Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ TÀI SẢN CỦA VỢ CHỒNG 1. Khái niệm, đặc điểm chế độ tài sản của vợ chồng 1. Khái niệm chế độ tài sản của vợ chồng Tài sản là vấn đề trung tâm, cốt lõi của mọi quan hệ xã hội nói chung và quan hệ pháp luật nói riêng. Theo Từ điển Luật học “Tài sản là của cải, vật chất dùng vào mục đích sản xuất và tiêu dùng” [34].
Theo Bộ luật Dân sự năm 2015 thì tài sản được quy định như sau: “1. Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản; 2. Tài sản bao gồm bất động sản và động sản. Bất động sản và động sản có thể là tài sản hiện có và tài sản hình thành trong tương lai” [26, Điều 105].
Kết hôn là quyền của con người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Hiến pháp 2013 khẳng định “Nam nữ có quyền kết hôn, ly hôn. Hôn nhân theo nguyên tắc tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau. Nhà nước bảo hộ hôn nhân và gia đình, bảo hộ quyền lợi của người mẹ và trẻ em” [23, Điều 36].
Kết hôn là nền tảng để tạo dựng một gia đình bao gồm: vợ, chồng, con. Mỗi gia đình được xây dựng dựa trên nền tảng của hôn nhân, huyết thống và nuôi dưỡng. Gia đình là tế bào của xã hội, trong đó, vợ, chồng, cha, mẹ, con vừa là thành viên trong gia đình, vừa là thành viên trong xã hội. Sự ổn định và phát triển lành mạnh của gia đình góp phần vào sự phát triển chung của toàn xã hội.
Vợ, chồng trước hết với tư cách là công dân có quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt đối với tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. Quyền sở hữu luôn được ghi nhận trong các bản Hiến pháp của nước ta. Ở mỗi giai đoạn lịch sử nhất định, Hiến pháp và pháp luật kế thừa và phát triển quyền này 10 ngày càng rõ nét và tiến bộ hơn. Hiến pháp năm 1946 là bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa công nhận các quyền cơ bản của công dân, trong đó có quyền sở hữu tài sản.
Tiếp tục kế thừa quan điểm Hiến pháp trước đó, bản Hiến pháp 1959 ghi nhận quyền sở hữu tài sản của công dân. Tuy nhiên, đến bản Hiến pháp 1980, quyền này không còn được thừa nhận. Bước sang thời kỳ đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kế thừa quan điểm Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1992 đã khôi phục lại quyền sở hữu tài sản của công dân theo tinh thần mới phù hợp với chủ trương đúng đắn của Nhà nước ta ở giai đoạn lịch sử thời kỳ đó. Theo đó, Điều 58 Hiến pháp 1992 quy định: công dân có quyền sở hữu thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, vốn và tài sản khác…Tuy nhiên, quy định vẫn còn những hạn chế nhất định.
Để khắc phục vấn đề này đồng thời kế thừa quan điểm các bản Hiến pháp trước đó với quy định tiến bộ hơn, toàn diện hơn, Hiến pháp 2013 đã tiếp tục khẳng định quyền con người, quyền công dân, trong đó ghi nhận quyền sở hữu về tài sản của người dân “Mọi người có quyền sở hữu về thu nhập hợp pháp, của cải để dành, nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, phần vốn góp trong doanh nghiệp hoặc các tổ chức kinh tế khác” [23, Điều 32]. Theo đó, công dân có quyền sở hữu các tài sản hợp pháp. Vợ chồng là những công dân và họ có quyền đó. Khi vợ, chồng có quyền sở hữu tài sản thì khi đó mới có thể tạo lập nên khối tài sản chung và tài sản riêng.
Như vậy, đây là chủ trương đúng đắn, phù hợp với đường lối phát triển kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế. Sau khi kết hôn, vợ chồng cùng nhau tạo dựng và phát triển tài sản nhằm xây dựng một gia đình hạnh phúc, tốt đẹp và góp phần vào sự ổn định và phát triển của xã hội. Trong quá trình vợ chồng chung sống, bên cạnh đời sống tình cảm, yêu thương gắn bó vợ chồng, để gia đình tồn tại và phát triển 11 thì cần phải có cơ sở kinh tế - điều kiện vật chất là tài sản để bảo đảm những nhu cầu thiết yếu, đáp ứng những nhu cầu về vật chất và tinh thần của gia đình, trong đó thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau; nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục các con; các nghĩa vụ, trách nhiệm khác với người thân trong gia đình. Như vậy, trước khi kết hôn tài sản của vợ, chồng thuộc phạm trù tài sản riêng của cá nhân vợ, chồng.
Chỉ sau khi kết hôn, trong thời kỳ hôn nhân, tài sản chung của vợ chồng được hình thành, các lợi ích và các quyền chiếm hữu, sử dụng, định đoạt khối tài sản này cũng được hình thành. Trong thời kỳ hôn nhân, tất cả tài sản của vợ, chồng dù là tài sản riêng hay tài sản chung thì đều được khai thác, sử dụng trước hết nhằm bảo đảm duy trì và phát triển gia đình. Mặt khác, trong thời kỳ hôn nhân, vợ, chồng có thể thực hiện các giao dịch với người thứ ba liên quan đến tài sản của vợ chồng. Theo đó, tài sản của vợ chồng không chỉ gắn với lợi ích của vợ, chồng mà còn liên quan đến người thứ ba, đặc biệt khi vợ chồng tham gia hoạt động kinh doanh thương mại.
Nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người thứ ba khi tham gia giao dịch thì khi thực hiện ký kết hợp đồng các giao dịch này, người thứ ba phải được biết nguồn gốc tài sản trong hợp đồng ký kết được thực hiện từ tài sản chung hay tài sản riêng của vợ, chồng. Nhận thức được tầm quan trọng của chế độ tài sản của vợ chồng như vậy, trong hệ thống pháp luật hôn nhân và gia đình, thì chế độ tài sản của vợ chồng luôn được quan tâm xây dựng là một trong những chế định cơ bản, quan trọng nhất, nhằm: (i) bảo đảm quyền và nghĩa vụ của vợ, chồng về tài sản; (ii) bảo đảm lợi ích của bên thứ ba tham gia giao dịch liên quan đến tài sản của vợ chồng; (iii) là cơ sở pháp lý để cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về tài sản giữa vợ chồng với nhau và với bên thứ ba. Ở Việt Nam, thời gian qua, Nhà nước ta luôn quan tâm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về hôn nhân và gia đình nói chung và chế độ 12 tài sản của vợ chồng nói riêng, đây là một trong những chế định cơ bản và quan trọng nhất của pháp luật về hôn nhân và gia đình. Tuy nhiên, cho đến nay, trong hệ thống pháp luật về hôn nhân và gia đình của nước ta vẫn chưa có khái niệm cụ thể về chế độ tài sản của vợ chồng, mà chỉ được quy định trong các văn bản pháp luật về hôn nhân và gia đình nhằm điều chỉnh quan hệ tài sản của vợ chồng, góp phần ổn định các quan hệ xã hội.
Nhìn chung, từ sau Cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, pháp luật về hôn nhân và gia đình nói chung và pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng nói riêng của từng giai đoạn lịch sử ngày càng hoàn thiện, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội và truyền thống, phong tục, tập quán, văn hóa của nước ta. Chế độ tài sản của vợ chồng ngày càng được quy định cụ thể, tiến bộ hơn, vợ chồng có quyền bình đẳng khi thực hiện quyền sở hữu và định đoạt tài sản. Như vậy, có thể hiểu, chế độ tài sản của vợ chồng là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ sở hữu tài sản của vợ chồng, bao gồm các quy định về căn cứ, nguồn gốc xác lập tài sản chung, tài sản riêng của vợ chồng; quyền và nghĩa vụ của vợ chồng đối với các loại tài sản đó; các trường hợp và nguyên tắc chia tài sản chung của vợ chồng [5, tr. Đặc điểm chế độ tài sản của vợ chồng Thứ nhất, chủ thể của quan hệ sở hữu trong chế độ tài sản của vợ chồng phải có quan hệ hôn nhân hợp pháp là vợ chồng của nhau có đủ năng lực chủ thể trong pháp luật dân sự và tuân thủ các điều kiện kết hôn trong pháp luật hôn nhân và gia đình (các điều kiện về tuổi kết hôn, điều kiện về sự tự nguyện, không vi phạm các quy định về cấm kết hôn).
Thứ hai, chế độ tài sản của vợ chồng gắn liền với quan hệ hôn nhân, tồn tại trong thời kỳ hôn nhân, chấm dứt khi quan hệ hôn nhân chấm dứt và chế độ tài sản của vợ chồng tồn tại như một tất yếu khách quan của quan hệ 13 hôn nhân. Trong đó, quy định căn cứ xác lập, chấm dứt chế độ tài sản này phụ thuộc vào điều kiện phát sinh và chấm dứt của quan hệ hôn nhân. Tài sản của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân là nguồn bảo đảm đối với cuộc sống vật chất và tinh thần của gia đình. Xuất phát từ quan hệ hôn nhân, chế độ tài sản của vợ chồng lệ thuộc vào sự tồn tại của hôn nhân và chấm dứt khi vợ hoặc chồng chết trước, hoặc có 1 bản án, quyết định của Tòa án cho vợ chồng ly hôn.
Thứ ba, các văn bản quy phạm pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng được xây dựng nhằm mục đích trước tiên và chủ yếu là bảo đảm quyền lợi của gia đình, là cơ sở để vợ chồng thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình đối với tài sản. Đồng thời, các chủ thể có liên quan đến tài sản của vợ chồng phải nghiêm chỉnh tuân thủ và thực hiện các quy định pháp luật về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm liên quan đến tài sản của vợ chồng. Thứ tư, các văn bản quy phạm pháp luật về chế độ tài sản của vợ chồng là cơ sở pháp lý để thực hiện quyền sở hữu và giao dịch giữa vợ, chồng và giữa họ với các chủ thể khác (người thứ ba), qua đó góp phần bảo đảm quyền lợi của gia đình trong đó có lợi ích của cá nhân vợ, chồng và người thứ ba có liên quan đến tài sản của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân.