Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ CHẤT LƯỢNG DỊCH VỤ HÀNH CHÍNH CÔNG TẠI UBND CẤP HUYỆN 1.1 Khái quát về Dịch vụ hành chính công 1.1 Khái niệm dịch vụ hành chính công Theo Khoản 3, điều 3 Nghị định số 43/2011/NĐ-CP của Chính phủ năm 2011 ban hành thì có thể khái niệm dịch vụ hành chính công như sau: “Dịch vụ hành chính công là những dịch vụ liên quan đến hoạt động thực thi pháp luật, không nhằm mục tiêu lợi nhuận, do cơ quan nhà nước (hoặc tổ chức, doanh nghiệp được ủy quyền) có thẩm quyền cấp cho tổ chức, cá nhân dưới hình thức các loại giấy tờ có giá trị pháp lý trong các lĩnh vực mà cơ quan nhà nước đó quản lý” “Mỗi dịch vụ hành chính công gắn liền với một thủ tục hành chính để giải quyết hoàn chỉnh một công việc cụ thể liên quan đến tổ chức, cá nhân”. Hiện nay Nhà nước còn quản lý khá nhiều hoạt động của các tổ chức, công dân trên các lĩnh vực và các tổ chức, công dân phải xin phép các cơ quan nhà nước đối với nhiều hoạt động, trong điều kiện đó gọi loại dịch vụ đặc thù này là dịch vụ hành chính công. Như vậy, ở nước ta khái niệm dịch vụ hành chính công được sử dụng để chỉ một loại hình dịch vụ công đặc thù gắn liền với chức năng quản lý của các cơ quan nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của người dân, chủ thể cung ứng các dịch vụ hành chính công là cơ quan nhà nước hoặc các cơ quan được Nhà nước ủy quyền.2 Đặc điểm, vai trò dịch vụ hành chính công Có thể thấy rằng khái niệm và phạm vi dịch vụ hành chính công có tính chất chung là nhằm phục vụ cho nhu cầu và lợi ích chung của xã hội.
Các dịch vụ hành chính công có những đặc điểm riêng biệt để phân định nó với loại dịch vụ công cộng như sau: Thẩm quyền hành chính – pháp lý là đặc trưng của hệ thống hành chính 10 nhà nước thể hiện dưới hình thức các dịch vụ hành chính công, nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Như vậy, việc cung ứng các DVHHC gắn liền với thẩm quyền hành chính – pháp lý của các cơ quan HCNN. Dịch vụ hành chính công gắn liền với thẩm quyền hành chính – pháp lý cả bộ máy nhà nước nên loại dịch vụ này chỉ có thể do các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện. Các cơ quan HCNN không trực tiếp thực hiện cung ứng dịch vụ công cộng.
Trong khi đó các dịch vụ hành chính công không thể ủy quyền cho bất kỳ tổ chức nào ngoài các cơ quan HCNN thực hiện. Vấn đề giao việc cung ứng DVHCC cho tổ chức ngoài Nhà nước thực hiện, như hoạt động công chứng ở đây không phải là việc giao thẩm quyền hành chính - tư pháp của Nhà nước cho tư nhân. Giao cho tư nhân thực hiện việc này không có nghĩa Nhà nước giao thẩm quyền hành chính - pháp lý cho tư nhân, các tổ chức tư nhân có thể được phép công chứng và bảo đảm trước Nhà nước về tính xác thực của các văn bản được công chứng, song loại dịch vụ này chỉ được coi như một loại dịch vụ pháp lý thông thường. Nhà nước vẫn có vai trò giám sát và quản lý các tổ chức theo đúng các quy định của Nhà nước.
Dịch vụ hành chính công là những hoạt động phục vụ trực tiếp nhu cầu của người dân và tổ chức nhưng những nhu cầu này không phải là những nhu cầu tự thân của họ, mà là nhu cầu phát sinh từ phía Nhà nước. Nói cách khác, dịch vụ hành chính công là những dịch vụ mà Nhà nước bắt buộc người dân phải tuân thủ để bảo đảm trật tự và an toàn xã hội. Việc cung ứng dịch vụ hành chính công có mối liên hệ chặt chẽ với hoạt động QLNN, trong khi đó việc cung ứng dịch vụ công cộng không có tác động trực tiếp nào đến hoạt động QLNN. Do vậy dịch vụ hành chính công phục vụ cho hoạt động quản lý của Nhà nước.
Dịch vụ hành chính công là những hoạt động không nhằm mục đích thu 11 lợi nhuận. Đối với dịch vụ công cộng hay dịch vụ hành chính công, Nhà nước đều bảo đảm mọi người dân có thể hưởng dịch vụ, kể cả những người nghèo. Tuy nhiên quá trình XHH dịch vụ công cộng tạo ra sự phân hóa khách hàng theo cơ chế thị trường: sẽ có những loại dịch vụ tốt hơn, giá cao hơn được cung ứng cho khách hàng nào trả theo mức giá cao hơn. Ví dụ như người có điều kiện sẽ cho con học ở các trường học chất lượng cao.
Nhưng đối với các dịch vụ hành chính công, mọi người dân với tư cách là đối tượng phục vụ của các cơ quan HCNN. Nếu có chi phí được thu thì sẽ thu dưới dạng lệ phí để nộp ngân sách nhà nước. Lệ phí này không mang tính chất bù đắp hao phí lao động cho người cung cấp dịch vụ, mà mục đích chủ yếu là nhằm tạo ra sự công bằng giữa người sử dụng dịch vụ với người không sử dụng dịch vụ.3 Các dịch vụ hành chính công Dịch vụ hành chính công có những đặc trưng riêng gắn với từng loại hình riêng biệt, cụ thể như sau: Thứ nhất, các hoạt động cấp các loại giấy phép. Giấy phép là một loại giấy tờ do các cơ quan hành chính nhà nước cấp cho các tổ chức và công dân đề thừa nhận về mặt pháp lý, thể hiện quyền của các chủ thể này được tiến hành một hoạt động nào đó phù hợp với các quy định của pháp luật trong lĩnh vực được cấp phép.
Giấy phép là một loại công cụ để Nhà nước quản lý và điều tiết hoạt động của các chủ thể theo chính sách và pháp luật trong các lĩnh vực có ảnh hưởng đáng kể đến đời sống xã hội. Có thể có loại giấy phép cấp cho một hoạt động chỉ diễn ra một hoặc một số lần nhất định (Giấy phép kinh doanh, giấy phép xây dựng.), song có những loại giấy phép cho phép hoạt động lâu dài trong một lĩnh vực nào đó (Giấy phép hành nghề, giấy phép đầu tư. Theo quy định của Nhà nước, để được cấp giấy phép, người xin cấp giấy phép phải có đủ các điều kiện cần thiết theo quy định của pháp luật. Nói 12 cách khác, để được phép tiến hành một hoạt động nào đó trong phạm vi quản lý của Nhà nước, chủ thể phải có đầy đủ những căn cứ xác nhận chủ thể có đủ khả năng và điều kiện cần thiết để tiến hành hoạt động đó theo quy định của pháp luật.
Chẳng hạn, theo quy định, người được cấp phép xây dựng phải có các giấy từ minh chứng về các mặt sau: Có đủ giấy tờ về quyền sử dụng đất xây dựng; bản vẽ thiết kế ngôi nhà xin xây dựng (mặt bằng công trình, thiết kế các tầng, móng nhà và hệ thống cấp thoát nước, điện); đơn xin phép xây dựng và bản cam kết. Thứ hai, các hoạt động cấp các loại giấy xác nhận, chứng thực, bao gồm: Công chứng, cấp chứng minh thư nhân dân, cấp giấy khai sinh, khai tử, cấp giấy đăng ký kết hôn, cấp giấy phép lái xe, đăng ký ô tô, xe máy, tàu thuyền. Việc cơ quan có thẩm quyền cấp các loại giấy tờ xác nhận, chứng nhận nói trên là nhằm tạo điều kiện cho công dân sử dụng các bằng chứng này để thực hiện các hoạt động và giao dịch có liên quan. Điều đó tạo điều kiện cho việc quản lý nhà nước ở các khâu sau được thuận lợi.
Chẳng hạn, tổ trưởng tổ dân phố có thể căn cứ vào giấy tạm trú, tạm vắng để kiểm soát người dân nhập cư trên địa bàn cư trú, góp phần ổn định, đảm bảo an ninh trật tự. Người có giấy phép đăng ký xe có thể sử dụng giấy tờ này như một minh chứng là chủ sở hữu của xe đó khi thực hiện các hành vi giao dịch với tổ chức hoặc cá nhân có liên quan. Thứ ba, các hoạt động cấp giấy đăng ký kinh doanh và chứng chỉ hành nghề. Giấy đăng ký kinh doanh được cấp cho chủ thể kinh doanh khi chủ thể này thành lập doanh nghiệp hoặc cơ sở kinh doanh của mình.
Giấy phép hành nghề là một loại giấy tờ chứng minh chủ thể này có đủ khả năng và điều kiện hoạt động theo quy định của pháp luật đối với một nghề nhất định nào đó, ví dụ: Giấy phép hành nghề luật sư, hành nghề khám chữa bệnh… 13 Giấy đăng ký kinh doanh cũng là một loại giấy phép thành lập các doanh nghiệp và các cơ sở kinh doanh cá thể. Trong điều kiện chuyển sang nền kinh tế thị trường, các hoạt động kinh doanh ngày càng phát triển. Với chính sách khuyến khích phát triển các thành phần kinh tế, việc các chủ thể kinh doanh thuộc mọi thành phần kinh tế tham gia vào hoạt động kinh doanh ngày càng nhiều và đa dạng. Ngoài giấy đăng ký kinh doanh, đối với một số ngành nghề nhất định, chủ thể kinh doanh còn cần xin chứng chỉ hành nghề.
Chứng chỉ hành nghề là một loại giấy phép cho phép chủ thể hoạt động ở một nghề nào đó trong một thời gian nhất định. Chứng chỉ hành nghề được cấp cho các đối tượng trên cơ sở xác nhận chủ thể đó có đủ khả năng và điều kiện hoạt động trong nghề nghiệp đó theo quy định của pháp luật. Tuy nhiên hiện nay, để khuyến khích phát triển sản xuất kinh doanh và giảm bớt các thủ tục rờm rà, đối với nhiều trường hợp đã bãi bỏ việc xin giấy phép kinh doanh mà chỉ đòi hỏi chủ doanh nghiệp đăng ký kinh doanh. Ví dụ như việc thành lập nhiều loại hình doanh nghiệp.
Thứ tư, giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân và xử lý các vi phạm hành chính. Hoạt động này nhằm bảo vệ các quyền cơ bản của công dân trong mối quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước với công dân theo đơn thư khiếu nại, tố cáo của công dân. Hoạt động này cũng là một dạng giao dịch giữa cơ quan hành chính nhà nước và công dân nhằm bảo vệ các quyền cơ bản của nhân dân trong mối quan hệ giữa cơ quan hành chính nhà nước với công dân. Loại dịch vụ này chỉ phát sinh khi nhân dân có đơn thư khiếu nại, tố cáo.
Khi nhận được đơn, thư khiếu nại, tố cáo, theo Luật khiếu nại, tố cáo thủ trưởng cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền phải xem xét và xử lí các đơn thư khiếu nại, tố cáo thuộc phạm vị trách nhiệm của mình.