCL
• 4.7.3. Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long tại Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) là một vấn đề cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Nâng cấp chuỗi giá trị không chỉ giúp tăng cường lợi nhuận cho các tác nhân tham gia mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp. Mục tiêu của nghiên cứu này là đề xuất các chiến lược và giải pháp nhằm cải thiện chất lượng sản phẩm và tăng cường khả năng cạnh tranh của thanh long trên thị trường trong nước và quốc tế. Đặc biệt, việc phân tích thực trạng sản xuất và tiêu thụ thanh long sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong chuỗi giá trị hiện tại.

1.1. Sự cần thiết của vấn đề nghiên cứu

Việc áp dụng phương pháp phân tích chuỗi giá trị đã được nhiều tổ chức và tác giả công nhận là một công cụ hiệu quả để nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm nông sản. Trong bối cảnh nông sản Việt Nam, đặc biệt là thanh long, đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ thị trường quốc tế, việc nâng cấp chuỗi giá trị là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến quy trình sản xuất và tiêu thụ thanh long, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện chất lượng và tăng cường khả năng cạnh tranh của sản phẩm.

II. Phân tích chuỗi giá trị thanh long

Phân tích chuỗi giá trị thanh long tại ĐBSCL cho thấy có nhiều tác nhân tham gia từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Quy trình sản xuất thanh long hiện tại còn nhiều bất cập, đặc biệt là trong việc liên kết giữa các tác nhân. Việc thiếu sự liên kết dọc và ngang giữa người trồng, thương lái, và các công ty xuất khẩu đã dẫn đến tình trạng giá trị gia tăng không được tối ưu hóa. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có sự đồng liên kết giữa giá của các thị trường xuất khẩu, bán lẻ và người trồng, điều này cho thấy tiềm năng phát triển của chuỗi giá trị thanh long nếu có sự cải thiện trong hợp tác xã nông nghiệp và các chính sách hỗ trợ từ nhà nước.

2.1. Thực trạng sản xuất và tiêu thụ thanh long

Thực trạng sản xuất thanh long tại ĐBSCL cho thấy rằng mặc dù sản lượng lớn, nhưng chất lượng sản phẩm chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường quốc tế. Các tiêu chuẩn chất lượng như tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm chưa được thực hiện đồng bộ. Điều này ảnh hưởng đến khả năng xuất khẩu và giá trị gia tăng của sản phẩm. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất và chế biến thanh long là rất cần thiết để nâng cao chất lượng và giảm chi phí sản xuất. Các giải pháp như đầu tư vào công nghệ chế biến và cải thiện quy trình sản xuất sẽ giúp tăng cường khả năng cạnh tranh của thanh long trên thị trường.

III. Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị

Nghiên cứu đã đề xuất hai chiến lược chính để nâng cấp chuỗi giá trị thanh long tại ĐBSCL. Đầu tiên là chiến lược nâng cao chất lượng sản phẩm, nhằm cải thiện quy trình sản xuất và tiêu thụ thanh long. Chiến lược này bao gồm việc áp dụng các tiêu chuẩn chất lượng quốc tế và phát triển các liên kết kinh doanh trong sản xuất. Thứ hai là chiến lược đầu tư công nghệ, với mục tiêu giảm chi phí sản xuất và tăng sản lượng. Việc đầu tư vào công nghệ chế biến và sản xuất sẽ giúp nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm thanh long, từ đó mở rộng thị trường xuất khẩu.

3.1. Giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm

Giải pháp nâng cao chất lượng sản phẩm thanh long bao gồm việc áp dụng các tiêu chuẩn như GlobalGAP và VietGAP trong sản xuất. Điều này không chỉ giúp cải thiện chất lượng sản phẩm mà còn tạo niềm tin cho người tiêu dùng. Ngoài ra, việc tăng cường các hoạt động xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm cũng là một phần quan trọng trong chiến lược này. Các hợp tác xã và tổ hợp tác cần được khuyến khích để tạo ra các sản phẩm đạt tiêu chuẩn, từ đó nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của thanh long trên thị trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long Đồng bằng sông Cửu Long" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hằng Nga, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Tri Khiêm, bảo vệ tại Trường Đại học Cần Thơ năm 2023, thuộc chuyên ngành Quản trị kinh doanh (mã số: 62 34 01 02).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thanh long là một trong những cây ăn quả chủ lực thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp, gia tăng giá trị trên một đơn vị diện tích và tạo nguồn thu nhập cho nông hộ tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Ở phạm vi quốc gia, thanh long đóng góp kim ngạch xuất khẩu lớn trong nhóm hàng nông sản: năm 2019 đạt 1,3 tỷ USD (tăng 3,9% so với năm 2018) và năm 2021 đạt 1,04 tỷ USD (Tổng cục Hải quan, 2019, 2021). Tuy nhiên, ngành hàng thanh long tại ĐBSCL đối mặt với nhiều rủi ro mang tính hệ thống:

• Xuất khẩu phụ thuộc chủ yếu vào thị trường Trung Quốc qua đường tiểu ngạch (chiếm 88,72% tổng kim ngạch năm 2021); khi thị trường này giảm 10,6% kim ngạch nhập khẩu trong năm 2021 đã kéo theo sự sụt giảm của toàn ngành.
• Sản xuất còn nhỏ lẻ, tự phát, chưa bám sát quy hoạch vùng chuyên canh.
• Giá bán bấp bênh, thiếu tính bền vững; quy trình canh tác đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm (GAP) còn hạn chế; tỷ lệ tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và dịch bệnh ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng quả.
• Liên kết dọc giữa nông dân và doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu gần như không có; liên kết ngang giữa các hộ trồng thanh long thông qua hợp tác xã còn yếu.
• Khâu sơ chế, bảo quản sau thu hoạch còn hạn chế, tỷ lệ hao hụt cao và thiếu các dòng sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao.
• Tác động của đại dịch Covid-19 và sự gia tăng hàng rào kỹ thuật kiểm dịch làm tình trạng dư cung và sụt giảm giá bán trở nên nghiêm trọng.

Về mặt học thuật, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam về chuỗi giá trị nông sản thường chỉ áp dụng đơn lẻ các phương pháp phân tích chuỗi định tính hoặc tính toán chi phí - lợi nhuận thuần túy, chưa có sự kết nối với các mô hình định lượng chuỗi thời gian nhằm kiểm định sự truyền dẫn và đồng liên kết giá giữa các phân khúc thị trường (giá vườn, giá bán lẻ và giá xuất khẩu). Đây chính là khoảng trống nghiên cứu mà luận án hướng tới giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Xây dựng chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long nhằm nâng cao giá trị gia tăng và hiệu quả chuỗi ngành hàng thanh long, góp phần phát triển ổn định ngành hàng thanh long vùng ĐBSCL.
• Mục tiêu cụ thể:
  • (i) Phân tích yêu cầu thị trường về sản phẩm thanh long trong nước, ngoài nước và sự liên kết giá trong thị trường.
  • (ii) Đánh giá thực trạng sản xuất thanh long vùng ĐBSCL.
  • (iii) Phân tích chuỗi giá trị sản phẩm thanh long vùng ĐBSCL.
  • (iv) Đề xuất chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị sản phẩm thanh long vùng ĐBSCL.

Câu hỏi nghiên cứu

Văn bản luận án xác định 8 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Yêu cầu thị trường về sản phẩm thanh long của Việt Nam và các quốc gia nhập khẩu thanh long hiện nay như thế nào?
2. Độ tập trung thị trường của các khâu trong chuỗi và hiện trạng tiêu thụ thanh long vùng ĐBSCL ra sao?
3. Giá bán thanh long giữa các thị trường có sự liên kết với nhau không?
4. Số lượng, chất lượng và giá bán trong sản xuất thanh long vùng ĐBSCL hiện nay ra sao?
5. Thực trạng hoạt động chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL?
6. Giá trị gia tăng theo kênh thị trường và toàn chuỗi ra sao?
7. Thuận lợi và khó khăn cũng như điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức toàn ngành hàng thanh long hiện nay là gì?
8. Chiến lược nào có thể giúp nâng cấp chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phân tích chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL để xây dựng chiến lược và giải pháp nâng cấp chuỗi.
• Đối tượng khảo sát: Tất cả các tác nhân tham gia và hỗ trợ chuỗi, gồm: người trồng thanh long, thương lái, chủ vựa, người bán sỉ, người bán lẻ, công ty xuất khẩu thanh long, hợp tác xã/tổ hợp tác, các đơn vị hỗ trợ/thúc đẩy chuỗi và nhà khoa học. Luận án không khảo sát người tiêu dùng cá nhân, người tiêu dùng công nghiệp (nhà hàng, quán ăn) và thương lái trung gian tại khu vực cửa khẩu biên giới.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại hai tỉnh Long An và Tiền Giang. Đây là hai địa phương có diện tích và sản lượng thanh long lớn nhất vùng, đại diện cho 96% diện tích và 99,4% sản lượng thanh long của toàn vùng ĐBSCL.
• Phạm vi thời gian: Số liệu sản xuất và kinh doanh sơ cấp được thu thập cho thời vụ năm 2019 (khảo sát thực địa thực hiện trong năm 2020). Dữ liệu chuỗi thời gian phân tích liên kết giá được tổng hợp theo quý giai đoạn 2016–2021.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trước đây

Luận án đã hệ thống hóa các trường phái nghiên cứu chuỗi giá trị và truyền dẫn giá trên thế giới và tại Việt Nam:

Nhóm nghiên cứu	Tác giả, công trình và năm công bố	Nội dung và phát hiện chính được tác giả trích dẫn
Lý thuyết nền tảng về chuỗi giá trị	Porter (1985); Kaplinsky (1999); Kaplinsky & Morris (2001); Gereffi (1994, 1999); Gereffi và ctg (2005); GTZ (2007); DFID (2008); IFAD (2014); FAO (2006).	Phân định chuỗi giá trị theo nghĩa hẹp (hoạt động nội bộ công ty) và nghĩa rộng (tập hợp các tác nhân từ đầu vào đến tiêu dùng). Tiếp cận ValueLinks (GTZ) và M4P (DFID) chú trọng phân tích nâng cấp và hỗ trợ người nghèo.
Công cụ quản trị chiến lược kết hợp	Anton (2015); Barashkova (2018); Muzi & Wong (2014); Rutta (2015); Yildirim & Erbaṣ (2011); Farova (2011); Anna (2015); Xu (2009); Brnjas & Tripunoski (2015).	Kết hợp PEST, mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Porter và ma trận SWOT để nhận diện các yếu tố môi trường bên ngoài và năng lực nội tại nhằm hoạch định chiến lược kinh doanh.
Nghiên cứu chuỗi giá trị thanh long	Đoàn Minh Vương và ctg (2015); Dương Văn Tuấn (2016); Axis Research (2006); JICA (2015); AFE (2015).	- Tại Chợ Gạo (Tiền Giang), nông dân chiếm tỷ trọng giá trị gia tăng thuần cao trong kênh xuất khẩu nhưng lợi nhuận tính trên hộ rất thấp (0,64% toàn chuỗi). - Tại Long An, sản xuất tự phát, thiếu liên kết quy mô lớn; lợi nhuận hộ đạt 251,5 triệu đồng/năm. - Tại Bình Thuận, hạn chế về số lượng hợp tác xã và chuyển giao kỹ thuật. - Tại Ấn Độ (JICA), thanh long tiêu thụ qua chợ đầu mối đấu giá bởi Ủy ban APMC. - Tại Bangladesh (AFE/SDC), kênh phân phối nội địa đơn giản, lập sơ đồ lịch thời vụ kiểm soát rủi ro thiên tai.
Nghiên cứu chuỗi giá trị nông sản khác	Anic & Nusinovic (2005); Barry (2006); Trần Công Thắng và ctg (2006); Silva & Trienekens (2007); Võ Thị Thanh Lộc & Lê Nguyễn Đoan Khôi (2011); Kleeman (2011); DIMAT (2012); Nguyễn Thị Minh Hòa & Nguyễn Trọng Dũng (2012); Nguyễn Phú Son (2012, 2014); Võ Thị Thanh Lộc & Nguyễn Phú Son (2013); Hartatri (2014); Crespo Stupková (2016); Nguyễn Hữu Tâm (2016).	Đánh giá hiện trạng chi phí, lợi nhuận, sơ đồ dòng sản phẩm trên các ngành hàng: táo (Croatia), chôm chôm (Sri Lanka), chè (Việt Nam), rau (Thái Lan), dừa (Bến Tre), lúa gạo (ĐBSCL, Bình Thuận), dứa hữu cơ (Ghana), sắn (Uganda), nấm rơm (Huế), nho và tỏi (Ninh Thuận), cà phê (Indonesia), quả mọng (Mexico), ca cao (Bến Tre). Đề xuất 4 hướng chiến lược nâng cấp theo GTZ: giảm chi phí, nâng cao chất lượng, đầu tư công nghệ, tái phân phối.
Truyền dẫn giá và tích tụ thị trường	Mundlak & Larson (1992); Parsley & Wei (1996); Fackler & Goodwin (2001); McCorriston và ctg (2000); Thompson và ctg (2002); Subervie (2011); Balcombe & Morrison (2002); Granger & Newbold (1974); Engle & Granger (1987); Barrett (1996); Asche và ctg (2002); Nguyen Tien Thong và ctg (2020); Nguyen (2010, 2012); Baffes & Gardner (2003).	Kiểm định quy luật một giá (LOP) và hiện tượng truyền dẫn giá không đối xứng (ATP). Sự hiện diện của sức mạnh thị trường làm cho biến động giá thế giới truyền dẫn không hoàn hảo vào thị trường nội địa. Sử dụng mô hình hiệu chỉnh sai số (VECM/ECM) và kiểm định đồng liên kết Johansen để phân tích chuỗi số liệu chuỗi thời gian không dừng.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Qua tổng quan tài liệu, tác giả xác định các khoảng trống lớn:

1. Các nghiên cứu chuỗi giá trị thanh long trước đây tại ĐBSCL chủ yếu dừng lại ở phạm vi một huyện hoặc một tỉnh riêng lẻ (như Chợ Gạo hoặc Long An), chưa có công trình nào bao quát hai vùng trọng điểm chuyên canh đại diện cho hơn 96% diện tích toàn vùng.
2. Các nghiên cứu trước đây chỉ sử dụng phương pháp phân tích chuỗi giá trị đơn lẻ mang tính mô tả tĩnh, chưa kết hợp với phân tích kinh lượng về truyền dẫn giá giữa các tầng nấc thị trường (người trồng - bán lẻ - xuất khẩu).
3. Thiếu sự tích hợp có hệ thống giữa bộ công cụ ValueLinks (GTZ) với các mô hình phân tích môi trường kinh doanh (PEST, 5 áp lực cạnh tranh của Porter và ma trận SWOT) để lượng hóa các phát hiện thực nghiệm thành 2 chiến lược nâng cấp cụ thể kèm giải pháp chi tiết cho ngành hàng thanh long ĐBSCL.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và công cụ phân tích

Luận án vận dụng cách tiếp cận toàn cầu về phân tích và nâng cấp chuỗi giá trị theo cẩm nang ValueLinks của GTZ (2007), kết hợp với các lý thuyết quản trị chiến lược và kinh tế lượng ứng dụng:

• Vẽ sơ đồ chuỗi giá trị: Nhận diện dòng vật chất, dòng tài chính, chức năng và vị trí của các tác nhân tham gia từ khâu cung ứng đầu vào, sản xuất, thu gom, bán buôn, bán lẻ đến xuất khẩu.
• Phân tích kinh tế chuỗi: Đo lường các chỉ tiêu doanh thu, chi phí trung gian, giá trị gia tăng (VA), giá trị gia tăng thuần (NVA) và lợi nhuận của từng nhóm tác nhân và theo từng kênh phân phối.
• Phân tích môi trường kinh doanh:
  • Mô hình PEST (Chính trị, Kinh tế, Xã hội, Công nghệ) đánh giá các yếu tố vĩ mô tác động đến ngành hàng.
  • Mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Michael Porter (đối thủ cạnh tranh hiện tại, nhà cung cấp, khách hàng, sản phẩm thay thế, đối thủ tiềm ẩn) đánh giá cấu trúc vi mô.
  • Ma trận SWOT: Kết hợp điểm mạnh, điểm yếu nội bộ chuỗi với cơ hội, thách thức bên ngoài để định hình các giải pháp chiến lược.
• Khung chiến lược nâng cấp chuỗi: Dựa trên 4 chiến lược của GTZ (được hệ thống hóa bởi Võ Thị Thanh Lộc và Nguyễn Phú Son, 2016): Nâng cao chất lượng; Đầu tư công nghệ; Giảm chi phí; Tái phân phối.
• Lý thuyết truyền dẫn giá: Sử dụng mô hình véc tơ hiệu chỉnh sai số (VECM) để phân tích mối quan hệ đồng liên kết ngắn hạn và dài hạn giữa ba chuỗi giá: giá tại vườn ($P_{tv}$), giá bán lẻ nội địa ($P_{bl}$) và giá xuất khẩu ($P_{xk}$).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

• Phương pháp chọn vùng nghiên cứu: Chọn tỉnh Long An và Tiền Giang. Đây là 2 tỉnh chiếm tỷ trọng áp đảo về diện tích (96%) và sản lượng (99,4%) của toàn vùng ĐBSCL.
• Phương pháp chọn mẫu và quy mô mẫu: Tổng cỡ mẫu khảo sát thực địa gồm 331 quan sát, phân bổ theo các nhóm tác nhân:
  • Nông dân trồng thanh long: khảo sát tại các vùng chuyên canh huyện Châu Thành (Long An) và Chợ Gạo (Tiền Giang).
  • Thương lái thu gom địa phương.
  • Chủ vựa thanh long.
  • Người bán sỉ và người bán lẻ.
  • Doanh nghiệp xuất khẩu thanh long.
  • Đại diện các Hợp tác xã/Tổ hợp tác trồng thanh long.
  • Nhà hỗ trợ, thúc đẩy chuỗi (cán bộ quản lý nông nghiệp, khuyến nông) và các nhà khoa học.
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi soạn sẵn đối với 331 tác nhân trong chuỗi trong năm 2020 (về hoạt động sản xuất, chi phí, doanh thu, kênh tiêu thụ vụ năm 2019).
  • Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo thống kê từ Tổng cục Hải quan, Cục Trồng trọt, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn các tỉnh Long An, Tiền Giang; các chuỗi dữ liệu giá định kỳ theo quý giai đoạn 2016–2021.
• Kỹ thuật phân tích dữ liệu:
  • Thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ, giá trị trung bình) để mô tả các đặc tính kinh tế - xã hội của nông hộ và các tác nhân.
  • Phân tích tương quan và hồi quy tuyến tính xác định các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm thanh long.
  • Đánh giá mức độ tập trung thị trường thông qua tính toán hệ số Gini trong các khâu sản xuất, thu gom của thương lái và chủ vựa.
  • Phân tích kinh tế lượng chuỗi thời gian: Kiểm định tính dừng/nghiệm đơn vị bằng kiểm định ADF (Augmented Dickey-Fuller) cho chuỗi gốc và chuỗi sai phân bậc 1; Kiểm định độ trễ tối ưu; Kiểm định đồng liên kết Johansen; Ước lượng mô hình VECM để xác định hệ số điều chỉnh sai số (ECT) phản ánh tốc độ điều chỉnh về cân bằng dài hạn giữa các thị trường giá.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương này thiết lập nền tảng nghiên cứu thông qua việc phân tích bối cảnh xuất khẩu nông sản Việt Nam và vị thế ngành hàng thanh long ĐBSCL. Tác giả luận giải tính cấp thiết xuất phát từ các rủi ro thị trường (phụ thuộc vào Trung Quốc, đứt gãy liên kết chuỗi, tiêu chuẩn GAP thấp). Chương 1 công bố 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể, 8 câu hỏi nghiên cứu, phạm vi khảo sát (331 mẫu tại Long An, Tiền Giang) và cấu trúc 5 chương của toàn bộ luận án.

Chương 2: Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Chương 2 tổng thuật toàn diện các hướng tiếp cận lý thuyết chuỗi giá trị:

• Phân tích sự khác biệt giữa khung chuỗi giá trị Porter (tiếp cận vi mô nội bộ doanh nghiệp), phương pháp Filière (tiếp cận dòng chuyển dịch vật chất kỹ thuật bắt nguồn từ Pháp), mô hình SIPOC (quản lý chất lượng quy trình trong doanh nghiệp) và phương pháp ValueLinks của GTZ kết hợp M4P của DFID (tiếp cận mạng lưới kinh tế toàn cầu gắn với nông hộ nhỏ).
• Lược khảo các công trình nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long trong nước (Chợ Gạo, Long An, Bình Thuận) và quốc tế (Ấn Độ, Bangladesh).
• Lược khảo 17 công trình chuỗi giá trị nông sản khác để rút ra các bài học về 4 chiến lược nâng cấp chuỗi.
• Trình bày cơ sở lý luận về truyền dẫn giá, quy luật một giá (LOP), truyền dẫn giá bất đối xứng (ATP) và phương pháp kinh tế lượng chuỗi thời gian (đồng liên kết Johansen, VECM). Cuối chương khẳng định tính mới và xác lập khung phân tích của đề tài.

Chương 3: Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa các công cụ thao tác trong nghiên cứu:

• Trình bày quy trình 9 bước phân tích chuỗi theo GTZ (2007).
• Hướng dẫn công thức tính toán các chỉ tiêu tài chính chuỗi: Doanh thu, Chi phí trung gian, Giá trị gia tăng (VA), Giá trị gia tăng thuần (NVA), Phân phối lợi nhuận giữa các tác nhân.
• Thiết lập khung phân tích PEST, 5 áp lực cạnh tranh của Porter và ma trận SWOT.
• Trình bày mô hình thực nghiệm VECM kiểm định truyền dẫn giá giữa 3 thị trường:

$$\Delta P_{t} = \sum_{i=1}^{k-1} \Gamma_i \Delta P_{t-i} + \Pi P_{t-1} + \epsilon_t$$

Trong đó $P_t$ là véc tơ gồm 3 biến logarit giá: giá tại vườn ($\ln P_{tv}$), giá bán lẻ ($\ln P_{bl}$) và giá xuất khẩu ($\ln P_{xk}$).

• Mô tả phương pháp chọn mẫu 331 quan sát và quy trình phỏng vấn tại hai tỉnh Long An và Tiền Giang.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là phần nội dung thực nghiệm chính của luận án, được chia thành 7 nội dung cốt lõi:

1. Khái quát địa bàn và ngành hàng thanh long: Phân tích điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ĐBSCL; diện tích, năng suất, sản lượng thanh long giai đoạn 2015–2020 tại Long An và Tiền Giang; phân tích thị trường tiêu thụ thanh long toàn cầu và các thị trường xuất khẩu trọng điểm của Việt Nam năm 2021.
2. Yêu cầu thị trường và thực trạng tiêu thụ thanh long:
   • Nhận diện lỗ hổng giữa chất lượng sản phẩm thanh long ĐBSCL so với yêu cầu của các thị trường nhập khẩu khó tính (tiêu chuẩn GlobalGAP, kiểm dịch, dư lượng thuốc BVTV).
   • Đánh giá mức độ tập trung thị trường qua hệ số Gini ở các khâu: khâu sản xuất có tính phân tán cao; khâu thu gom của thương lái và chủ vựa có mức độ tập trung trung bình đến cao.
   • Phân tích nguyên nhân hao hụt thanh long trong khâu thu hoạch và bảo quản của nông hộ.
3. Phân tích truyền dẫn giá thanh long bằng mô hình VECM:
   • Kiểm định nghiệm đơn vị (ADF): Cả 3 chuỗi giá ($P_{tv}$, $P_{bl}$, $P_{xk}$) đều không dừng ở chuỗi mức, nhưng dừng ở sai phân bậc 1, đạt tính tích hợp bậc 1: $I(1)$.
   • Kiểm định xác định độ trễ: Xác định độ trễ tối ưu cho mô hình VAR/VECM.
   • Kiểm định đồng liên kết Johansen: Kết quả kiểm định xác nhận tồn tại véc tơ đồng liên kết giữa giá xuất khẩu, giá bán lẻ và giá tại vườn.
   • Ước lượng VECM: Khẳng định có mối quan hệ đồng liên kết cả trong dài hạn và ngắn hạn giữa 3 chuỗi giá. Biến động giá xuất khẩu và giá bán lẻ truyền dẫn có ý nghĩa thống kê tới giá thu mua tại vườn của nông dân, tuy nhiên mức độ truyền dẫn có độ trễ nhất định.
4. Thực trạng sản xuất thanh long của nông hộ:
   • Phân tích cơ cấu giống (ruột đỏ, ruột trắng), nguồn gốc giống, kỹ thuật chiếu đèn xử lý ra hoa nghịch vụ, vốn đầu tư, thu nhập và chi tiêu của hộ năm 2019.
   • Thực trạng tham gia hợp tác xã/tổ hợp tác: tỷ lệ nông dân tham gia còn thấp, các HTX hoạt động yếu, chưa thực hiện được vai trò tiêu thụ lớn cho xã viên.
   • Ước lượng mô hình hồi quy các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thanh long (kinh nghiệm canh tác, áp dụng quy trình VietGAP, kỹ thuật sử dụng phân bón, thuốc BVTV).
5. Phân tích chuỗi giá trị thanh long ĐBSCL năm 2019:
   • Sơ đồ chuỗi giá trị: Xác định rõ các kênh phân phối nội địa và kênh xuất khẩu qua biên giới sang Trung Quốc và các thị trường khác.
   • Phân tích chi phí và kết quả kinh doanh từng tác nhân: Lập bảng tổng hợp cơ cấu giá thành sản xuất, doanh thu và lợi nhuận của: nông dân, thương lái, chủ vựa, người bán sỉ, người bán lẻ, công ty xuất khẩu.
   • Phân tích giá trị gia tăng (VA) và giá trị gia tăng thuần (NVA): Phân bổ lợi nhuận không đồng đều giữa các tác nhân; công ty xuất khẩu và chủ vựa đạt quy mô lợi nhuận tuyệt đối lớn trong khi nông dân chịu rủi ro giá biến động cao nhất.
   • Hậu cần chuỗi và đánh giá rủi ro: Phân tích rủi ro thị trường (rớt giá, ùn ứ cửa khẩu), rủi ro tài chính (thiếu vốn lưu động, phụ thuộc nợ gối đầu), rủi ro kỹ thuật và tự nhiên (sâu bệnh, hạn mặn).
6. Phân tích môi trường vĩ mô và vi mô:
   • Phân tích PEST đối với ngành hàng thanh long.
   • Phân tích 5 áp lực cạnh tranh của Porter: Áp lực từ khách hàng thu mua (thương nhân Trung Quốc) và áp lực cạnh tranh từ các nước sản xuất mới nổi có xu hướng gia tăng mạnh.
7. Chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị:
   • Xây dựng ma trận SWOT tổng hợp toàn chuỗi ngành hàng.
   • Lựa chọn 2 chiến lược nâng cấp cốt lõi: (1) Chiến lược nâng cao chất lượng sản phẩm thanh long, và (2) Chiến lược đầu tư công nghệ, được cụ thể hóa thành 7 nhóm giải pháp chiến lược.

Chương 5: Kết luận và kiến nghị

Chương tổng kết các phát hiện then chốt về sự đứt gãy liên kết trong chuỗi, sự phụ thuộc thị trường, kết quả thực nghiệm đồng liên kết giá; đồng thời đưa ra hệ thống kiến nghị chính sách đối với cơ quan quản lý nhà nước (Bộ NN&PTNT, UBND tỉnh Long An và Tiền Giang), các tổ chức hỗ trợ chuỗi, các hợp tác xã, doanh nghiệp xuất khẩu và người nông dân.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Kết hợp phương pháp chuỗi giá trị và kinh tế lượng chuỗi thời gian: Luận án đã kết nối cách tiếp cận phân tích chuỗi giá trị ValueLinks của GTZ với mô hình kinh tế lượng Vector Error Correction Model (VECM). Sự kết hợp này khắc phục hạn chế mô tả tĩnh của các nghiên cứu chuỗi giá trị truyền thống, cung cấp bằng chứng định lượng về sự liên kết giá và truyền dẫn giá giữa thị trường người trồng, thị trường bán lẻ nội địa và thị trường xuất khẩu.
2. Khung phân tích đa công cụ hoàn chỉnh: Luận án kết hợp đồng thời phương pháp phân tích chuỗi giá trị với mô hình PEST (phân tích vĩ mô), mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Porter (phân tích vi mô) và ma trận SWOT để làm căn cứ khoa học cho việc đề xuất các chiến lược nâng cấp chuỗi ngành hàng nông sản.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về thị trường thanh long ĐBSCL: Kiểm định thành công sự đồng liên kết dài hạn và ngắn hạn của 3 chuỗi giá ($P_{tv}, P_{bl}, P_{xk}$) giai đoạn 2016–2021, làm sáng tỏ cơ chế truyền dẫn tín hiệu giá từ thị trường xuất khẩu và bán lẻ về thị trường người sản xuất tại ĐBSCL.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Bức tranh toàn cảnh về phân phối kinh tế chuỗi năm 2019: Luận án lượng hóa chi tiết cơ cấu giá thành sản xuất 1 kg thanh long, doanh thu, giá trị gia tăng và lợi nhuận của từng nhóm tác nhân (nông hộ, thương lái, chủ vựa, người bán sỉ, bán lẻ, công ty xuất khẩu), chỉ rõ sự phân bổ lợi ích và rủi ro bất cân xứng trong chuỗi.
2. Xác lập 2 chiến lược nâng cấp cốt lõi và 7 nhóm giải pháp:
   • Chiến lược 1: Nâng cao chất lượng sản phẩm thanh long: Mục tiêu là cải thiện và đổi mới chất lượng thanh long nhằm tăng giá trị sản phẩm và thâm nhập các thị trường tiêu chuẩn cao. Chiến lược gắn liền với các giải pháp:
     • Củng cố và phát triển các liên kết ngang (tổ hợp tác, hợp tác xã) để tổ chức sản xuất quy mô lớn theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, VietGAP, GlobalGAP.
     • Ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật trong canh tác, quản lý dịch hại và chiếu đèn xử lý ra hoa nhằm tối ưu hóa chi phí và đạt năng suất ổn định.
     • Phát triển các liên kết dọc bền vững giữa hợp tác xã nông dân và các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu để ổn định đầu ra.
     • Tăng cường hoạt động xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu thanh long Long An và Tiền Giang, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu chính ngạch ngoài thị trường Trung Quốc (tận dụng các hiệp định EVFTA, CPTPP).
   • Chiến lược 2: Đầu tư công nghệ: Mục tiêu là sản xuất theo quy mô, giảm chi phí, tăng sản lượng, đồng nhất chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm và tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn. Chiến lược bao gồm các giải pháp:
     • Tăng cường đầu tư công nghệ bảo quản sau thu hoạch, công nghệ chiếu xạ, rửa, xử lý hơi nước nóng để giảm tỷ lệ hư hao và đáp ứng rào cản kiểm dịch thực vật.
     • Đầu tư phát triển công nghệ chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng từ thanh long (nước ép, thanh long sấy dẻo, rượu vang thanh long, bột thanh long), giải quyết tình trạng dư thừa sản phẩm tươi trong vụ chính.
     • Hiện đại hóa hệ thống logistics, kho lạnh bảo quản tại vùng nguyên liệu chuyên canh tập trung.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo tuyên bố của tác giả tại mục giới hạn phạm vi nghiên cứu (Tiểu mục 1.4.3), luận án tồn tại các hạn chế sau:

• Đánh giá rủi ro mang tính định tính: Phân tích rủi ro trong sản xuất và tiêu thụ thanh long chủ yếu được đánh giá định tính dựa trên ý kiến khảo sát của các tác nhân, chưa được lượng hóa bằng các mô hình đo lường rủi ro kinh tế chuyên sâu.
• Đánh giá biến đổi khí hậu: Mức độ thích ứng và hiệu quả của cây thanh long trong điều kiện biến đổi khí hậu (hạn hán, xâm nhập mặn tại Long An, Tiền Giang) mới chỉ dừng lại ở đánh giá định tính qua dữ liệu thứ cấp và quan sát thực địa.
• Hạn chế dữ liệu ngành: Thông tin thống kê vĩ mô tổng thể về diện tích và sản lượng thanh long trên toàn quốc cũng như số liệu chi tiết toàn cầu còn thiếu đồng bộ, dẫn đến việc phân tích số liệu tổng quát chủ yếu tập trung tại hai tỉnh ĐBSCL.
• Định tính hóa công cụ PEST và Porter: Phân tích mô hình PEST và mô hình 5 áp lực cạnh tranh của Porter không được đo lường bằng các chỉ số lượng hóa cụ thể mà dựa vào tổng hợp tài liệu và tham vấn chuyên gia.
• Phân tích hậu cần và thể chế: Do hạn chế về thông tin và dữ liệu thực địa, các nội dung về logistics chuyên sâu và phân tích thể chế chính sách chuỗi giá trị chưa được phân tích sâu.
• Đối tượng khảo sát chưa bao quát toàn diện: Nghiên cứu chưa tiến hành điều tra người tiêu dùng cuối cùng (người tiêu dùng cá nhân, hệ thống nhà hàng - ẩm thực) và lực lượng thương lái trung gian hoạt động tại khu vực các cửa khẩu phía Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên:
  • Cung cấp phương pháp luận mẫu mực về việc kết hợp công cụ phân tích chuỗi giá trị định tính (ValueLinks của GTZ) với mô hình định lượng kinh tế lượng chuỗi thời gian (VECM, kiểm định đồng liên kết Johansen).
  • Cung cấp khung tài liệu tham khảo phong phú về chuỗi giá trị nông sản và lý thuyết truyền dẫn giá trên thị trường nông sản thế giới và Việt Nam.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách:
  • Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Công Thương các tỉnh Long An, Tiền Giang và các địa phương vùng ĐBSCL có căn cứ thực tế để định hướng quy hoạch vùng trồng chuyên canh, chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể (HTX) và đầu tư cơ sở hạ tầng logistics, kho lạnh.
  • Phục vụ xây dựng các chương trình xúc tiến thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển từ xuất khẩu tiểu ngạch sang chính ngạch, tận dụng ưu đãi từ các hiệp định EVFTA, CPTPP.
• Doanh nghiệp xuất khẩu, chủ vựa và Hợp tác xã:
  • Cung cấp dữ liệu chi tiết về chi phí trung gian, mức độ tích tụ thị trường và các nguyên nhân gây hao hụt sản phẩm, giúp doanh nghiệp và vựa tái cấu trúc khâu thu gom, bảo quản.
  • Cung cấp luận cứ cho các HTX và nông hộ trong việc nhận thức tầm quan trọng của sản xuất an toàn theo quy trình GAP, liên kết ngang để bán hàng quy mô lớn nhằm cải thiện năng lực đàm phán giá.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao luận án chỉ chọn địa bàn nghiên cứu tại hai tỉnh Long An và Tiền Giang?

Long An và Tiền Giang là hai địa phương có diện tích và sản lượng thanh long lớn nhất vùng ĐBSCL. Theo số liệu thống kê trong luận án, hai tỉnh này đại diện cho 96% diện tích và 99,4% sản lượng thanh long của toàn vùng ĐBSCL, đồng thời là nơi hình thành vùng chuyên canh thanh long tập trung lớn nhất vùng, do đó hoàn toàn mang tính đại diện cho chuỗi giá trị thanh long ĐBSCL.

2. Kết quả kiểm định mô hình VECM đối với 3 chuỗi giá thanh long chỉ ra điều gì?

Kiểm định nghiệm đơn vị ADF cho thấy ba chuỗi giá (giá tại vườn $P_{tv}$, giá bán lẻ $P_{bl}$, giá xuất khẩu $P_{xk}$) đều là chuỗi dừng ở sai phân bậc 1, tức $I(1)$. Kiểm định đồng liên kết Johansen và ước lượng mô hình VECM xác nhận tồn tại mối quan hệ đồng liên kết cả trong dài hạn và ngắn hạn giữa 3 thị trường: biến động giá tại thị trường xuất khẩu và thị trường bán lẻ có truyền dẫn vào giá thu mua tại vườn của người nông dân.

3. Cơ cấu mẫu 331 quan sát của luận án bao gồm những nhóm tác nhân nào?

Mẫu 331 quan sát được phỏng vấn trực tiếp gồm: nông dân trồng thanh long, thương lái thu gom, chủ vựa, công ty xuất khẩu, người bán sỉ, người bán lẻ, các hợp tác xã/tổ hợp tác thanh long, cùng với các nhà hỗ trợ, thúc đẩy chuỗi (cán bộ quản lý địa phương) và các nhà khoa học tại Long An và Tiền Giang.

4. Tại sao luận án không lựa chọn mô hình SIPOC để phân tích chuỗi giá trị thanh long?

Luận án đã phân tích mô hình SIPOC (Supplier – Input – Process – Output – Customer) và chỉ rõ đây là mô hình tiếp cận theo góc độ chuỗi cung ứng vi mô nhằm cải tiến quy trình nội bộ liên tục trong từng doanh nghiệp riêng lẻ (thường kết hợp với chu trình PDCA). Mô hình này không phù hợp cho mục tiêu của luận án là phân tích toàn diện chuỗi giá trị ngành hàng nông sản với nhiều tác nhân độc lập tham gia nhằm phân tích sự phân phối giá trị gia tăng (VA) và nâng cấp giá trị toàn chuỗi.

5. Hai chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị được đề xuất từ ma trận SWOT là gì?

Luận án đề xuất 2 chiến lược trọng tâm:

1. Chiến lược nâng cao chất lượng sản phẩm thanh long: Tập trung vào liên kết ngang thành lập HTX sản xuất quy mô lớn đạt chuẩn GAP, chuyển giao kỹ thuật canh tác tối ưu và đẩy mạnh xúc tiến thương mại chính ngạch.
2. Chiến lược đầu tư công nghệ: Tập trung đầu tư công nghệ chế biến sâu để tạo các sản phẩm giá trị gia tăng, công nghệ bảo quản sau thu hoạch và hệ thống logistics để giảm chi phí, giảm tỷ lệ hao hụt và hạ giá thành cạnh tranh dài hạn.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hằng Nga đã hoàn thành việc mô tả và phân tích toàn diện chuỗi giá trị thanh long vùng Đồng bằng sông Cửu Long dựa trên khảo sát thực chứng 331 tác nhân tại Long An và Tiền Giang. Bằng việc kết hợp công cụ ValueLinks của GTZ với mô hình kinh tế lượng VECM, công trình đã chứng minh mối quan hệ đồng liên kết giá giữa thị trường sản xuất, bán lẻ và xuất khẩu, đồng thời làm rõ thực trạng đứt gãy liên kết chuỗi và hạn chế về tiêu chuẩn GAP. Trên cơ sở ma trận SWOT, luận án đã đề xuất hai chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị gồm nâng cao chất lượng sản phẩm và đầu tư công nghệ chế biến - bảo quản với 7 nhóm giải pháp, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho sự phát triển ổn định của ngành hàng thanh long vùng ĐBSCL.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 giới thiệu ý nghĩa khoa học và những tồn tại của chuỗi ngành hàng thanh long dẫn đến sự cần thiết phải thực hiện nghiên cứu; Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu; Đối tượng và phạm vi nghiên cứu; Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của nghiên cứu và cấu trúc luận án. 7 luan an Chương 2: Tổng quan tài liệu nghiên cứu. Chương 2 bao gồm các lược khảo tổng quan về phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị, các nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long, chiến lược và giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị, truyền dẫn giá trong chuỗi giá trị, đánh giá tổng quan tài liệu và khung nghiên cứu. Chương 3: Cơ sở lý thuyết và Phương pháp nghiên cứu.

Chương 3 trình bày các cơ sở lý thuyết liên quan đến bộ công cụ phân tích chuỗi giá trị của GTZ (2007), sự truyền dẫn giá; và phương pháp nghiên cứu bao gồm phương pháp chọn địa bàn nghiên cứu, phương pháp thu thập dữ liệu và phương pháp phân tích. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Nội dung chương 4 trình bày kết quả nghiên cứu theo các mục tiêu cụ thể bao gồm: phân tích yêu cầu thị trường, đánh giá thực trạng sản xuất; phân tích chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL và đề xuất các chiến lược nâng cấp chuỗi giá trị thanh long vùng ĐBSCL. Chương 5: Kết luận và kiến nghị.

Chương này trình bày tóm tắt kết quả thực hiện nghiên cứu và những tồn tại; một số kiến nghị để nâng cấp chuỗi giá trị thanh long ở các tỉnh trồng thanh long vùng ĐBSCL. 8 luan an CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU Chương 2 trình bày các lược khảo tổng quan về phương pháp tiếp cận chuỗi giá trị, các nghiên cứu về chuỗi giá trị thanh long, chiến lược và giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị, truyền dẫn giá trong chuỗi giá trị, đánh giá tổng quan tài liệu và khung nghiên cứu.1 PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CHUỖI GIÁ TRỊ 2.1 Định nghĩa chuỗi giá trị Chuỗi giá trị có thể được định nghĩa theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng: Chuỗi giá trị theo nghĩa hẹp là một loạt các hoạt động thực hiện trong một công ty để sản xuất ra một sản phẩm nhất định. Các hoạt động này có thể bao gồm từ giai đoạn xây dựng khái niệm và thiết kế, quá trình mua vật tư đầu vào, sản xuất, tiếp thị và phân phối, thực hiện các dịch vụ hậu mãi v.Tất cả những hoạt động này trở thành một chuỗi kết nối người sản xuất với người tiêu dùng. Mặt khác, mỗi hoạt động sẽ làm tăng thêm giá trị cho sản phẩm cuối cùng.

Nói cách khác, chuỗi giá trị theo nghĩa hẹp bao gồm các hoạt động trong cùng một tổ chức hay một công ty theo khung phân tích của Porter (1985). Theo nghĩa rộng, chuỗi giá trị là một tập hợp những hoạt động do nhiều tác nhân khác nhau tham gia thực hiện (nhà cung cấp đầu vào, người thu gom, nhà chế biến, công ty, người bán sỉ, người bán lẻ.) để sản xuất ra một sản phẩm, sau đó bán cho người tiêu dùng trong nước và người tiêu dùng nước ngoài thông qua hoạt động xuất khẩu (phương pháp tiếp cận toàn cầu của GTZ, 2007). Nói cách khác, chuỗi giá trị theo nghĩa rộng là một chuỗi các quá trình sản xuất từ đầu vào đến đầu ra; một sự sắp xếp có tổ chức, kết nối và điều phối từ người sản xuất, nhóm sản xuất, doanh nghiệp và nhà phân phối liên quan đến một sản phẩm cụ thể; và là một mô hình kinh tế trong đó kết nối việc lựa chọn sản phẩm và công nghệ thích hợp với cách thức tổ chức các tác nhân liên quan để tiếp cận thị trường.2 Phương pháp luận trong cách tiếp cận chuỗi giá trị Có nhiều định nghĩa khác nhau về cách tiếp cận chuỗi giá trị nhưng nhìn chung chuỗi giá trị có ba cách tiếp cận chính đó là phương pháp Filière (phương pháp chuỗi), khung phân tích của Porter và cách tiếp cận toàn cầu.1 Khung phân tích của Porter Cách tiếp cận thứ hai có liên quan đến công trình của Michael Porter (1985) về các lợi thế cạnh tranh. Michael Porter đã dùng khung phân tích chuỗi giá trị để đánh giá xem một công ty nên tự định vị mình như thế nào trên thị trường và trong mối 9 luan an quan hệ với các nhà cung cấp, khách hàng và các đối thủ cạnh tranh khác (cách tiếp cận chuỗi giá trị theo nghĩa hẹp).

Trong đó, ý tưởng về lợi thế cạnh tranh của một doanh nghiệp được tóm tắt như sau: Một công ty có thể cung cấp cho khách hàng một mặt hàng (hoặc dịch vụ) có giá trị tương đương với đối thủ cạnh tranh của mình nhưng với chi phí thấp hơn (chiến lược giảm chi phí). Hoặc, làm thế nào để một doanh nghiệp có thể sản xuất một mặt hàng mà khách hàng chấp nhận mua với giá cao hơn (chiến lược tạo sự khác biệt). Trong bối cảnh này, khái niệm chuỗi giá trị được sử dụng như một khung khái niệm mà các doanh nghiệp có thể dùng để tìm ra các nguồn lợi thế cạnh tranh (thực tế và tiềm năng) của mình. Đặc biệt, Porter còn lập luận rằng các nguồn lợi thế cạnh tranh không thể tìm ra nếu nhìn vào công ty như một tổng thể.

Một công ty cần được phân tách thành một loạt các hoạt động và có thể tìm thấy lợi thế cạnh tranh trong một (hoặc nhiều hơn) ở các hoạt ộng đó. Porter phân biệt giữa các hoạt động sơ cấp, trực tiếp góp phần tăng thêm cho giá trị sản xuất hàng hoá (dịch vụ) và các hoạt động hỗ trợ có ảnh hưởng gián tiếp đến giá trị cuối cùng của sản phẩm (Hình 2. Cơ sở hạ tầng: quản trị, tài chính, pháp lý, kế hoạch Hoạt động hổ Quản lý nguồn nhân lực: quan hệ, lương thưởng, đào tạo trợ Lợi nhuận Phát triển công nghệ: quản lý chuỗi cung ứng Hoạt động mua sắm: thông tin với nhà cung cấp,. Đầu vào Sản xuất Đầu ra Marketing, Dịch vụ bán hàng Các hoạt động chính Hình 2.1: Khung phân tích chuỗi giá trị của Porter Nguồn: Michael Porter, 1985 Trong khung phân tích của Porter, khái niệm chuỗi giá trị không trùng với ý tưởng về chuyển đổi vật chất.

Porter giới thiệu ý tưởng theo đó tính cạnh tranh của một công ty không chỉ liên quan đến qui trình sản xuất. Tính cạnh tranh của doanh nghiệp có thể phân tích bằng cách xem xét chuỗi giá trị bao gồm thiết kế sản phẩm, mua vật tư đầu vào, hậu cần (bên trong và bên ngoài), tiếp thị, bán hàng, các dịch vụ hậu mãi và dịch vụ hỗ trợ (lập chiến lược, quản lý nguồn nhân lực, hoạt động nghiên cứu…). Do vậy, trong khung phân tích của Porter, chuỗi giá trị của công ty chỉ áp dụng trong kinh doanh. Phân tích chuỗi giá trị chủ yếu nhằm hỗ trợ các hoạt động quản lý, điều hành đưa ra các quyết định mang tính chiến lược của một tổ chức, một công ty.2 Phương pháp Filière (chuỗi, mạch) Phương pháp Filière được Kaplinsky (1999) đề cập bao gồm nhiều trường phái tư duy và truyền thống nghiên cứu khác nhau.

Khởi đầu, phương pháp này được dùng để phân tích hệ thống nông nghiệp của các nước đang phát triển trong hệ thống thuộc địa của Pháp. Phân tích chuỗi, chủ yếu là làm công cụ để nghiên cứu cách thức mà các hệ thống sản xuất nông nghiệp (cao su, bông, cà phê, dừa, lúa gạo và rau màu) được tổ chức trong bối cảnh của các nước đang phát triển. Trong bối cảnh này, khung filière chú trọng đặc biệt đến cách thức các hệ thống sản xuất địa phương được kết nối với công nghiệp chế biến, thương mại, xuất khẩu và khâu tiêu dùng cuối cùng. Do đó, khái niệm chuỗi (Filière) được nhận thức chủ yếu bằng kinh nghiệm thực tế và được sử dụng để lập sơ đồ dòng chuyển động của hàng hóa và xác định những người tham gia vào các hoạt động.

Tính hợp lý của chuỗi cũng tương tự như khái niệm rộng về chuỗi giá trị (đã trình bày ở trên). Tuy nhiên, khái niệm chuỗi chủ yếu tập trung vào các vấn đề của các mối quan hệ vật chất và kỹ thuật được tóm tắt trong sơ đồ dòng chảy của các hàng hóa và sơ đồ mối quan hệ chuyển đổi thông qua những người tham gia chuỗi (Hình 2. Nhà Nhà Nhà Nhà phân Nhà cung ứng sản xuất chế biến phối tiêu dùng đầu vào Hình 2.2: Khái niệm chuỗi theo phương pháp Filière Nguồn: Kaplinsky, 1999 Phương pháp chuỗi (Filière) có hai lĩnh vực và có một số điểm chung với các tiếp cận khác. Thứ nhất, việc đánh giá chuỗi về mặt kinh tế và tài chính chú trọng vào vấn đề tạo thu nhập và phân phối trong chuỗi hàng hóa và phân biệt các khoản chi phí, thu nhập giữa kinh doanh nội địa và quốc tế nhằm phân tích sự ảnh hưởng của chuỗi đến nền kinh tế quốc dân và sự đóng góp của nó vào tổng thu nhập quốc nội (GDP).

Thứ hai, phân tích chú trọng vào chiến lược của phương pháp chuỗi được sử dụng nhiều nhất ở trường Đại học Paris – Nanterre, một số viện nghiên cứu như Viện Nghiên cứu và Phát triển của Pháp (CIRAD), các tổ chức phi chính phủ như IRAM (về phát triển nông nghiệp), nghiên cứu một cách có hệ thống sự tác động lẫn nhau của các mục tiêu, các cản trở và kết quả của mỗi bên có liên quan trong chuỗi; các chiến lược cá nhân và tập thể cũng như các hình thái qui định mà Hugon (1985) đã xác định là có bốn loại liên quan đến chuỗi hàng hóa ở Châu Phi được phân tích gồm qui định trong nước, qui định về thị trường, qui định của nhà nước và qui định kinh doanh nông nghiệp quốc tế. Tương tự, Moustier và Leplaideur (1989) đã đưa ra một khung phân tích về tổ chức 11 luan an chuỗi hàng hóa (lập sơ đồ, các chiến lược cá nhân và tập thể, hiệu suất về mặt giá cả và tạo thu nhập, vấn đề chuyên môn hóa của nông dân, thương nhân ngành thực phẩm so với chiến lược đa dạng hóa).3 Mô hình SIPOC Ngoài những mô hình tiếp cận chuỗi giá trị còn có mô hình SIPOS (Supplier – Input – Process – Output – Customer, Nhà cung cấp – Đầu vào – Quy trình – Đầu ra – Khách hàng) dùng để mô tả mối quan hệ giữa nhà cung cấp, đầu vào, quy trình, đầu ra, khách hàng. Mục đích của việc phân tích mô hình SIPOC cải tiến quy trình dựa trên biểu diễn sơ đồ của các yếu tố chính của một quá trình từ nhà cung cấp đến khách hàng nhằm giảm lãng phí và đảm bảo thời gian giao hàng. Sơ đồ SIPOC được thể hiện ở Hình 2.