Cạnh tranh khu vực công: Kinh nghiệm quốc tế và thách thức tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cạnh tranh đối với khu vực công kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề của việt nam, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực

• Tác giả: Vũ Thanh Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Phí Mạnh Hồng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Cạnh Tranh Đối Với Khu Vực Công: Kinh Nghiệm Quốc Tế Và Những Vấn Đề Của Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sỹ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam kết
• Danh mục các thuật ngữ viết tắt
• Danh mục bảng biểu
• Danh mục hình vẽ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH ĐỐI VỚI KHU VỰC CÔNG
• 1.1. Khu vực công và vai trò của nhà nước
• 1.2. Khu vực công trong nền kinh tế
• 1.3. Quan niệm về hàng hóa công
• 1.4. Vai trò nhà nước trong điều tiết kinh tế
• 1.5. Sự cần thiết vận dụng cạnh tranh đối với khu vực công
• 1.6. Các thất bại nhà nước
• 1.7. Sự hạn chế về môi trường cạnh tranh
• 1.8. Vai trò của cạnh tranh đối với khu vực công
• 1.9. Các ý tưởng vận dụng cạnh tranh vào thực tiễn
• 1.9.1. Ý tưởng về tái cấu trúc nhà nước
• 1.9.2. Chủ nghĩa công quản mới
• 1.9.3. Lý thuyết lựa chọn công
• 1.9.4. Lý thuyết chính yếu/đại diện
• 1.10. Thực chất cạnh tranh đối với khu vực công
• 1.11. Đặc điểm cạnh tranh đối với khu vực công
• 1.12. Các hình thức và kỹ thuật xúc tiến cạnh tranh đối với khu vực công
• 1.13. Tiêu chí đánh giá hoạt động cung ứng hàng hóa trong khu vực công
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM VẬN DỤNG CẠNH TRANH ĐỐI VỚI KHU VỰC CÔNG Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 2.1. Vận dụng lý luận công quản mới ở Anh
• 2.1.1. Sự thể nghiệm lý luận công quản mới ở Anh
• 2.1.2. Nhận xét về tư nhân hóa ở Anh
• 2.2. Mở rộng cạnh tranh đối với khu vực công ở Australia
• 2.2.1. Cơ sở pháp lý cho cạnh tranh đối với khu vực công
• 2.2.2. Áp dụng rộng rãi đấu thầu cạnh tranh
• 2.2.3. Hạn chế về áp dụng cạnh tranh đối với khu vực công
• 2.3. Mô hình khu vực công mới New Zealand
• 2.3.1. Những nguyên tắc đổi mới khu vực công
• 2.3.2. Công ty hóa các bộ phận sở hữu nhà nước
• 2.3.3. Một số điểm đáng lưu ý
• 2.4. Cạnh tranh đối với khu vực công ở Trung Quốc
• 2.4.1. Tái cơ cấu nhà nước trong môi trường cạnh tranh
• 2.4.2. Cạnh tranh trong các lĩnh vực dịch vụ xã hội
• 2.4.3. Cạnh tranh trong lĩnh vực kết cấu hạ tầng công ích
• 2.4.4. Một số nhận xét đáng lưu ý
• 2.5. Cải cách khu vực công theo hướng cạnh tranh ở Singapore
• 2.5.1. Cải cách khu vực công
• 2.5.2. Mở rộng cạnh tranh đối với lĩnh vực y tế
• 2.5.3. Những bài học kinh nghiệm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CẠNH TRANH ĐỐI VỚI KHU VỰC CÔNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Khu vực công trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường
• 3.2. Khu vực công và cạnh tranh trước khi Đổi mới
• 3.3. Khu vực công sau khi Đổi mới
• 3.4. Tình trạng cạnh tranh đối với khu vực công
• 3.5. Thực trạng độc quyền nhà nước
• 3.6. Cạnh tranh nội bộ trong các lĩnh vực công
• 3.7. Cạnh tranh công-tư trong cung ứng hàng hóa
• 3.8. Những yếu tố gây trở ngại đối với cạnh tranh
• 3.9. Những nhận xét chung
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY CẠNH TRANH ĐỐI VỚI KHU VỰC CÔNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Nguyên tắc tiếp cận cạnh tranh đối với khu vực công
• 4.2. Cạnh tranh nhằm nâng cao phúc lợi xã hội
• 4.3. Cạnh tranh có kiểm soát
• 4.4. Cạnh tranh bình đẳng giữa các chủ thể
• 4.5. Cạnh tranh phải phù hợp với những quy định và thông lệ quốc tế
• 4.6. Hệ thống giải pháp cơ bản
• 4.6.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về cạnh tranh
• 4.6.2. Xử lý tình trạng độc quyền
• 4.6.3. Tạo tiền đề cho cạnh tranh
• 4.6.4. Sử dụng các hình thức cạnh tranh với bên ngoài
• 4.6.5. Cạnh tranh trực tiếp theo giá và chất lượng hàng hóa
• 4.6.6. Thiết lập cơ quan điều tiết và giám sát cạnh tranh độc lập
• 4.6.7. Mở cửa khu vực công cho cạnh tranh quốc tế
• 4.6.8. Tuyên truyền và thuyết phục
• Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan tới luận án
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Cạnh tranh khu vực công và vai trò của nhà nước

Cạnh tranh khu vực công (cạnh tranh khu vực công) đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức nhà nước. Khu vực công không chỉ cung cấp hàng hóa và dịch vụ mà còn phải đảm bảo sự công bằng và hiệu quả trong việc sử dụng nguồn lực. Theo Le Grand, hoạt động của doanh nghiệp nhà nước thường không đạt hiệu quả cao do thiếu áp lực cạnh tranh. Điều này dẫn đến việc cần thiết phải áp dụng các cơ chế cạnh tranh vào khu vực công để cải thiện chất lượng dịch vụ và hàng hóa. Việc điều chỉnh vai trò của nhà nước trong việc tạo ra môi trường cạnh tranh là rất quan trọng, nhằm khắc phục những thất bại của nhà nước và nâng cao hiệu quả cung ứng hàng hóa công.

1.1. Các thất bại nhà nước và sự cần thiết của cạnh tranh

Thất bại nhà nước xảy ra khi các tổ chức công không thể cung cấp dịch vụ hiệu quả do thiếu cạnh tranh. Điều này dẫn đến việc lãng phí nguồn lực và giảm chất lượng dịch vụ. Cạnh tranh có thể giúp khắc phục những vấn đề này bằng cách tạo ra áp lực cho các tổ chức công phải cải thiện hiệu quả hoạt động. Việc áp dụng lý thuyết lựa chọn công và chủ nghĩa công quản mới có thể giúp tái cấu trúc khu vực công, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ và hàng hóa công.

II. Kinh nghiệm quốc tế trong việc áp dụng cạnh tranh khu vực công

Kinh nghiệm từ các quốc gia như Anh, Australia, và New Zealand cho thấy rằng việc áp dụng cạnh tranh vào khu vực công có thể mang lại nhiều lợi ích. Ở Anh, việc tư nhân hóa đã giúp cải thiện hiệu quả hoạt động của các dịch vụ công. Australia đã áp dụng đấu thầu cạnh tranh rộng rãi, tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các dịch vụ công. New Zealand cũng đã thực hiện cải cách khu vực công với nguyên tắc cạnh tranh, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ. Những kinh nghiệm này có thể được tham khảo và áp dụng vào bối cảnh Việt Nam để cải thiện hiệu quả hoạt động của khu vực công.

2.1. Các mô hình cạnh tranh thành công

Mô hình cạnh tranh ở các nước phát triển cho thấy rằng việc mở rộng cạnh tranh trong khu vực công có thể dẫn đến những cải cách tích cực. Ở Singapore, việc kết hợp giữa lợi ích công và tư trong lĩnh vực y tế đã mang lại hiệu quả cao. Trung Quốc cũng đã áp dụng các lý thuyết quản trị công hiện đại để cải cách khu vực công, từ đó nâng cao chất lượng dịch vụ. Những mô hình này cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc cải cách khu vực công.

III. Thực trạng cạnh tranh khu vực công tại Việt Nam

Tại Việt Nam, thực trạng cạnh tranh trong khu vực công còn nhiều hạn chế. Nhiều lĩnh vực vẫn tồn tại tình trạng độc quyền nhà nước, dẫn đến hiệu quả cung cấp dịch vụ thấp. Cạnh tranh nội bộ giữa các tổ chức công cũng chưa được phát huy tối đa. Những yếu tố như quy định pháp lý chưa hoàn thiện và thiếu sự giám sát từ nhà nước đã gây trở ngại cho việc phát triển cạnh tranh trong khu vực công. Việc nhận diện và khắc phục những vấn đề này là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công.

3.1. Những yếu tố gây trở ngại đối với cạnh tranh

Các yếu tố như độc quyền nhà nước, thiếu sự tham gia của khu vực tư nhân, và quy định pháp lý chưa rõ ràng đã gây khó khăn cho việc phát triển cạnh tranh trong khu vực công. Những yếu tố này không chỉ làm giảm hiệu quả hoạt động mà còn ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ cung cấp cho người dân. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này, từ đó tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.

IV. Giải pháp thúc đẩy cạnh tranh khu vực công tại Việt Nam

Để thúc đẩy cạnh tranh trong khu vực công, Việt Nam cần áp dụng một hệ thống giải pháp đồng bộ. Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về cạnh tranh, xử lý tình trạng độc quyền, và tạo điều kiện cho sự tham gia của khu vực tư nhân là những bước đi cần thiết. Cạnh tranh phải được kiểm soát và đảm bảo công bằng giữa các chủ thể. Hệ thống điều tiết và giám sát cạnh tranh độc lập cũng cần được thiết lập để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong hoạt động của khu vực công.

4.1. Hệ thống giải pháp cơ bản

Hệ thống giải pháp cơ bản bao gồm việc hoàn thiện quy định pháp luật về cạnh tranh, tạo điều kiện cho sự tham gia của khu vực tư nhân, và thiết lập cơ quan điều tiết độc lập. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công mà còn cải thiện chất lượng dịch vụ cung cấp cho người dân. Việc mở cửa khu vực công cho cạnh tranh quốc tế cũng là một hướng đi quan trọng để nâng cao hiệu quả và chất lượng dịch vụ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề nâng cao hiệu quả hoạt động của khu vực công (KVC) là một trong những trọng tâm nghiên cứu kinh tế chính trị và quản lý công. Khu vực công đóng vai trò thiết yếu trong việc phục vụ lợi ích chung của cộng đồng và xã hội thông qua việc cung ứng hàng hóa và dịch vụ công (HHC). Tuy nhiên, hoạt động của khu vực này thường bị đánh giá là kém hiệu quả do thiếu môi trường cạnh tranh, tồn tại độc quyền nhà nước và vấp phải các thất bại của bộ máy hành chính nhà nước, dẫn tới tình trạng lãng phí nguồn lực quốc gia. Trong khi lý luận và thực tiễn vận dụng cơ chế thị trường, đặc biệt là cạnh tranh vào KVC đã được triển khai và khẳng định hiệu quả tại nhiều quốc gia trên thế giới, thì tại Việt Nam, vấn đề này còn rất mới và chưa được nghiên cứu một cách hệ thống, sâu rộng.

Khoảng trống nghiên cứu chính mà luận án chỉ ra là: trước thời điểm thực hiện đề tài, các viện nghiên cứu và trường đại học lớn tại Việt Nam (như Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Kinh tế thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Kinh tế Việt Nam) hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và trực diện về bản chất của cạnh tranh đối với KVC trong quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Mục đích nghiên cứu chính của luận án là phác họa bức tranh toàn cảnh về cạnh tranh đối với KVC tại Việt Nam và luận giải hệ thống giải pháp thúc đẩy cạnh tranh trong khu vực này nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và cải thiện phúc lợi xã hội. Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số như sau:

1. Luận giải cơ sở lý luận về cạnh tranh đối với khu vực công.
2. Giới thiệu những kinh nghiệm cần thiết về cạnh tranh đối với khu vực công ở một số nước trên thế giới làm cơ sở tham khảo cho Việt Nam.
3. Phân tích thực trạng cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp thúc đẩy cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam trong thời gian tới.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là "cạnh tranh đối với khu vực công" trong việc cung ứng hàng hóa, dịch vụ công và một số loại hàng hóa, dịch vụ tư. Nội hàm nghiên cứu không chỉ giới hạn ở sự cạnh tranh giữa các chủ thể thuộc KVC với nhau (cạnh tranh nội bộ), mà còn mở rộng đến sự cạnh tranh giữa chủ thể công với chủ thể tư nhân, chủ thể liên doanh công - tư và các chủ thể kinh tế khác. Các minh họa và phân tích thực tiễn tập trung vào hai nhóm lĩnh vực chủ chốt: kết cấu hạ tầng công ích (điện lực, bưu chính viễn thông, giao thông) và hạ tầng xã hội (y tế, giáo dục).

Phạm vi không gian tập trung chủ yếu vào thực tiễn Việt Nam, kết hợp khảo cứu kinh nghiệm quốc tế tại 5 quốc gia tiêu biểu: Vương quốc Anh, Australia, New Zealand, Trung Quốc và Singapore. Phạm vi thời gian nghiên cứu tại Việt Nam tập trung vào giai đoạn sau Đổi mới (từ năm 1986 đến thời điểm hoàn thành luận án năm 2007), có liên hệ so sánh với giai đoạn trước Đổi mới. Đối với kinh nghiệm quốc tế, phạm vi khảo sát bao quát từ đầu thập niên 1980 trở đi.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia thành hai nhóm chính: nghiên cứu quốc tế và nghiên cứu trong nước.

Về nghiên cứu quốc tế, tác giả khảo cứu các công trình lý thuyết và thực nghiệm điển hình:

• Lý thuyết thất bại thị trường và thất bại nhà nước: Joe Wallis và Brian Dollery trong công trình Market failure, government failure, leadership and public policy đã hệ thống hóa các lý thuyết về thất bại thị trường và chỉ ra các dạng thất bại nhà nước (thất bại lập pháp, hành chính, tư pháp, hành pháp, chính trị) cùng sự thiếu vắng áp lực cạnh tranh dẫn đến phi hiệu quả trong KVC. Charles Wolf trong tác phẩm Market or Government: choosing between imperfect alternatives luận giải rằng cả việc lạm dụng thị trường lẫn sự can thiệp quá mức của nhà nước đều gây ra những méo mó nhất định; việc vận dụng cơ chế thị trường giúp KVC linh hoạt và đáp ứng nhu cầu người tiêu dùng tốt hơn.
• Lý thuyết tái cấu trúc nhà nước và quản trị công: David Osborne và Ted Gaebler với cuốn sách Reinventing government: how the entrepreneurial spirit is transforming the public sector (Sáng tạo lại chính phủ) đề xuất đưa tinh thần kinh doanh vào KVC, chuyển từ mô hình quan liêu sang cơ chế thị trường để đạt mục tiêu công thông qua cạnh tranh có kiểm soát. Báo cáo World Development Report 1997: The State in a changing world của Ngân hàng Thế giới nhấn mạnh sự thay đổi vai trò của nhà nước và yêu cầu cải cách cung ứng dịch vụ công dựa trên cơ chế thị trường và sự tham gia của khu vực tư nhân. Nhóm tác giả công trình Phục vụ và duy trì: giới thiệu hành chính công trong một thế giới cạnh tranh phân tích cơ chế cạnh tranh trong mua sắm công gắn với tiêu chuẩn "bốn chữ E" (Economy - Kinh tế, Efficiency - Hiệu quả, Effectiveness - Hiệu lực, Equity - Công bằng).
• Thực nghiệm cải cách KVC quốc tế: Jan-Erik Lane trong Public Sector Reform: rationale, trends and problems tổng kết xu hướng mở rộng cạnh tranh tại Australia, New Zealand, Đức, Canada, Anh. Janet Tay nghiên cứu cải cách dịch vụ công tại Singapore (Public service reforms in Singapore). Kai Hong Phua phân tích tài chính y tế và sự kết hợp công - tư tại Singapore (Health care financing options: lessons and innovations from the Singapore system). Xu Songtao (China's Public Administration Reform: New Approaches) và Mok K.H. (Merging of the Public and Private Boundary: Education and the Market place in China) phân tích cải cách hành chính, dịch vụ xã hội và giáo dục định hướng thị trường tại Trung Quốc.

Về nghiên cứu trong nước, tác giả rà soát danh mục luận án tại Đại học Kinh tế Quốc dân (hơn 660 luận án tiến sĩ và 1.300 luận văn thạc sĩ tính đến thời điểm đó) và Đại học Kinh tế (ĐHQGHN), nhận thấy chỉ có một số đề tài nghiên cứu cạnh tranh trong từng ngành hẹp hoặc vai trò điều tiết chung của nhà nước, chưa có công trình chuyên sâu về cạnh tranh đối với KVC. Một số tài liệu liên quan gồm: các ấn phẩm dịch thuật của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), kết quả dự án VIE 01/025 "Nâng cao năng lực cạnh tranh Quốc gia" (2003), và Báo cáo phát triển Việt Nam 2005 của Ngân hàng Thế giới và UNDP đề xuất mở rộng cạnh tranh nhằm nâng cao hiệu quả chi tiêu công.

Khoảng trống luận án giải quyết là xây dựng khung lý luận hoàn chỉnh về cạnh tranh đối với KVC, phân tích thực trạng độc quyền và mức độ cạnh tranh trong các ngành công ích - xã hội tại Việt Nam, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và nguyên tắc vận dụng phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án dựa trên 4 trụ cột lý thuyết và khái niệm căn bản:

1. Bản chất của khu vực công và phân loại hàng hóa công: KVC được xác lập là tập hợp các cơ quan, tổ chức do nhà nước thành lập nhằm phục vụ lợi ích chung, hoạt động phi lợi nhuận và phân bổ nguồn lực dựa trên cơ chế phi thị trường. Dựa trên tính loại trừ (excludability) và tính tranh giành (rivalry), hàng hóa được phân chia thành: HHC thuần túy, HHT thuần túy, nguồn lực cộng đồng và hàng hóa độc quyền tự nhiên. Luận án kế thừa mô hình phân loại của N. Gregory Mankiw và Paul A. Samuelson / Joseph Stiglitz.
2. Lý thuyết thất bại nhà nước (Government Failure): Phân tích 3 khiếm khuyết cơ bản khi nhà nước can thiệp: thất bại lập pháp (tối đa hóa cơ hội đắc cử của chính trị gia dẫn đến cung cấp quá mức hàng hóa công), thất bại hành chính quan liêu (công chức tìm cách tối đa hóa quy mô ngân sách để tăng quyền lực và thu nhập cá nhân mà không gắn với hiệu quả chi phí - đầu ra), và tệ nạn trục lợi (rent-seeking).
3. Chủ nghĩa công quản mới (New Public Management - NPM): Đề cao việc đưa kỹ thuật quản lý của khu vực tư nhân vào KVC, phân định rõ chức năng hoạch định chính sách và chức năng cung ứng dịch vụ, áp dụng đấu thầu cạnh tranh, ký hợp đồng với bên ngoài (contracting out), và chuyển đổi sở hữu (tư nhân hóa, công ty hóa) để phá vỡ thế độc quyền.
4. Lý thuyết lựa chọn công (Public Choice Theory) và Lý thuyết đại diện (Principal-Agent Theory): Ứng dụng giả định "người kinh tế" duy lý vào hành vi của cử tri, chính trị gia và công chức; thiết lập cơ chế kiểm soát hợp đồng nhằm giảm thiểu độ lệch mục tiêu giữa bên ủy quyền (nhà nước/người dân) và bên đại diện (đơn vị cung ứng/công chức).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích sự vận động của KVC trong tiến trình chuyển đổi kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu thực tế là nghiên cứu định tính kết hợp phân tích thứ cấp:

• Phân tích văn bản và phân tích thể chế: Rà soát các quy định pháp luật, chính sách quản lý nhà nước về cạnh tranh, doanh nghiệp nhà nước và đấu thầu mua sắm công.
• Phương pháp lịch sử và so sánh: Đánh giá thực trạng KVC Việt Nam qua các giai đoạn (trước và sau Đổi mới 1986); so sánh đối chiếu kinh nghiệm cải cách KVC của 5 quốc gia (Anh, Australia, New Zealand, Trung Quốc, Singapore).
• Phương pháp tổng hợp, thống kê mô tả: Xử lý và trình bày số liệu thứ cấp về thị phần, cơ cấu đầu tư, mạng lưới cơ sở cung ứng, giá cước dịch vụ và kết quả đấu thầu trong các ngành: điện lực (EVN), bưu chính viễn thông (VNPT), hàng không (VNA), y tế và giáo dục.

Nguồn tư liệu bao gồm: các công trình khoa học quốc tế thu thập trong thời gian tác giả nghiên cứu tại Australia và Việt Nam; số liệu của Tổng cục Thống kê, Báo cáo của Ngân hàng Thế giới, UNDP; báo cáo tổng kết của các bộ ngành và tập đoàn, tổng công ty nhà nước.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về cạnh tranh đối với khu vực công

Chương 1 thiết lập nền tảng khái niệm, phân tích vai trò của nhà nước, sự cần thiết và các hình thức vận dụng cạnh tranh vào KVC.

Tác giả phân tích hai đặc tính phân biệt hàng hóa: tính loại trừ và tính tranh giành, qua đó làm rõ ranh giới tương đối giữa hàng hóa công và hàng hóa tư. Luận án trích dẫn bảng phân loại hàng hóa của N. Gregory Mankiw:

Tính loại trừ	Có tính tranh giành	Không có tính tranh giành
Có	Hàng hoá tư nhân thuần tuý - Kem - Quần áo - Những con đường đông đúc có thu phí	Độc quyền tự nhiên - Phòng cháy - Truyền hình cáp - Những con đường thưa người có thu phí
Không	Nguồn lực cộng đồng - Cá ở đại dương - Môi trường - Những con đường đông đúc không thu phí	Hàng hoá công thuần tuý - Quốc phòng - Tri thức - Những con đường thưa người không thu phí

Luận án làm rõ các chức năng của nhà nước theo Báo cáo Phát triển Thế giới 1997 của Ngân hàng Thế giới:

Mức độ chức năng	Khắc phục khuyết tật thị trường	Cải thiện công bằng xã hội
Các chức năng tối thiểu	Cung cấp hàng hoá công thuần tuý: quốc phòng, luật pháp và trật tự, quyền sở hữu tài sản, quản lý kinh tế vĩ mô, y tế cộng đồng.	Bảo vệ người nghèo: chương trình chống đói nghèo, trợ cấp thiên tai.
Các chức năng trung gian	Khắc phục ngoại ứng (giáo dục phổ thông, bảo vệ môi trường); Điều tiết độc quyền (điều tiết sử dụng hạ tầng, chính sách chống độc quyền); Khắc phục rủi ro (bảo hiểm nhân thọ, hưu trí, bảo vệ người tiêu dùng).	Cung cấp bảo hiểm xã hội: phân bổ lại lương hưu, trợ cấp gia đình, bảo hiểm thất nghiệp.
Các chức năng tích cực	Điều phối hoạt động tư nhân: phát triển thị trường, tập hợp sáng kiến.	Phân phối lại tài sản.

Chương này đi sâu chứng minh rằng KVC kém hiệu quả xuất phát từ sự thiếu vắng áp lực phá sản, tình trạng độc quyền nhà nước hợp pháp và hành vi tối đa hóa ngân sách của bộ máy quan liêu. Cạnh tranh đối với KVC mang 3 vai trò cốt lõi: tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực công, đa dạng hóa quyền lựa chọn cho người tiêu dùng và thay đổi hành vi ứng xử của bộ máy công quyền sang phong cách phục vụ định hướng khách hàng. Các kỹ thuật xúc tiến cạnh tranh gồm: cạnh tranh nội bộ, đấu thầu cạnh tranh mua sắm công, ký hợp đồng với bên ngoài, ủy quyền phân cấp và tư nhân hóa có kiểm soát.

Chương 2: Kinh nghiệm vận dụng cạnh tranh đối với khu vực công ở một số nước

Chương 2 phân tích bài học cải cách KVC tại 5 quốc gia với các mô hình tiếp cận khác nhau:

• Vương quốc Anh: Đi đầu trong việc thể nghiệm chủ nghĩa công quản mới dưới thời Thủ tướng Margaret Thatcher thông qua việc tư nhân hóa ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và áp dụng cơ chế đấu thầu bắt buộc đối với dịch vụ công địa phương. Luận án chỉ ra các tác động tích cực về năng suất song cũng tổng hợp các tác động nghịch (Bảng 2.1) như nguy cơ giảm chất lượng dịch vụ ở một số lĩnh vực xã hội nếu thiếu giám sát.
• Australia: Xây dựng cơ sở pháp lý vững chắc với Chính sách Cạnh tranh Quốc gia (National Competition Policy), áp dụng nguyên tắc trung lập cạnh tranh (competitive neutrality) giữa khu vực công và tư, đồng thời triển khai rộng rãi đấu thầu cạnh tranh (Bảng 2.2 cho thấy mức tiết kiệm chi phí rõ rệt nhưng Bảng 2.3 cũng nêu mặt trái về chi phí giao dịch hợp đồng).
• New Zealand: Triển khai mô hình KVC mới dựa trên nguyên tắc thương mại hóa, tách rời chức năng tư vấn chính sách, mua sắm và cung ứng dịch vụ; công ty hóa toàn diện các tài sản công thành các doanh nghiệp hoạt động theo luật doanh nghiệp.
• Trung Quốc: Tái cơ cấu nhà nước trong quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa; mở rộng cạnh tranh từng bước trong các dịch vụ xã hội (giáo dục, y tế) và kết cấu hạ tầng công ích (viễn thông, giao thông, cấp nước) thông qua liên doanh công - tư và khuyến khích vốn tư nhân.
• Singapore: Cải cách hành chính công theo hướng tinh gọn, hiệu quả cao, áp dụng cơ chế thị trường và tự chủ tài chính linh hoạt trong lĩnh vực y tế thông qua sự kết hợp hài hòa giữa tài trợ công và trách nhiệm đồng chi trả của người dân.

Từ kinh nghiệm quốc tế, chương rút ra các bài học: cải cách cạnh tranh phải gắn liền với hoàn thiện khung khổ pháp lý, xác định rõ trách nhiệm công - tư, duy trì cơ quan điều tiết độc lập và áp dụng cạnh tranh có lộ trình kiểm soát chặt chẽ.

Chương 3: Thực trạng cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam

Chương 3 khảo sát thực trạng KVC Việt Nam từ thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung đến thời kỳ Đổi mới. Tác giả chỉ ra rằng trước Đổi mới, KVC chiếm lĩnh toàn bộ nền kinh tế trên cơ sở sở hữu toàn dân và tập thể, triệt tiêu hoàn toàn yếu tố cạnh tranh. Sau năm 1986, nền kinh tế nhiều thành phần hình thành, tuy nhiên KVC vẫn duy trì vị thế thống lĩnh và độc quyền nhà nước nặng nề trong các ngành then chốt:

• Thực trạng độc quyền nhà nước: Luận án dẫn chứng tình trạng độc quyền phân phối và phát điện của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN - Hình 3.3, 3.4); sự thống lĩnh thị trường dịch vụ bưu chính viễn thông của Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT - Bảng 3.3, 3.4, Hình 3.5) trước khi có sự tham gia của Viettel và các nhà mạng mới; sự độc quyền trong vận tải hàng không của Tổng công ty Hàng không Việt Nam (VNA) và vận tải đường sắt (Bảng 3.2).
• Cạnh tranh nội bộ và cạnh tranh công - tư: Trong lĩnh vực hạ tầng xã hội, chính sách xã hội hóa đã mở đường cho sự xuất hiện của các bệnh viện tư nhân, trường học ngoài công lập (Bảng 3.5 đến 3.10, Hình 3.6). Mặc dù cơ sở y tế và giáo dục tư nhân phát triển nhanh, chất lượng dịch vụ có cải thiện nhưng quy mô vẫn còn nhỏ bé so với hệ thống công lập. Lĩnh vực chuyển phát và vận tải hành khách ghi nhận mức độ cạnh tranh tư nhân sôi động nhất (Bảng 3.1, 3.11, 3.12, Hình 3.7, 3.8).
• Những yếu tố gây trở ngại cho cạnh tranh: Sự phân biệt đối xử giữa DNNN và doanh nghiệp tư nhân (DNTN) trong tiếp cận đất đai, vốn tín dụng ngân hàng; sự chồng chéo giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tại các bộ ngành; hệ thống đấu thầu mua sắm công còn mang tính hình thức, chênh lệch sau đấu thầu chưa phản ánh đúng hiệu quả thực tế (Bảng 3.13); và sự thiếu vắng một cơ quan điều tiết cạnh tranh độc lập.

Chương 4: Những giải pháp thúc đẩy cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam

Chương 4 xây dựng hệ thống quan điểm và giải pháp có tính hệ thống nhằm đưa cơ chế cạnh tranh vào KVC Việt Nam.

Tác giả xác lập 4 nguyên tắc tiếp cận:

1. Cạnh tranh nhằm nâng cao phúc lợi xã hội (không vì mục tiêu thuần lợi nhuận mà hy sinh lợi ích công cộng).
2. Cạnh tranh có kiểm soát (nhà nước giám sát tiêu chuẩn kỹ thuật, chất lượng dịch vụ và điều tiết giá cả).
3. Cạnh tranh bình đẳng giữa các chủ thể (xóa bỏ ưu đãi bất hợp lý đối với DNNN, tạo sân chơi công bằng cho KVT).
4. Cạnh tranh phải phù hợp với những quy định và thông lệ quốc tế (đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam gia nhập WTO).

Hệ thống giải pháp cơ bản gồm 8 nhóm:

• Hoàn thiện hệ thống pháp luật về cạnh tranh: Triển khai thực thi nghiêm Luật Cạnh tranh, rà soát bãi bỏ các văn bản hành chính tạo rào cản gia nhập thị trường.
• Xử lý tình trạng độc quyền: Tách các khâu có tính chất độc quyền tự nhiên (như lưới truyền tải điện, mạng hạ tầng đường sắt) ra khỏi các khâu có thể cạnh tranh (phát điện, kinh doanh vận tải); thực hiện chia tách, tái cơ cấu các tổng công ty nhà nước lớn.
• Tạo tiền đề cho cạnh tranh: Đẩy nhanh tiến trình cổ phần hóa DNNN, xóa bỏ bao cấp vốn, phân định rành mạch chức năng quản lý nhà nước của các bộ với quyền quản trị kinh doanh của doanh nghiệp.
• Sử dụng các hình thức cạnh tranh với bên ngoài: Mở rộng đấu thầu cạnh tranh công khai trong mua sắm chính phủ và cung ứng dịch vụ công; áp dụng hình thức hợp đồng gia công, nhượng quyền khai thác tài sản công cho tư nhân.
• Cạnh tranh trực tiếp theo giá và chất lượng hàng hóa: Minh bạch hóa chi phí, xóa bỏ bù chéo giá; buộc các đơn vị công lập phải công khai chuẩn đầu ra dịch vụ để người dân lựa chọn.
• Thiết lập cơ quan điều tiết và giám sát cạnh tranh độc lập: Thành lập các cơ quan chuyên trách điều tiết theo ngành độc lập với các bộ chủ quản nhằm đảm bảo tính khách quan trong kiểm soát giá và hành vi phản cạnh tranh.
• Mở cửa khu vực công cho cạnh tranh quốc tế: Tạo điều kiện cho các nhà đầu tư nước ngoài tham gia phát triển kết cấu hạ tầng thông qua các hình thức BOT, BTO, PPP theo cam kết hội nhập.
• Tuyên truyền và thuyết phục: Đổi mới nhận thức của cán bộ, công chức và cộng đồng xã hội về vai trò tích cực của cạnh tranh trong KVC.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn:

Về lý luận:

• Hệ thống hóa và phát triển khung lý luận toàn diện về "cạnh tranh đối với khu vực công" trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kết hợp các lý thuyết kinh tế chính trị hiện đại (chủ nghĩa công quản mới, lý thuyết lựa chọn công, lý thuyết đại diện).
• Làm rõ bản chất, đặc điểm, hình thức và các kỹ thuật thúc đẩy cạnh tranh đối với KVC; chỉ rõ cạnh tranh trong KVC không chỉ là sự ganh đua giữa các thành phần kinh tế mà còn là công cụ điều tiết nhằm tối ưu hóa chi phí và phúc lợi công cộng.

Về thực tiễn:

• Phân tích bức tranh thực trạng KVC tại Việt Nam giai đoạn chuyển đổi, nhận diện các điểm nghẽn độc quyền nhà nước trong các ngành hạ tầng kỹ thuật (điện lực, viễn thông, hàng không) và hạ tầng xã hội (y tế, giáo dục).
• Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế có tính chọn lọc từ các nước phát triển (Anh, Australia, New Zealand, Singapore) và nước chuyển đổi tương đồng (Trung Quốc).
• Đề xuất hệ thống 4 nguyên tắc và 8 nhóm giải pháp đồng bộ, có tính khả thi nhằm thúc đẩy cạnh tranh, nâng cao hiệu quả quản trị và cung ứng dịch vụ công tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án sử dụng phương pháp định tính là chủ yếu, việc đánh giá hiệu quả kinh tế và mức độ tiết kiệm chi phí sau cải cách cạnh tranh dựa chủ yếu trên số liệu thứ cấp và các trường hợp điển hình, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng định lượng hóa mức độ tác động của cạnh tranh đến phúc lợi xã hội tại Việt Nam. Phạm vi khảo sát thực tế giới hạn trong một số ngành hạ tầng công ích và dịch vụ xã hội trọng điểm.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục đi sâu lượng hóa tác động của cạnh tranh trong từng ngành dịch vụ công cụ thể; nghiên cứu cơ chế kiểm soát hợp đồng công - tư (PPP) và mô hình tổ chức chi tiết cho các cơ quan điều tiết ngành độc lập tại Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và thực tiễn:

• Đối với các nhà hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Cục Quản lý Cạnh tranh): cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách tái cơ cấu DNNN, mở cửa thị trường dịch vụ công và hoàn thiện khung khổ pháp luật cạnh tranh.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế, Quản trị công: là tài liệu chuyên khảo tham khảo về việc vận dụng lý thuyết kinh tế thị trường, chủ nghĩa công quản mới và phân loại hàng hóa công trong quản trị nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm "cạnh tranh đối với khu vực công" trong luận án được hiểu như thế nào?
Nội hàm khái niệm này chỉ sự ganh đua không chỉ giữa các chủ thể thuộc KVC với nhau (cạnh tranh nội bộ) mà còn giữa các chủ thể công với chủ thể tư nhân, chủ thể liên doanh công - tư và các tổ chức xã hội khác trong việc cung ứng hàng hóa, dịch vụ công và một số hàng hóa tư. Mục đích là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công và chất lượng phục vụ xã hội.

2. Lý do căn bản nào khiến hoạt động của khu vực công thường kém hiệu quả?
Luận án chỉ ra ba nguyên nhân cốt lõi: (i) sự thiếu vắng môi trường cạnh tranh và tồn tại độc quyền hợp pháp khiến các đơn vị công không chịu áp lực phá sản hay đào thải thị trường; (ii) các thất bại nhà nước gồm thất bại lập pháp, thất bại của bộ máy hành chính quan liêu chạy theo tối đa hóa ngân sách; và (iii) cơ chế phân bổ nguồn lực phi thị trường làm mất liên hệ giữa chi phí sản xuất và giá cả đầu ra.

3. "Cạnh tranh có kiểm soát" trong khu vực công là gì?
Theo luận án (dẫn giải quan điểm của Osborne và Gaebler), cạnh tranh có kiểm soát là cơ chế cạnh tranh được nhà nước điều tiết bằng luật lệ, quy chuẩn và cam kết rõ ràng, nhằm thúc đẩy sáng tạo và tiết kiệm chi phí nhưng không mang tính tàn phá, đảm bảo nhà nước vẫn giữ vững mục tiêu công bằng xã hội và người nghèo vẫn được tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu.

4. Luận án nghiên cứu kinh nghiệm cải cách khu vực công của những quốc gia nào?
Luận án khảo sát kinh nghiệm của 5 quốc gia: Vương quốc Anh (tư nhân hóa và công quản mới), Australia (chính sách cạnh tranh quốc gia và đấu thầu cạnh tranh), New Zealand (công ty hóa tài sản công), Trung Quốc (tái cơ cấu và xã hội hóa dịch vụ công trong nền kinh tế chuyển đổi) và Singapore (cải cách quản trị công và tài chính y tế).

5. Những ngành nào tại Việt Nam được luận án phân tích thực trạng độc quyền và cạnh tranh?
Luận án tập trung phân tích 5 lĩnh vực then chốt: ngành điện lực (EVN), bưu chính viễn thông (VNPT), giao thông vận tải (hàng không VNA, đường sắt, chuyển phát, vận tải hành khách), y tế (hệ thống bệnh viện công - tư) và giáo dục (đào tạo mầm non, cao đẳng và đại học).

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Cạnh tranh đối với khu vực công: Kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề của Việt Nam" của tác giả Vũ Thanh Sơn đã luận giải một cách toàn diện cơ sở lý luận về vai trò của cạnh tranh trong việc khắc phục những thất bại của nhà nước và nâng cao hiệu quả KVC. Qua việc khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia phát triển và chuyển đổi, công trình đã làm rõ bức tranh thực trạng độc quyền nhà nước cũng như sự hình thành yếu tố cạnh tranh trong các ngành hạ tầng kinh tế - xã hội tại Việt Nam sau Đổi mới. Trên cơ sở đó, luận án xác lập hệ thống 4 nguyên tắc và 8 nhóm giải pháp đồng bộ, đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho tiến trình cải cách thể chế, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về cạnh tranh đối với khu vực công Chương 2: Kinh nghiệm vận dụng cạnh tranh đối với khu vực công ở một số nước Chương 3: Thực trạng cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam Chương 4: Những giải pháp thúc đẩy cạnh tranh đối với khu vực công ở Việt Nam 11 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CẠNH TRANH ĐỐI VỚI KHU VỰC CÔNG 1. KHU VỰC CÔNG VÀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƢỚC 1. Khu vực công trong nền kinh tế Xét về nguồn gốc, sự phát triển của các tổ chức KVC phát triển mạnh vào những năm đầu thế kỷ XIX trong nhiều quốc gia [72, tr. Tác động của công nghiệp hoá và phát triển của đô thị làm nảy sinh nhiều vấn đề xã hội lớn như di chuyển dân cư, mở rộng và phát sinh ngành nghề, hoạt động từ thiện, chất lượng cuộc sống, v.

Những vấn đề xã hội này khiến cho nhà nước phải tham gia mạnh mẽ hơn để đối phó và giải quyết. Trong thời kỳ này, sự phát triển mạnh của kinh tế thị trường đã bộ lộ nhiều khiếm khuyết hay ngoại ứng tiêu cực ví như bất công, ô nhiễm môi trường và độc quyền. Do vậy, nhà nước lúc này không đơn thuần thể hiện vai trò của mình trong thu thuế hay cung cấp dịch vụ quốc phòng mà còn tích cực trong khắc phục những khuyết tật của nền kinh tế thị trường. Để giải quyết những vấn đề này, nhà nước chi tiêu ngân sách của mình không chỉ đơn thuần như người tiêu dùng mà cả như người đầu tư.

Nhà nước cần phải triển khai những chính sách và cơ chế để thực hiện việc can thiệp của mình một cách hợp pháp và có hiệu lực trên quy mô toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Rõ ràng, sự phát triển của KVC gắn với vai trò quan trọng và to lớn của nhà nước trong việc khắc phục những khuyết tật thị trường và đáp ứng nhu cầu chung xã hội. Xét về cơ cấu tổ chức, KVC là tập hợp nhiều cơ quan và tổ chức tập thể nhằm phục vụ lợi ích chung của mọi thành viên xã hội [72, tr. Những hợp phần của KVC gồm các đặc trưng như sau: (i) những cơ quan và 12 z tổ chức này do nhà nước thành lập nhằm phục vụ lợi ích chung mà nhà nước theo đuổi và thông qua đó phục vụ công dân; (ii) mục tiêu và quy chế hoạt động của chúng là do nhà nước quyết định thông qua quy trình chính trị và hành chính; (iii) nguồn ngân sách đảm bảo hoạt động của các tổ chức này được phân bổ từ nguồn thu nhập thuế quốc gia và địa phương và chịu sự giám sát của nhà nước; (iv) nhà nước chịu trách nhiệm về những giao ước pháp lý cho các thực thể hợp phần của mình và nắm quyền kiểm soát pháp lý về những hoạt động của chúng.

Trong KVC, cơ chế phân bổ nguồn lực cơ bản là phi thị trường. Nói cách khác, khu vực công thực hiện phân bổ nguồn lực không tuân thủ quy luật thị trường. Ví dụ, việc triểnkhai các chương trình an ninh quốc phòng, cứu trợ xã hội, kết cấu hạ tầng quốc gia, v. sẽ không tuân thủ các quy luật thị trường và không thể phân phối như hàng hoá tiêu dùng tư nhân.

Việc cung cấp những loại hàng hoá này không phụ thuộc vào khả năng thanh toán của khách hàng tiêu dùng, tức là giá cả không đưa ra tín hiệu đúng cho điều chỉnh mặt cung. Phần lớn loại hàng hoá do KVC cung ứng và sản xuất đều bảo đảm cho phép tất cả thành viên xã hội cùng sử dụng chung với nhau không cần phân chia khẩu phần, không phụ thuộc nhiều vào số lượng người tiêu dùng và khả năng tiêu dùng của người khác. Nói ngắn ngọn, những sản phẩm của KVC nhằm phục vụ lợi ích chung cho tất cả thành viên xã hội. Hoạt động của các tổ chức thuộc KVC phải tuân thủ quy tắc và quy định do nhà nước phê chuẩn.

Công việc/chương trình được phê duyệt thông qua một quy trình hành chính. Việc ra quyết định hay phủ quyết quyết định phải dựa vào cơ chế đại diện [52, tr. Người đại diện bỏ phiếu phê chuẩn ngân sách công và cơ quan hành pháp triển khai chi tiêu nguồn tiền này. Phân bổ ngân sách và hoạt động cung ứng/sản xuất được thể chế hóa bằng luật lệ hay quy định để bảo đảm việc cung ứng đầu ra một cách đầy đủ và đúng 13 z chủng loại cho những đối tượng hưởng lợi như đã cam kết.

Các nhóm dân cư hay nhóm lợi ích khác nhau sẽ được hưởng lợi hay chịu những tác động khác nhau trong từng quyết định của nhà nước thông việc thực thi chính sách/quy định của nhà nước như chính sách chi tiêu công, phúc lợi xã hội và nhiều chính sách khác. Căn cứ vào bản chất của mình, KVC chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ đa mục tiêu liên quan tới lợi ích kinh tế-xã hội chứ không phải theo đuổi mục tiêu lợi nhuận cá nhân. Hoạt động của KVC hướng tới thỏa mãn lợi ích chung cho toàn bộ thành viên xã hội hay nhiều nhóm lợi ích khác nhau. Việc phân phối công bằng thành quả và nguồn lực công là đòi hỏi quan trọng để bảo đảm sự duy trì hài hòa lợi ích và tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội.

Nhiều chương trình công được phê duyệt nhằm thoả mãn lợi ích của các nhóm lợi ích khác nhau trong xã hội. Việc đáp ứng nhu cầu khách hàng không phải vì lý do khả năng thanh toán mà do lý do phân phối vì lợi ích chung. Kinh phí hoạt động của các tổ chức công và đầu vào để đạt được các mục tiêu công ích đều do nhà nước tài trợ từ ngân sách quốc gia. Kế hoạch chi tiêu và quy trình phê duyệt do nhà nước giám sát theo một quy trình hành chính.

Trong lĩnh vực nhân sự cũng vậy, số lượng biên chế, việc bổ nhiệm hay bãi nhiệm nhân sự và chế độ thù lao buộc phải theo những quy định chung của nhà nước. Nói cách khác, nhà nước nắm quyền kiểm soát pháp lý về những hoạt động của tổ chức của mình thành lập ra. Như vậy, KVC bao gồm các thực thể nhà nước thực hiện sứ mệnh quan trọng là phục vụ lợi ích chung cho toàn xã hội theo những quy trình được xác lập trước mang tính pháp lý. Thông qua các chương trình chi tiêu công, nhà nước cung ứng các loại hàng hóa và dịch vụ để thỏa mãn nhu cầuxã hội.

Quan niệm về hàng hoá công Các tiêu chí cơ bản2 để phân biệt HHC và HHT dựa trên tính chất tiêu dùng của nó, thể hiện dưới hai khía cạnh: (i) tính loại trừ; (ii) tính tranh giành. Tính loại trừ hàm ý trả lời câu hỏi: „có thể ngăn cản mọi người sử dụng hàng hoá không?‟. Lợi ích của hàng hóa đem lại là rộng lớn, phổ quát cho mọi người hưởng lợi hay chỉ giới hạn hẹp, riêng cho một cá thể nhất định. Những hàng hoá không có tính loại trừ là những hàng hoá mà mọi người đều có thể tiếp cận sử dụng nó mà không thể ngăn cản.

Ví dụ, không khí trong sạch là hàng hoá không loại trừ vì không thể loại trừ bất cứ ai trong xã hội không thở, mọi người hít không khí thoải mái mà không phải trả tiền. Những hàng hoá loại trừ là hàng hoá mà người chiếm hữu nó có thể dễ dàng ngăn cản người khác sử dụng. Chẳng hạn, người sở hữu cái bánh có thể không cho phép người khác sử dụng chiếc bánh đó, nếu muốn. Tính tranh giành hàm nghĩa trả lời câu hỏi: „việc sử dụng hàng hoá của người này có làm giảm khả năng tiêu dùng hàng hoá đó của người khác không?‟.

Hàng hoá tranh giành là những loại hàng hoá mà việc tiêu dùng của người này sẽ hạn chế hoặc loại bỏ việc sử dụng đồng thời của người khác đối với hàng hoá đó. Ví dụ, quả cam được người nào đó ăn rồi thì người khác không còn thưởng thức nó được nữa. Đa số hàng hoá, lâu bền và không lâu bền, đều có tính tranh giành. Hàng hoá không tranh giành là những hàng hoá mà việc sử dụng của người này không ảnh hưởng đến khả năng sử dụng đồng thời của người khác 2 Trong nhận thức thông thường ở Việt Nam hiện nay, hàng hóa công và hàng hoá tư được phân biệt bởi dấu hiệu sở hữu.

Nhiều người vẫn cho rằng HHC là do doanh nghiệp nhà nước cung cấp còn HHT là do tư nhân sản xuất. 15 z đối với hàng hóa đó. Hàng hoá không tranh giành bao gồm hữu hình và vô hình. Chương trình phát thanh trên sóng Radio là hàng hoá không tranh giành.

Một khi người này mở đài nghe thì việc này cũng không hạn chế người khác nghe đài ở cùng kênh đó. Những hàng hoá hữu hình không tranh giành có thể kể tới như các phong cảnh đẹp, kỳ quan, công trình mỹ thuật công cộng, v. Những hàng hoá đồng thời có tính loại trừ và tính tranh giành gọi là HHT thuần tuý. Bánh mỳ là HHT thuần tuý, một người này ăn hết chiếc bánh mỳ thì chắc chắn người khác không còn cái bánh đó để ăn được nữa, số người sử dụng bánh mỳ nhiều sẽ ảnh hưởng tới lượng bánh mỳ cung ứng trong cửa hàng (tranh giành).

Đồng thời, những người sở hữu một lượng bánh mỳ nào đó có thể dễ dàng loại trừ những người khác sử dụng chúng. Ngược lại, những hàng hoá có hội tụ đầy đủ cả hai thuộc tính không loại trừ và không tranh giành gọi là HHC thuần tuý3. Chẳng hạn, quốc phòng nhằm ngăn chặn sự tấn công từ bên ngoài, bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ quốc gia thì hoạt động này đem lại lợi ích cho tất cả công dân, không thể loại trừ một ai sống trong quốc gia này. Mặt khác, có thêm một công dân sinh ra, hưởng lợi từ hàng hoá này cũng không gây ảnh hưởng tới sự tiêu dùng của những người còn lại trong xã hội.

HHC thuần tuý không thể phân bổ theo định suất để tiêu dùng và việc hạn chế người sử dụng chúng dường như không thể hay vô cùng đắt đỏ. Đặc tính khác của HHC thuần tuý là chi phí cận biên cho việc có thêm một người sử dụng bằng 0, nên khi có thêm người sử dụng, mức độ sử dụng hàng hoá của những người tiêu dùng còn lại không bị ảnh hưởng. Vì vậy, việc phân chia theo suất hay khẩu phần cho người tiêu dùng là không cần thiết đối với HHC thuần tuý. Hàng hoá này không thể chia theo khẩu phần bằng hệ thống 3 Stiglitz, J.