2001 | PDF | 302 Pages buihuuhanh@gmail.com CHAN DƯNG CONG CHÚNG TRUYẾH TH6NG TRẦN HỮU QUANG CHẰN DUNG CiNC CHUNG TBUYEN IHOFJC (QUA KHẢO SÁT XẢ HQI HỌC TẠI THÀNH PHố Hồ CHÌ MINH) NHÁ XUÀĨ BÀN THÀNH PHỐ HÒ CHÍ MINH THỜI BÁO KINH ĨẺ SÁI GÒN TRUNG TÁM KINH TÈ CHÂU Á-THÁI BÍNH DUONG 2001 LƠI Clơl THIẸU Lần giở theo từng trang sác.h để nhận biết “chân dung công chúng truyền thông” được phác thảo nên bằng những khám phá xã hội học thú vị của tác giả Trần Hữu Quang, trong lòng tôi chợt dậy lên một niềm xôn xao khó tả. Dường như còn có một điều gì to lớn hon, quyết định hon đang tiềm ẩn phía sau câu chuyện của thế giới truyền thông đại chúng. Quả vậy ! Những bước đi quyết đoán của lịch sữ luôn luôn để lại dấu ấn của mình trên bình diện đời sống văn hóa. Trong số muôn vàn biểu hiện có thể có, dấu ấn ấy đặc biệt tượng hình lên thật sinh động trong dáng nét mới mẻ, văn minh của các mô thức ứng xử của người dân - hay nói rộng hon, trong những phẩm chất văn hóa hành động của họ ! Tính quy luật này biểu hiện một cách hấp dẫn trên nhiều lĩnh vực của đời sống văn hóa-xã hội, trong đó có lĩnh vực truyền thông đại chúng.
Cái nghịch lý thú vị ở đây là : những tiến bộ văn hóa thể hiện trong đời sống truyền thông cho ta cái cảm tưởng dường như nó vô cùng dễ hiểu, dễ thấy, hầu như ai ai cũng có thể ghi nhận được ; nhưng mặt khác, để thực sự “đọc” được nó một cách khoa học, thi lại đòi hỏi biết bao sự khổ nhọc âm thầm. Cuốn sách này vẽ lại phần nào cuộc hành trình của Trần Hữu Quang 6 trong một cố gắng vượt qua nhận thức thông thường để chạm tới nhận thức khoa học về các quy luật hình thành, vận động của công chúng truyền thông. Anh kể cho chúng ta nghe về từng khám phá ấy một cách trầm tĩnh, thông qua những cuộc tiếp xúc trên đường phổ, trong các gia đình, cho tới những phân tích thầm lặng trong “phòng thí nghiệm xã hội học” nhỏ bé của anh. Tôi có may mắn được tiếp cận với cuốn sách này từ những bản thảo đầu tiên của Trần Hữu Quang.
Những trăn trở của anh để hiệu chỉnh, bổ sung, nâng cao từng phần, quan trọng trong bản thảo đã lần lượt mở ra thêm những trang viết mới mẻ, làm cho tính thuyết phục của tác phẩm không ngừng được đẩy tới. Xem xét sơ bộ khối văn liệu xã hội học nghiên cứu về truyền thông đại chúng và công chúng ở Việt Nam trong vòng 15 năm qua, người ta có thể thấy tác phẩm này là một trong số không nhiều công trình có giá trị đáng kể cả về lý luận và thực tiễn trên lĩnh vực này. Điều đáng lưu ý là các sổ liệu cơ bản của cuốn sách đã được chính tác giả tiến hành tổ chức điều tra, khảo sát, phỏng vấn tại bốn quận, huyện điển hình ở TP Hồ Chí Minh, với 184 hộ gia đình và 697 cá nhân từ 16 tuổi trở lên. Chỉ có một cuộc điều tra độc lập và có chủ đích như thế, mới cho phép tác giả thực hiện một cách khách quan và có hiệu quả “lộ trình” khảo sát, phân tích xã Hội học của minh.
Anh đã thể nghiệm thành công nhiều phương pháp, kỹ thuật khá tinh vi, mới mẻ trong tiến trình lý giải các hiện tượng xã hội về công chúng truyền thông - như kỹ thuật phân tích hồi quy tương quan, phương pháp phân tích nhân tố, phương pháp loại hình hóa. Và nhưthế, chẳng phải là ngẫu nhiên khi ta thấy cuốn sách đã tìm được sức lôi cuốn người đọc cùng suy nghĩ - chia sẻ hoặc tranh cãi - với tác giả trong suốt diễn trình phân tích về tính quy luật cũng như các mô thức của sự tiếp cận và tiếp nhận của giới công chúng TP Hồ Chí 7 Minh với các phương tiện truyền hình, phát thanh và báo viết. Có thể nói, đọc cuốn sách này có ba điều khiến chúng tôi đặc biệt thích thú: 1. Cuốn sách đã làm nổi bật lên ý tưởng về Truyền thông và Phát triển.
Thực vậy, mặc dầu tác giả đã dành nhiều giấy mực để trình bày khá tỉ mỉ về các chiều kích khác nhau trong mối quan hệ năng động giữa công chúng và các phương tiện truyền thông đại chúng, song vẫn không làm mờ đi những đường dây xuyên suốt, gợi mở rõ dần những ý tưởng về truyền thông và phát triển. Nói cụ thể hơn, tác giả đã dứt khoát lựa chọn cách tiếp cận vấn đề từ phía công chúng - công chúng không phải như một đám đông mù mờ, mà là một công chúng có cơ cấu (được tác giả khám phá); và ngay cơ cấu này cũng mang một tiềm năng không ngừng chuyển động. Chính từ các xem xét vấn đề theo cách đó mà tác giả có điều kiện thử làm sáng tỏ mối quan hệ giữa truyền thông đại chúng với cơ cấu xã hội, và quan trọng hơn, với quá trình phát triển xã hội. Tiếp cận cấu trúc của tác giả là một thành công đáng quý, nhưng cũng hàm chứa ít nhiều rủi ro của phép tiếp cận xã hội học dung tục, nếu tác giả không tỉnh táo.
Nhưng chính ngay tại điểm này, tác giả cuốn sách đã cho thấy bản lãnh của mình khi anh quyết định phải đi tới cùng của sự phân tích đa chiều. Việc tác giả bổ sung tiếp cận văn hóa vào tiếp cận cấu trúc làm cho cuốn sách sáng bừng hẳn lên ! Mặc dầu chỉ mới thử nêu lên một vài nhận xét có tính chất giả thuyết về sự tồn tại của các mô hình văn hóa, tác giả đã để ngỏ cho những khảo hưởng tích cực về mối quan hệ qua lại giữa tiếp cận cơ cấu và tiếp cận văn hóa trong các nghiên cứu phát triển tiếp theo. Trần Hữu Quang 8 đã nhấn mạnh một cách đúng mức về tính độc lập tương đối của lĩnh vực văn hóa tinh thần, về tầm quan trọng của việc vun xới những mô hình văn hóa tích cực - được anh mô tả như là “những động lực xã hội'’ - có khả năng tác động qua lại năng động với quá trình tái sản xuất xã hội và phát triển xã hội. Cuốn sách đã lưu ý một cách thẳng thắn đến tính gay gắt và cấp bách của việc tiếp tục nâng cao dân trí, tạo điều kiện cho phong cách tiếp cận và tiếp nhận tích cực thông tin đại chúng có thể đến được nhiều hơn với các nhóm xã hội bị thua thiệt về học vấn, về vị trí xã hội.
Tác giả đã tỏ ra xác đáng khi khước từ quan điếm của một vài tác giả phương Tây đề cao cơ chế “tự khẳc bĩnh đẳng" của truyền thông đại chúng. Chúng ta trân trọng lời đề nghị tha thiết của anh về việc phải làm cho thông điệp của các phương tiện truyền thông Việt Nam trở nên dễ hiểu hơn, có sức lôi kéo người bình dân hơn nữa - đặc biệt là báo viết, khi công cụ này cho phép công chúng tăng khả năng giải mã đối với các thông tin. Vói ý tưởng này, trên thực tế, tác giả đã trở lại - bằng một ngả đường khác - với quan điểm xuyên suốt cuốn sách của anh về mối tương quan giữa truyền thồng và phát triển. Chúng tôi đánh giá cao Chân dung công chúng truyền thông của Trần Hữu Quang vì những cống hiến của cuốn sách vào vốn tri thức về truyền thông đại chúng ở Việt Nam, yà xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.
TP Hồ Chí Minh, ngày 1-2-2001 NGUYỄN QUANG VINH (Nghiên cứu viên cao cấp về xã hội học ;. Viện Khoa học Xã hội tại TP Hồ Chí Minh) 9 LỜI NÓI ĐẦU Cuốn sách này lả kết quả của một công trình nghiền cứu mà chúng tôi tiến hành từ năm 1996 tởi năm 2000. Ket quả này đã được đệ trĩnh làm luận án tiến sĩ xã hội học và đã được bảo vệ thành câng trước Hội đồng chấm luận án cấp Nhà nước vào đầu tháng 10-2000 tại Viện Xã hội học thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và nhân vãn quốc già. Phần lớn nội dung bủn luận án được trình bày lại trong cuồn sách này, tuy nhiên cũng có nhiều đoạn đã được hiệu chỉnh, sửa chữa, cập nhật và bổ sung cho đầy đủ hơn và phong phủ hơn.
Để hoàn thành được công trĩnh nghiên cứu này, chúng tôi đã phải dựa vào sựhõ trợ quỷ giá về nhiều mặt của nhiều đồngnghiệp trong giới báo chí cũng như trong giới nghiên cứu, mà nếu không có những sự trợ giúp này thì chắc chắn tập sách này không thể ra đời được. Nhân đây, chúng tôi xin gởi những lời cám ơn chân thành tới ban lãnh đạo và các vị giáo sư, tiến sĩ của Viện Xã hội học, nơi mà chúng tôi đã hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh và thực hiện bân luận ủn, cùng tập thể ban biên tập và cán bộ, phóng viên, nhăn viên của tờ Thời báo Kinh tế Sài Gòn, nơi mà chúng tôi đang công tác - những người không những đã tạo mọi điều kiện thuận lợi mà còn khuyến khỉch, động 10 viên để chúng tòi hoàn thành công trình nghiên cứu này. Đặc biệt, chủng tôi muốn trân trọng cám ơn Giáo sư Vũ Khiêu, ông Nguyễn Quang Vinh, chuyên viên cao cấp của Viện Khoa học xã hội tại Thành phố Hồ Chi Minh, ỏng Trần Trọng Thức, nhà báo, chuyên viên kinh tế, ông Nguyễn Công Thẳng, nhà báo của Thời báo Kinh tế Sài Gòn, cùng nhiều anh chị đồng nghiệp và thản hữu khác, những người đã tận tình dành nhiều công sức và thời gian quí báu để trao đổi và gợi ra nhiều suy nghĩ mới và phong phú về các lĩnh vực liên quan tới đề tài, đồng thời còn dành thời gian đọc bản thảo và đưa ra những nhận xét, ch ỉ dẫn bổ ích dể chúng tôi có thể diều chỉnh, hoàn thiện các luận điểm cũng như các lập luận trong công trình này. Chủng tôi cũng trân trọng ghi nhận công sức của những người dã tham gia cuộc điều tra thực địa của chương trình nghiên cứu này, các ỏng Nguyễn Vy Nhuận, Nguyễn Thu Sa, Vũ Văn Ngọc, Huỳnh Đức Thiện, và cò Nguyễn Thị Nhung, là những cán bộ nghiên cứu và cộng tác viên của Viện Khoa học xã hội tại Thành phổ Hồ Chí Minh - những người đã nghiêm túc lao động khoa học trong việc thâu thập các dữ liệu thực tế cho đè tài này, đặc biệt là ỏng Nguyễn Vy Nhuận, người đã trực tiếp tiến hành các cuộc phòng vẩn sâu (cỏ thu băng) trong khuôn khô đề tài này tại quận /1.
Mong những người này nhận nơi dây lòng cảm ơn sâu sắc của chúng tôi.