CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VẺ CẠNH TRANH VÀ NĂNG LỰC CẠNH CUA HÀNG HÓA 1. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh là biểu hiện tất yêu của kinh tế thị trường, thông qua cạnh tranh sẽ tạo ra động lực thúc đây nền kinh tế phát triển. Về mặt lý luận, đã có nhiều công trình nghiên cứu với các trường phái cô điển, tân cô dién, hiện đại đề cập đến các nội dung cơ bản liên quan đến cạnh tranh, trong đó, khái niệm về cạnh tranh hết sức phong phú. Tuy nhiên, có thể tóm tắt một số đặc trưng cơ bản của cạnh tranh như sau: ‹ Cạnh tranh là hiện tượng phổ biến mang tinh tất yếu, là một quy luật cơ bản trong nền kinh tế thị trường.
¢ Cạnh tranh có tính chất hai mặt: tác động tích cực và tác động tiêu cực. Cạnh tranh là động lực mạnh mẽ thúc đây các chủ thé kinh doanh hoạt động hiệu quả hơn trên cơ sở nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả vì sự sống còn va phát triển của mình. Tuy nhiên, cạnh tranh cũng có nguy cơ dẫn đến giành giật, không chế lẫn nhau. tạo nguy cơ gây rối loan và thậm chí đỗ vỡ lớn.
Dé phát huy được mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực, cần duy trì môi trường cạnh tranh lành mạnh, hợp pháp và kiểm soát độc quyền, xử lý cạnh tranh không lành mạnh giữa các chủ thê kinh doanh. ‹ Trong điều kiện HNKTQT hiện nay, cạnh tranh chuyền từ quan điểm đối kháng sang cạnh tranh trên cơ sở hợp tác, cạnh tranh không phải là khi nao cũng đồng nghĩa với việc tiêu diệt lẫn nhau, triệt hạ nhau. Trên thực tế, các thủ pháp cạnh tranh hiện đại dựa trên cơ sở cạnh tranh bang chat luong, mẫu mã, giá cả và các dịch vụ hỗ trợ. Bởi lẽ, khi mà các đối thủ cạnh tranh quá nhiều thì việc tiêu diệt các đối thủ khác là vẫn đề không đơn giản.
Quan điểm của Đảng và nhà nước ta về cạnh tranh cũng đã được khang định trong Văn kiện Đại hội VIII “cơ chế thi trường đòi hỏi phải hình thành một môi trường cạnh tranh lành mạnh, hợp pháp, văn mình. Cạnh tranh vì lợi ích phát triển đất nước, chứ không phải làm phá sản hàng loạt, lang phí các nguôn lực, thôn tinh lẫn nhau”.13] Thuật ngữ “cạnh tranh” được dùng ở đây là cách gọi của cụm từ “cạnh tranh kinh tế”( Economics Competition)- một dang của cạnh tranh trong kinh tế thị trường. Cạnh tranh xuất hiện trong quá trình hình thành và phát triển của sản xuất và trao đôi hàng hóa. Do đó, hoạt động cạnh tranh gan liền với sự tác động của các quy luật thị trường, như quy luật giá trị, quy luật cung- cầu.
Kế thừa các quan điểm của các nhà nghiên cứu chúng ta có thé thấy rằng: cạnh tranh là quan hệ kinh tế phản ánh mối quan hệ giữa các chủ thể của nền kinh tế thị trường cùng theo đuổi mục đích lợi nhuận tối đa. Đó là sự ganh đua giữa các chủ thé nhằm giành được những điều kiện thuận lợi nhất dé thu được lợi nhuận siêu ngạch về phía mình. Cạnh tranh còn là phương thức giải quyết mâu thuẫn lợi ích kinh tế giữa các chủ thể của nền kinh tế thị trường. Cạnh tranh không quyết định bản chất kinh tế- xã hội của các chế độ xã hội ma ngược lại, ban chất KT-XH của chế độ xã hội chi phối tính chất cạnh.
Từ phân tích những nhận định trên, khái niệm chủ yếu về cạnh tranh kinh tế có thé hiểu: “ Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh dua nhau tim mọi biện pháp, cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn dé đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Mục dich cuối cùng của các chủ thể kinh té trong quá trình cạnh tranh là toi da hóa lợi ích. Đối với người sản xuất kinh doanh là lợi nhuận, đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và sự tiện loi”. Phân loại cạnh tranh Cạnh tranh được phân chia thành nhiều loại dựa trên các tiêu thức khác nhau: e Dưới góc độ các chủ thể kinh tế tham gia thị trường, có cạnh tranh giữa người sản xuất với nhau, giữa người bán với người bán, giữa người mua và người bán, người sản xuất và người tiêu dùng, và giữa người mua với nhau.
e Dưới góc độ thị trường thì có hai loại cạnh tranh: cạnh tranh hoàn hao và cạnh tranh không hoản hảo. e Dưới góc độ các công đoạn sản xuất- kinh doanh, người ta cho răng có ba loại: cạnh tranh trước khi bán hang và trong quá trình ban hang va sau khi bán hàng. e Dưới góc độ mục tiêu kinh tế của các chủ thê trong cạnh tranh, có cạnh tranh trong nội bộ ngành và cạnh tranh giữa các ngành. Ngày nay phát triển cách phân loại trên các nhà kinh tế học chia thành hai hình thức là cạnh tranh dọc và cạnh tranh ngang.
e Dưới góc độ phạm vi lãnh thổ, người ta nói tới cạnh tranh trong nước và cạnh tranh quốc tế. Vai trò và tính hai mặt của cạnh tranh 1. Vai trò của cạnh tranh - Cạnh tranh làm cho giá cả hàng hóa giảm. Trên thị trường không chỉ có một nhà cung cấp hàng hóa mà có nhiều nhà cung cấp hàng hóa.
Với cùng một loại hàng hóa hặc cùng chủng loại hàng hóa với các mẫu mã, chất lương, tính năng, công dụng như nhau, doanh nghiệp nao bán ra với giá rẻ hơn các đối thủ thì sẽ chiếm lĩnh được khách hàng. Bởi vì người tiêu dùng luôn tìm đến nơi có hàng hóa chất lượng tốt, giá rẻ để mua. Và ngược lại, doanh nghiệp nào bán hàng hóa với giá cao sẽ bán chậm hoặc sẽ không bán được hàng hóa. Vì vậy, dé bán được hàng hóa các doanh nghiệp thường cạnh tranh với nhau và đây giá hàng hóa giảm xuống.
Do vậy, các doanh nghiệp cần phải tối ưu các yếu tố đầu vào dé giảm chi phi, hạ giá thành sản pham, tứ đó định ra giá bán sản phẩm thấp hơn đối thủ cạnh trạnh. - Nhờ có cạnh tranh mà nhu cầu của người tiêu dùng ngày càng được đáp ứng và thỏa mãn. Do trên thị trường có nhiều nhà sản xuất, doanh nghiệp cung cấp nhiều hàng hóa với chủng loại, mẫu mã khác nhau nên nó kích thích nhu cầu của người tiêu dùng và đáp ứng ngày càng đầy đủ nhu cầu của người tiêu dùng. Người tiêu dùng được quyền chọn mua những hàng hóa chất lượng tốt, giá rẻ, đáp ứng được nhu cầu của mình.
Hơn nữa, dé tạo ra những hàng hóa có chất lượng cao, mẫu mã đẹp đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng và tăng tính cạnh tranh với đối thủ, các doanh nghiệp phải thay đổi dây truyền sản xuất, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ mới vào sản xuất. Người sản xuất nào có kỹ thuật và công nghệ tiên tiến sẽ thu được lợi nhuận siêu ngạch. Do đó, cạnh tranh là áp lực đối với người sản xuất, buộc họ phải cải tiến kỹ thuật, nhờ đó kỹ thuật và công nghệ sản xuất của toàn xã hội ngày càng phat trién. - Cạnh tranh buộc các doanh nghiệp phải dữ “chữ tín” với khách hàng và uy tín của doanh nghiệp ngày càng tăng lên.
Trên thị trường xuất hiện nhiều đối thủ cạnh tranh, chỉ doanh nghiệp nào cung cấp hàng hóa chất lượng tốt, mẫu mã đẹp, giao hàng đúng sé luong, dung dia diém va dung thoi han, dich vụ bao hành, chăm sóc khách hang tốt.sẽ dữ được “chữ tín” với khách hàng và uy tín của doanh nghiệp ngày càng tăng và sẽ chiếm lĩnh được thị trường. Ngược lại, doanh nghiệp nào không dữ được “chữ tín” với khách hàng thì uy tín của doanh nghiệp đó sẽ giảm, người tiêu đùng không còn tin tưởng và tiêu dùng hàng hóa của doanh nghiệp đó nữa. Doanh nghiệp đó sẽ không có chỗ đứng trên thị trường. - Cạnh tranh có vai trò sắp xếp lại thị trường.
Trên thị trường bây giờ không chỉ có một nhà cung ứng mà có nhiều nhà cung ứng sản phẩm hàng hóa. Các nhà cung ứng này giành giật nhau thị phan trên thị trường. Đề có thé tồn tại trên thị trường các doanh nghiệp cần phải xác định mình kinh doanh hàng hóa gì và tập trung vào đối tượng khách hàng nào dé khai thác tốt đối tượng khách hàng đó và dần chiếm lĩnh thị trường. Tuy nhiên, nhu cầu của khách hàng là đa dạng và nguồn lực doanh nghiệp là có hạn nên mỗi doanh nghiệp không thé đáp ứng hết tất cả nhu cầu của khách hàng và do đó không thê chiếm lĩnh hết thị trường mà chỉ khai thác được một phần của thị trường.
Tinh hai mặt của cạnh tranh Về mặt tích cực: - Đối với nền kinh tế, cạnh tranh làm sống động nền kinh tế, thúc day quá trình tích tụ và tập trung vốn tăng cường đầu tư chiều rộng và chiều sâu, từ đó thúc đầy tăng trưởng và phát triển nhanh nền kinh tế quốc dân. - Đối với các chủ thể kinh doanh, bằng sự hấp dẫn từ lợi nhuận của sự đi trước về chất lượng, mẫu mã hàng hóa và áp lực phá sản nếu dừng lại, cạnh tranh buộc các chủ thê kinh tế phải thường xuyên tim tòi, sáng tạo, cải tiến kỹ thuật, công nghệ, tăng năng xuất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm mới. Rõ ràng, cạnh tranh là một sự sang lọc một mặt, nó nâng cao trình độ mọi mặt của những người lao động sản xuất, nhất là đội ngũ các nha quản tri kinh doanh. Mặt khác, cạnh tranh dao thải nghiêm khắc các chu thé kinh tế không thích ứng trước sự khắc nghiệt của thị trường.
- Đối với người tiêu dùng, cạnh tranh tạo ra một áp lực liên tục đối với giá cả, buộc các nhà doanh nghiệp phải phản ứng tự phát phù hợp với mong muôn của người tiêu dùng về giá cả, chủng loại, mâu mã, chât lượng hàng hóa và dịch vụ. Thông thường cạnh tranh làm xu hướng giá cả ngày càng giảm, lượng hàng hóa trên thị trường ngày một tăng, chất lượng tốt, đa dạng và mới phù hợp với mong muốn của người tiêu dùng, mặc dù các doanh nghiệp không muốn điều đó. Nhận thức về điều này Mác đã viết: “ Cạnh tranh là phương thuốc duy nhất đề chống lại những nhà tư sản, một phương thuốc mà các nhà chính trị học cho là có ảnh hưởng tốt đến cả việc nâng cao tiền công lẫn việc giảm giá hàng hóa, có lợi cho công chúng tiêu thụ. Sâu xa hơn, cạnh tranh còn đảm bảo cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng không thé dùng sức mạnh của mình dé áp đặt cho người khác.