CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT HỒ TIÊU 1. KHÁI QUÁT VỀ HỒ TIÊU VÀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT HỒ TIÊU. Hồ tiêu và đặc điểm kinh tế kỹ thuật của hồ tiêu a. Giới thiệu hồ tiêu Hồ tiêu còn gọi là cổ nguyệt, hắc cổ nguyệt, bạch cổ nguyệt…là một loại cây leo có hoa thuộc hộ hồ tiêu.
Trồng chủ yếu để lấy quả và hạt , thường dùng làm gia vị dưới dạng khô hoặc tươi [17]. Hồ tiêu là một loại dây leo, thân dài, nhẵn không mang lông, bám vào các cây khác bằng rễ. Thân mọc cuốn, mang lá mọc cách. Lá như lá trầu không, nhưng dài và thuôn hơn.
Có hai loại nhánh: một loại nhánh mang quả, và một loại nhánh dinh dưỡng, cả hai loại nhánh đều xuất phát từ kẽ lá. Đối chiếu với lá là một cụm hoa hình đuôi sóc. Khi chín, rụng cả chùm. Quả hình cầu nhỏ, chừng 20-30 quả trên một chùm, lúc đầu màu xanh lục, sau có màu vàng, khi chín có màu đỏ.
Từ quả này có thể thu hoạch được hồ tiêu trắng, hồ tiêu đỏ, hồ tiêu xanh và hồ tiêu đen. Đốt cây rất dòn, khi vận chuyển nếu không cẩn thận thì cây có thể chết. Quả có một hạt duy nhất [17]. Người ta thường dùng hạt tiêu đã rang chín, thơm cay làm gia vị.
Tiêu thơm, cay nồng và kích thích tiêu hoá, có tác dụng chữa một số bệnh. Hạt tiêu cũng rất giàu chất chống oxy hóa, chẳng hạn như beta carotene, giúp tăng cường hệ miễn dịch và ngăn ngừa sự hủy hoại các tế bào, gây ra các căn bệnh ung thư và tim mạch. Các nhà nghiên cứu cho rằng tiêu có nguồn gốc từ Ấn Độ, là loại cây mọc hoang trong rừng nhiệt đới ẩm. Từ thế kỷ XII, tiêu được trồng và sử dụng rộng rãi trong bửa ăn hàng ngày.
Ở Đông Dương, cây tiêu mọc hoang được tìm thấy từ trước thế kỷ XVI nhưng đến thế kỷ XVI mới có những giống Luan van 9 mới được đưa vào canh tác. Tại Việt Nam, vào nửa cuối thế kỷ XVII, nhà bác học Lê Quý Đôn trong Phủ Biên tạp lục, đã ghi nhận một loại tiêu mọc hoang trong trắng ở Quảng Trị. Đến cuối thế kỷ XIX, hồ tiêu được trồng với diện tích tương đối khá ở Phú Quốc, Hòn Chồng và Hà Tiên (Kiên Giang), chủ yếu do người Hoa gốc ở đảo Hải Nam di cư vào lập nghiệp tại Hà Tiên. Cũng trong khoảng thời gian này và đầu thế kỷ XX, cây tiêu theo chân các chủ đồn điền người Pháp phát triển lên Bình Phước, Bà Rịa-Vũng Tàu, Quảng Trị và Quảng Nam; cây tiêu chỉ mới được phát triển nhiều ở Tây Nguyên sau năm 1975 [14].
Đ c iểm kinh tế kỹ thuật của hồ tiêu Cây hồ tiêu thích hợp với khí hậu vùng xích đạo và nhiệt đới. Nhiệt độ thích hợp trung bình 25-270C, thích hợp với ánh sáng tán xạ nhẹ. Cây hồ tiêu yêu cầu lượng mưa trong năm từ 1500 – 2500mm và phân bố mưa tương đối điều hòa. Hồ tiêu yêu cầu một giai đoạn khô hạn tương đối ngắn vào sau vụ thu hoạch để phân hóa mầm hoa và ra hoa tập trung vào đầu mùa mưa năm sau, yêu cầu về độ ẩm không khí cao, từ 70 - 90%, nhất là thời kỳ ra hoa.
Hồ tiêu có thể trồng được trên nhiều vùng đất nhưng đất thích hợp phải là đất tơi xốp, nhiều mùn, pH 5-6, thoát nước tốt. Cây tiêu thích hợp với điều kiện địa hình đất có độ dốc thoai thoải từ 5 – 100 vì thuận lợi cho việc thiết lập hệ thống thoát nước trong vườn tiêu. Một số mật độ khoảng cách trồng phổ biến của cây hồ tiêu. - Trụ đúc bê tông: khoảng cách trồng 2 x 2,5m, mật độ 2000 trụ/ha.
- Trụ xây gạch: + Trụ gạch vuông: khoảng cách trồng 2,5 x 2,5m, mật độ 1600 trụ/ha. + Trụ gạch tròn: khoảng cách trồng 3 x 3m, mật độ 1100 trụ/ha. - Trụ gỗ: khoảng cách trồng 2 x 2m, mật độ 2500 trụ/ha. - Trụ sống: Luan van 10 + Trụ là cây keo dậu, cây lồng mức gòn, gạo … khoảng cách trồng 2,5 x 2,5m, mật độ 1600 trụ/ha.
+ Trụ là cây muồng đen: khoảng cách trồng 3 x 3m, mật độ 1100 trụ/ha. Chu kỳ kinh tế của hồ tiêu kéo dài khoảng 25-30 năm, trải qua hai thời kỳ. Thời kỳ kiến thiết cơ bản và thời kỳ kinh doanh, đòi hỏi phải có vốn đầu tư tương đối lớn. Chất lượng đầu tư thời kỳ này quyết định năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của hồ tiêu trong thời kỳ kinh doanh sau này nói riêng và cả chu kỳ kinh tế của hồ tiêu nói chung.
Giai đoạn kiến thiết cơ bản Kéo dài khoảng 2 – 3 năm tùy thuộc loại hom tiêu đem trồng. Trồng bằng hom thân cây hồ tiêu nhanh cho quả, sau 2 năm trồng đã có thể thu bói. Trồng từ hom dây lươn thì chậm cho quả hơn, khoảng 3 năm sau trồng. Trong giai đoạn này cần áp dụng các biện pháp kỹ thuật tạo hình tùy theo loại hom đem trồng nhằm giúp cho cây tiêu có bộ khung tán ổn định, cân đối, có nhiều cành quả.
- Trồng từ hom thân: Từ các đốt hom thân phía trên mặt đất mọc lên các chồi thân, mỗi đốt mọc một chồi, các chồi thân này phát triển nhanh, bám vào trụ tiêu và vươn cao. Tại các đốt thân mọc ra các rễ bám. Để cho dây tiêu sinh trưởng tốt, cần buộc dây tiêu sát vào trụ để các rễ bám phát triển, bám vào trụ dễ dàng. Trồng bằng hom thân thì các dây thân phát sinh cành quả sớm, gần như sát dưới gốc nên cây tiêu không bị trống gốc.
- Trồng từ hom lươn: Chồi dây thân mọc ra từ hom lươn thường yếu, không ra cành quả ngay mà thường phải 8 – 12 tháng sau khi trồng. Cây phát sinh cành quả ở độ cao > 1m. Buộc các dây thân này vào trụ để tất cả các đốt của dây tiêu đều có rễ bám bám chắc vào trụ để dây tiêu vươn lên trụ dễ dàng và mau phát sinh cành quả. Đối với cây tiêu trồng từ dây lươn phải áp dụng Luan van 11 biện pháp đôn dây tiêu để đưa vị trí cành quả xuống sát mặt đất, trụ tiêu không bị trống gốc.
Thời kỳ kinh doanh Giai đoạn kinh doanh kéo dài khoảng 25-27 năm, đây là giai đoạn cây sinh trưởng phát triển mạnh, ra hoa kết quả nhiều và cho sản lượng cao nhất. Giai đoạn này cần đáp ứng đầy đủ nhu cầu về nước và dinh dưỡng, cũng như thực hiện tốt các khâu kỹ thuật quản lý chăm sóc khác để vườn tiêu sinh trưởng phát triển tốt cho năng suất cao nhằm tăng hiệu quả kinh tế cho người sản xuất. Nhìn chung có thể thấy cây hồ tiêu đòi hỏi qui trình kỹ thuật cao từ trồng, chăm sóc, khai thác sản xuất bảo quản và chế biến để đáp ứng yêu cầu của công nghiệp về mặt chất lượng. Tất cả các khâu này đều đòi hỏi được đầu tư khá lớn cả về kỹ thuật, công nghệ và lao động có trình độ cao.
Hồ tiêu đòi hỏi trình độ thâm canh cao, đầu tư lao động sống và lao động có chất lượng. Khái niệm về phát triển sản xuất hồ tiêu Phát triển sản xuất cây hồ tiêu là tổng thể các biện pháp nhằm tăng sản phẩm của hồ tiêu để đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trên cơ sở khai thác các nguồn lực trong nông nghiệp một cách hợp lý và từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất. Phát triển sản xuất hồ tiêu bao gồm hai khía cạnh: Phát triển theo chiều rộng và phát triển sản xuất theo chiều sâu. Việc phát triển sản xuất theo chiều rộng tập trung vào việc phát triển quy mô các nguồn lực như tăng diện tích, tăng thêm vốn, bổ sung thêm lao động và hầu như không tăng năng suất lao động.
Việc phát triển sản xuất theo chiều sâu chú trọng về chất lượng của sự phát triển, tức là nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và hiệu quả sử dụng các nguồn lực hiệu quả tận dụng điều kiện sinh thái phù hợp giúp cây sinh trưởng phát triển tốt, bền vững, tránh phát sinh dịch hại, chú trọng việc Luan van 12 chuyển giao và áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật về thâm canh, phòng trừ sâu, bệnh hại cây tiêu để đạt hiệu quả kinh tế cao. Vai trò, ý nghĩa của phát triển sản xuất hồ tiêu. - Góp phần phát triển đời sống xã hội Việc phát triển sản xuất cây hồ tiêu bên cạnh việc tạo ra thu nhập cho người sản xuất mà còn mang lại một nguồn thu nhập cho chính cho những người lao động, việc phát triển cây hồ tiêu trong thời gian qua đã góp phần trong việc giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập của người lao động, nhất là lao động ở nông thôn. Xây dựng quan hệ lao động hài hòa, giải quyết tốt các tranh chấp lao động.
Ngoài ra khi phát triển sản xuất hồ tiêu đã góp phần hình thành các khu dân cư tập trung tạo điều kiện để mở rộng và nâng cấp hệ thống đường giao thông nông thôn, mạng lưới điện, các công trình thủy lợi, cung cấp nước sinh hoạt, hệ thông thông tin liên lạc, bưu chính viễn thông, y tế, giáo dục, văn hóa thông tin, xóa đói giảm nghèo, tạo thêm việc làm nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho các tầng lớp dân cư, đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu vùng xa. Nâng cao mức sống và trình độ dân trí cho các tầng lớp dân cư, giảm bớt sự chênh lệch thu nhập, đời sống vật chất và văn hóa giữa các tầng lớp dân cư giữa khu vực thành thị với nông thôn, giữa các địa phương trong huyện. Góp phần xây dựng một cơ cấu kinh tế tiến bộ, đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động trong nông nghiệp, nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng nền nông nghiệp bền vững. - Khai thác hiệu quả tài nguyên đất đai, thổ nhưỡng Với tình hình sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện trong những năm qua có hệ số sử dụng đất không cao.
Tuy nhiên hồ tiêu được xem là một trong những cây trồng có hiệu quả kinh tế cao nhất trong các loại cây. Ngoài việc nâng cao đời sống cho người nông dân thì việc phát triển sản xuất hồ tiêu Luan van 13 đã thể hiện được việc khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, đất đai, thổ nhưỡng của địa phương.