Cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam từ lý thuyết trò chơi

Nghiên cứu cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam qua lăng kính lý thuyết trò chơi, phân tích và đánh giá hiệu quả.

• Tác giả: Huỳnh Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Thành Tự Anh
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Cơ Chế Cạnh Tranh Giữa Các Doanh Nghiệp Xuất Khẩu Cá Tra Việt Nam Nhìn Từ Lý Thuyết Trò Chơi
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1. Vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Cấu trúc bài viết
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Tổng quan các nghiên cứu trước
• 2.2. Các cơ sở lý thuyết quan trọng
• 2.2.1. Cơ sở lý thuyết về cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền
• 2.2.2. Cơ sở lý thuyết về trạng thái cân bằng thị trường và ứng dụng của lý thuyết trò chơi
• 2.3. Khung phân tích
• 2.4. Nguồn thông tin
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM THỊ TRƯỜNG CÁ TRA VÀ MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC CHIẾN LƯỢC GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU
• 3.1. Cấu trúc thị trường cá tra
• 3.2. Các người chơi chính
• 3.3. Cơ cấu tài sản – nguồn vốn của hai loại hình doanh nghiệp
• 3.4. Cơ cấu chi phí giữa 2 loại hình doanh nghiệp
• 3.5. Tóm tắt ưu nhược điểm của 2 loại hình doanh nghiệp
• 3.6. Các giả định quan trọng của mô hình
• 3.7. Xây dựng mô hình
• 3.7.1. Số lượng người chơi
• 3.7.2. Không gian chiến lược
• 3.7.3. Động cơ của các doanh nghiệp
• 3.7.4. Chiến lược áp đảo của các doanh nghiệp
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT CỤC CỦA MÔ HÌNH VÀ CÁC GIẢ THUYẾT THAY THẾ
• 4.1. Giai đoạn 1: Cạnh tranh giảm giá bán
• 4.1.1. Cạnh tranh giữa các DNCB cá tra xuất khẩu với nhau
• 4.1.2. Cạnh tranh giữa các DNCB và các DNTM
• 4.1.3. Trạng thái cân bằng
• 4.2. Giai đoạn 2: Cạnh tranh hạ chi phí sản xuất
• 4.2.1. Chiến lược tăng cường liên kết ngành theo chiều dọc
• 4.2.2. Chiến lược hạ giá thành bằng giảm chất lượng
• 4.2.3. Trạng thái cân bằng thị trường
• 4.3. Các giải thuyết khác về nguyên nhân chính gây ra áp lực giảm giá cá tra
• 4.3.1. (H1): Giá cá tra giảm do cung tăng vượt cầu
• 4.3.2. (H2): Giá cá tra giảm là do áp lực cạnh tranh từ các sản phẩm thay thế
• 4.4. Kết luận chung
• 5. CHƯƠNG 5: HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Về phía cơ quan quản lý nhà nước
• 5.2. Về phía doanh nghiệp
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 01: GIỚI THIỆU MỘT SỐ BÀI TOÁN ĐIỂN HÌNH TRONG LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI
• PHỤ LỤC 02: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÁ TRA VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tổng quan về cạnh tranh doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam

Ngành xuất khẩu cá tra Việt Nam đã trở thành một trong những lĩnh vực chủ lực của nền kinh tế, với hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra toàn cầu. Tuy nhiên, sự cạnh tranh trong ngành này không chỉ đến từ các doanh nghiệp nội địa mà còn từ các đối thủ quốc tế. Bài viết này sẽ phân tích bối cảnh cạnh tranh hiện tại và những thách thức mà các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam đang phải đối mặt.

1.1. Thị trường cá tra quốc tế và vị thế của Việt Nam

Việt Nam hiện chiếm hơn 80% sản lượng cá tra toàn cầu, nhưng thị trường này cũng đang chứng kiến sự gia tăng cạnh tranh từ các quốc gia khác như Thái Lan và Myanmar. Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng duy trì vị thế của Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.

1.2. Đặc điểm của doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam

Các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam thường có quy mô nhỏ và vừa, với nhiều khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ hiện đại và thị trường quốc tế. Sự thiếu hụt về vốn và kinh nghiệm quản lý cũng là những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh.

II. Những thách thức trong cạnh tranh xuất khẩu cá tra

Ngành cá tra Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ áp lực giảm giá đến sự cạnh tranh từ các sản phẩm thay thế. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu mà còn đến sự tồn tại của nhiều doanh nghiệp trong ngành.

2.1. Áp lực giảm giá xuất khẩu cá tra

Giá xuất khẩu cá tra đã giảm liên tục trong những năm qua, gây khó khăn cho các doanh nghiệp trong việc duy trì lợi nhuận. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự gia tăng sản lượng và cạnh tranh từ các sản phẩm khác.

2.2. Cạnh tranh từ sản phẩm thay thế

Sự xuất hiện của các sản phẩm cá khác như cá hồi và cá rô phi đã tạo ra áp lực lớn lên thị phần cá tra. Các doanh nghiệp cần phải tìm cách nâng cao chất lượng sản phẩm và giảm giá thành để giữ vững thị phần.

III. Phương pháp cạnh tranh hiệu quả cho doanh nghiệp xuất khẩu cá tra

Để tồn tại và phát triển trong môi trường cạnh tranh khốc liệt, các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra cần áp dụng những phương pháp cạnh tranh hiệu quả. Điều này bao gồm việc cải thiện chất lượng sản phẩm, tối ưu hóa quy trình sản xuất và tăng cường marketing.

3.1. Cải thiện chất lượng sản phẩm cá tra

Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định trong việc thu hút khách hàng. Doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ chế biến và kiểm soát chất lượng để đảm bảo sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế.

3.2. Tối ưu hóa quy trình sản xuất

Việc tối ưu hóa quy trình sản xuất không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất. Các doanh nghiệp cần áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình làm việc để tăng năng suất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong ngành cá tra

Nghiên cứu về cơ chế cạnh tranh trong ngành cá tra đã chỉ ra rằng các doanh nghiệp cần phải thay đổi chiến lược để thích ứng với thị trường. Những kết quả này có thể được áp dụng để cải thiện tình hình hiện tại.

4.1. Kết quả nghiên cứu về chiến lược cạnh tranh

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng lý thuyết trò chơi vào phân tích thị trường cá tra có thể giúp các doanh nghiệp xác định được chiến lược cạnh tranh hiệu quả hơn.

4.2. Ứng dụng thực tiễn từ các doanh nghiệp thành công

Một số doanh nghiệp đã áp dụng thành công các chiến lược cạnh tranh mới, từ đó nâng cao được vị thế trên thị trường. Những bài học từ họ có thể là nguồn cảm hứng cho các doanh nghiệp khác trong ngành.

V. Kết luận và tương lai của ngành xuất khẩu cá tra Việt Nam

Ngành xuất khẩu cá tra Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức nhưng cũng có nhiều cơ hội để phát triển. Việc áp dụng các chiến lược cạnh tranh hiệu quả sẽ giúp các doanh nghiệp vượt qua khó khăn và phát triển bền vững.

5.1. Tương lai của ngành cá tra Việt Nam

Với sự phát triển của công nghệ và nhu cầu thị trường, ngành cá tra có thể tiếp tục phát triển nếu các doanh nghiệp biết nắm bắt cơ hội và cải thiện chất lượng sản phẩm.

5.2. Đề xuất chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Nhà nước cần có những chính sách hỗ trợ phù hợp để giúp các doanh nghiệp cá tra vượt qua khó khăn, từ đó nâng cao sức cạnh tranh của ngành trên thị trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành cá tra Việt Nam hiện chiếm hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra toàn cầu, với kim ngạch xuất khẩu năm 2016 đạt hơn 1,7 tỷ USD, chiếm 24,3% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước. Tuy nhiên, từ năm 2012, giá xuất khẩu cá tra liên tục giảm trên hầu hết các thị trường chính như Mỹ, Trung Quốc, EU và ASEAN, gây áp lực lớn lên các doanh nghiệp xuất khẩu và người nuôi cá tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Giá thu mua cá tra nguyên liệu tại ao năm 2016 giảm khoảng 3.000 đồng/kg so với năm 2015, khiến người nuôi cá lỗ nặng và nhiều doanh nghiệp phá sản hoặc hoạt động cầm chừng.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào nguyên nhân sâu xa của áp lực giảm giá kéo dài này, nhằm xác định cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra Việt Nam và dự báo mức giá cân bằng của thị trường trong tương lai. Nghiên cứu sử dụng lý thuyết trò chơi và kinh tế học vi mô để mô hình hóa thị trường cá tra, phân tích tương tác chiến lược giữa các doanh nghiệp chế biến và thương mại xuất khẩu.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thị trường cá tra Việt Nam giai đoạn 2010-2016, với dữ liệu thu thập từ các báo cáo ngành, phỏng vấn doanh nghiệp và chuyên gia, cùng các số liệu tài chính của doanh nghiệp. Ý nghĩa nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách phát triển ngành cá tra, giúp doanh nghiệp và cơ quan quản lý hiểu rõ hơn về cơ chế cạnh tranh và áp lực giá, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh và ổn định thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính:

1. Cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền: Sử dụng chỉ số thế lực độc quyền bán Lerner để đánh giá khả năng doanh nghiệp định giá cao hơn chi phí biên, dựa trên độ co giãn của cầu, số lượng doanh nghiệp và tương tác chiến lược giữa các doanh nghiệp. Thị trường cá tra được phân tích không hoàn toàn là độc quyền nhóm hay cạnh tranh độc quyền do sản phẩm đồng nhất và rào cản gia nhập thấp.

2. Lý thuyết trò chơi: Áp dụng để phân tích tương tác chiến lược giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra, xác định trạng thái cân bằng thị trường khi mỗi doanh nghiệp tối ưu hóa lợi nhuận dựa trên hành động của đối thủ. Lý thuyết này giúp giải thích cơ chế cạnh tranh giảm giá và hạ chi phí sản xuất trong ngành.

Các khái niệm chính bao gồm: chi phí biên (MC), chi phí trung bình (AC), doanh thu biên (MR), chiến lược áp đảo, khả năng thanh khoản, và trạng thái cân bằng thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích mô hình kinh tế học vi mô và lý thuyết trò chơi. Nguồn dữ liệu bao gồm:

• Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo của Hiệp hội Thủy sản Việt Nam (VASEP), Tổ chức Nông Lương thế giới (FAO), Ngân hàng Thế giới, các báo cáo tài chính của doanh nghiệp, và các nghiên cứu trước đây.
• Dữ liệu sơ cấp: Phỏng vấn trực tiếp với chủ doanh nghiệp, chuyên gia ngành cá tra và giám đốc ngân hàng trong giai đoạn 2013-2017.
• Phân tích số liệu tài chính của các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu tiêu biểu, đánh giá cơ cấu tài sản, chi phí và khả năng thanh khoản.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm khoảng 172 doanh nghiệp xuất khẩu cá tra năm 2011, trong đó 60% là doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (DNCB) và 40% là doanh nghiệp thương mại xuất khẩu (DNTM). Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đại diện cho các loại hình doanh nghiệp và quy mô hoạt động.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ 2013 đến 2017, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, xây dựng mô hình, phỏng vấn điều chỉnh và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Áp lực giảm giá xuất khẩu chủ yếu do cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp: Các DNCB chịu áp lực thanh khoản lớn do chi phí tài chính cao và nợ vay lớn, buộc phải giảm giá để bán hàng tồn kho. Các DNTM với chi phí cố định thấp và tính linh hoạt cao dễ dàng gia nhập thị trường khi giá bán cao hơn chi phí trung bình của họ, tạo áp lực giảm giá chung. Ví dụ, năm 2012, tỷ lệ tồn kho thủy sản tăng trên 34%, nhiều doanh nghiệp như Bình An và Việt An thua lỗ nặng, khả năng thanh toán nợ ngắn hạn âm hàng trăm tỷ đồng.

2. Điểm cân bằng thị trường là mức giá bằng chi phí trung bình của doanh nghiệp: Giá xuất khẩu giảm dần đến mức hòa vốn, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp chế biến tiêu biểu giảm xuống gần 0% vào năm 2016. Mức giá cân bằng này không có cơ chế tự phục hồi do thiếu cạnh tranh về chất lượng sản phẩm.

3. Chiến lược hạ chi phí sản xuất và liên kết ngành theo chiều dọc là xu hướng dài hạn: Các DNCB lớn mở rộng vùng nuôi, đầu tư nhà máy thức ăn và chế biến phụ phẩm để giảm chi phí trung bình (ví dụ: Công ty CP Gò Đàng mở rộng vùng nuôi từ 60 ha lên trên 100 ha trong 2 năm). Tuy nhiên, một số doanh nghiệp giảm chất lượng sản phẩm để hạ giá thành, gây mất uy tín ngành.

4. Các giả thuyết khác về nguyên nhân giảm giá không được ủng hộ: Sản lượng cá tra toàn cầu ổn định từ 2008-2013, trong khi sản lượng nhập khẩu các thị trường chính tăng nhẹ. Áp lực cạnh tranh từ sản phẩm thay thế như cá rô phi có tác động hạn chế và không phải nguyên nhân chính. Thuế chống bán phá giá tại Mỹ ảnh hưởng ngắn hạn nhưng không làm giảm xuất khẩu dài hạn do khả năng tìm kiếm thị trường mới.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy cơ chế cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra là nguyên nhân chính dẫn đến áp lực giảm giá kéo dài. Mô hình lý thuyết trò chơi minh họa rõ ràng sự tương tác chiến lược giữa DNCB và DNTM, trong đó chiến lược đảm bảo thanh khoản và tối đa hóa lợi nhuận dẫn đến vòng xoáy giảm giá không có điểm dừng.

So sánh với các nghiên cứu trước, kết quả củng cố quan điểm rằng các chính sách cắt giảm sản lượng không hiệu quả và áp lực từ thị trường nhập khẩu không phải là nguyên nhân chủ yếu. Việc thiếu sự khác biệt hóa sản phẩm và rào cản gia nhập thấp khiến thị trường cá tra không thể hình thành thế lực độc quyền bán, bác bỏ quan điểm về "nghịch lý độc quyền" trong ngành.

Dữ liệu tài chính và phỏng vấn thực tế minh họa rõ ràng áp lực thanh khoản và cạnh tranh giá, đồng thời cho thấy các doanh nghiệp lớn đang hoạt động ở mức lợi nhuận rất thấp hoặc hòa vốn, tạo ra thách thức lớn cho sự phát triển bền vững của ngành.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng cơ chế hợp tác và liên kết doanh nghiệp: Khuyến khích các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra thành lập liên minh hoặc hiệp hội để cùng chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm, giảm thiểu cạnh tranh phá giá và tạo điều kiện nâng cao chất lượng sản phẩm. Chủ thể thực hiện: Hiệp hội doanh nghiệp cá tra phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, trong vòng 1-2 năm.

2. Phát triển chuỗi giá trị theo chiều dọc: Hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng vùng nuôi, đầu tư công nghệ chế biến và kiểm soát chất lượng nguyên liệu nhằm giảm chi phí trung bình và nâng cao uy tín sản phẩm. Chủ thể thực hiện: Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu, ngân hàng thương mại hỗ trợ tín dụng, trong 3-5 năm.

3. Tăng cường kiểm soát chất lượng và chống gian lận: Áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về tỷ lệ mạ băng, hàm lượng nước và chất lượng cá nguyên liệu để bảo vệ thương hiệu cá tra Việt Nam trên thị trường quốc tế. Chủ thể thực hiện: Cơ quan quản lý nhà nước, phối hợp với các tổ chức chứng nhận, trong 1-2 năm.

4. Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu: Khuyến khích doanh nghiệp tìm kiếm và phát triển thị trường mới để giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống có rào cản kỹ thuật hoặc thuế quan cao. Chủ thể thực hiện: Bộ Công Thương, doanh nghiệp xuất khẩu, trong 2-3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Doanh nghiệp xuất khẩu cá tra: Nhận diện cơ chế cạnh tranh nội bộ, từ đó xây dựng chiến lược giá và liên kết phù hợp để nâng cao hiệu quả kinh doanh và khả năng tồn tại trong thị trường cạnh tranh khốc liệt.

2. Cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế chính sách hỗ trợ ngành cá tra, đặc biệt trong việc kiểm soát chất lượng, quản lý cạnh tranh và phát triển bền vững chuỗi giá trị.

3. Nhà nghiên cứu và học giả ngành kinh tế và thủy sản: Tham khảo mô hình lý thuyết trò chơi ứng dụng trong phân tích thị trường cá tra, đồng thời có cơ sở dữ liệu thực tiễn để phát triển các nghiên cứu tiếp theo.

4. Nhà đầu tư và ngân hàng thương mại: Hiểu rõ rủi ro tài chính và áp lực thanh khoản của các doanh nghiệp trong ngành cá tra, từ đó đưa ra quyết định đầu tư và cho vay phù hợp, giảm thiểu rủi ro tín dụng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao giá cá tra Việt Nam giảm trong khi thị phần xuất khẩu vẫn lớn?
   Giá giảm chủ yếu do cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là áp lực thanh khoản buộc doanh nghiệp phải giảm giá để bán hàng tồn kho. Mô hình tương tác chiến lược cho thấy không có thế lực độc quyền để kiểm soát giá.

2. Các doanh nghiệp chế biến và thương mại xuất khẩu có vai trò như thế nào trong cạnh tranh giá?
   Doanh nghiệp chế biến (DNCB) có chi phí cố định cao và áp lực nợ vay lớn, trong khi doanh nghiệp thương mại (DNTM) linh hoạt hơn, dễ dàng gia nhập thị trường khi giá cao hơn chi phí trung bình của họ, tạo áp lực giảm giá chung.

3. Có phải cung vượt cầu là nguyên nhân chính làm giá cá tra giảm?
   Số liệu cho thấy sản lượng cá tra toàn cầu và nhập khẩu các thị trường chính ổn định hoặc tăng nhẹ, không có dấu hiệu cung vượt cầu rõ ràng trong giai đoạn giá giảm. Do đó, nguyên nhân này không được ủng hộ.

4. Thuế chống bán phá giá tại Mỹ ảnh hưởng thế nào đến ngành cá tra?
   Thuế có tác động tiêu cực ngắn hạn lên kim ngạch và sản lượng xuất khẩu vào Mỹ, nhưng trong dài hạn, doanh nghiệp Việt Nam đã tìm kiếm thị trường thay thế, nên ảnh hưởng không đáng kể đến tổng thể ngành.

5. Giải pháp nào giúp doanh nghiệp thoát khỏi vòng xoáy giảm giá?
   Chuyên biệt hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng, phát triển chuỗi giá trị theo chiều dọc và liên kết doanh nghiệp là các giải pháp quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao vị thế thương lượng và ổn định giá bán.

Kết luận

• Nguyên nhân chính của áp lực giảm giá xuất khẩu cá tra Việt Nam là cơ chế cạnh tranh nội bộ giữa các doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là chiến lược đảm bảo thanh khoản và tối đa hóa lợi nhuận trong điều kiện thị trường đồng nhất và rào cản gia nhập thấp.
• Điểm cân bằng thị trường dự báo là mức giá bằng chi phí trung bình của doanh nghiệp, với biên lợi nhuận tiến về 0, tạo thách thức lớn cho sự phát triển bền vững ngành cá tra.
• Các giả thuyết về cung vượt cầu, cạnh tranh từ sản phẩm thay thế và rào cản thị trường nhập khẩu không được chứng minh là nguyên nhân chính gây giảm giá.
• Giải pháp trọng tâm là xây dựng cơ chế hợp tác doanh nghiệp, phát triển chuỗi giá trị theo chiều dọc, kiểm soát chất lượng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các chính sách và chiến lược phát triển ngành cá tra Việt Nam trong giai đoạn tiếp theo, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các bên liên quan hành động.

Các doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các giải pháp đề xuất, hướng tới một ngành cá tra phát triển bền vững, nâng cao giá trị và uy tín trên thị trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------- HUỲNH THỊ HỒNG HẠNH CƠ CHẾ CẠNH TRANH GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU CÁ TRA VIỆT NAM NHÌN TỪ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG TP. Hồ Chí Minh – Năm 2017 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY KINH TẾ FULBRIGHT ------------- HUỲNH THỊ HỒNG HẠNH CƠ CHẾ CẠNH TRANH GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU CÁ TRA VIỆT NAM NHÌN TỪ LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH SÁCH CÔNG Chuyên ngành: Chính sách công Mã số: 60340402 Hướng dẫn khoa học: TS. VŨ THÀNH TỰ ANH TP. Hồ Chí Minh – Năm 2017 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân do tôi thực hiện. Các số liệu và trích dẫn được sử dụng trong luận văn đều được dẫn nguồn và chính xác nhất trong phạm vi hiểu biết của tôi. Kết quả thực hiện của luận văn là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất kỳ hình thức nào. Luận văn này không nhất thiết thể hiện quan điểm của Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright hoặc Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh. Tác giả luận văn Huỳnh Thị Hồng Hạnh TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ii LỜI CẢM ƠN Đầu tiên, tôi muốn gửi lời cảm ơn chân thành tới TS. Vũ Thành Tự Anh vì đã ủng hộ tôi ngay từ những ngày đầu manh nha ý tưởng về đề tài này. Cám ơn thầy đã truyền nhiệt huyết nghiên cứu, định hướng đường đi và cách thức làm việc để tôi tìm ra được kết quả nghiên cứu cuối cùng. Tôi tìm được từ quá trình làm luận văn không chỉ là câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu mà hơn tất cả là phương pháp làm việc, phương pháp tư duy và niềm vui khi được áp dụng những kiến thức đã học vào thực tế. Trân trọng cám ơn thầy. Cảm ơn Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright, quý thầy cô và các cô chú nhân viên trong trường đã hết lòng giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận văn cũng như trong thời gian hai năm học tập và nghiên cứu tại trường. Xin gửi lời cảm ơn tới các anh chị đồng nghiệp, các chuyên gia và chủ doanh nghiệp đã nhận lời giúp đỡ và góp ý chân thành cho tôi trong quá trình thu thập thông tin để thực hiện luận văn này. Cuối cùng là cảm ơn tập thể lớp MPP8 đã luôn đồng hành cùng tôi vượt qua mọi khó khăn trong 2 năm vừa qua. Huỳnh Thị Hồng Hạnh TIEU LUAN MOI download : [e-mail] iii TÓM TẮT Khác với các loại nông sản xuất khẩu chủ lực khác của Việt Nam như gạo, cà phê, hồ tiêu, . cá tra xuất khẩu của Việt Nam hiện chiếm đến hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra của thế giới. Nói cách khác, hầu như không có đối thủ cạnh tranh nào trên thế giới có thể so sánh với Việt Nam về năng lực sản xuất cá tra phi lê và quy mô thị phần xuất khẩu. Tuy nhiên, từ năm 2012 trở lại đây, ngành cá tra Việt Nam đã phải chứng kiến một áp lực giảm giá xuất khẩu kéo dài ở hầu khắp các thị trường. Hệ quả là hàng loạt các doanh nghiệp phá sản, nông dân nuôi cá treo ao, các doanh nghiệp hiện hữu phải đối mặt với rất nhiều khó khăn để duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh. Thực trạng đó đặt ra cho ngành cá tra Việt Nam một câu hỏi lớn về nguyên nhân vì sao giá giảm. Để tìm câu trả lời cho câu hỏi lớn của ngành cá tra, bài nghiên cứu này chọn cách tiếp cận của kinh tế học vi mô về cấu trúc thị trường để phân tích và mô hình hóa thị trường cá tra nhằm tìm ra cơ sở để giải quyết vấn đề nghiên cứu. Trong đó, lý thuyết trò chơi được sử dụng làm công cụ để xác định trạng thái cân bằng mà thị trường hướng tới. Theo đó, thị trường cá tra được mô hình hóa dưới dạng một trò chơi động trong đó từng nhóm người chơi với các đặc điểm và động cơ thôi thúc khác nhau sẽ lựa chọn những chiến lược áp đảo khác nhau để cạnh tranh. Kết cục của trò chơi là kết quả của việc phối hợp các chiến lược áp đảo giữa các người chơi và giúp giải thích cho hiện trạng ngành cá tra Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy áp lực rất lớn mà các doanh nghiệp xuất khẩu cá tra phải đối mặt, trong đó giảm giá là chiến lược mà các doanh nghiệp phải chấp nhận để tồn tại. Cơ chế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp cũng giải thích cho nguyên nhân thất bại của một số chính sách của nhà nước đối với ngành trong thời gian qua. Đồng thời, thông qua các lập luận có cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực tế ủng hộ, kết quả nghiên cứu giúp bác bỏ nhiều lập luận gây tranh cãi về ngành cá tra Việt Nam; cung cấp thông tin hữu ích cho nhiều bên liên quan bao gồm: doanh nghiệp xuất khẩu hiện hữu và tiềm năng, cơ quan chức năng, người nghiên cứu và người làm chính sách. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] iv MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG.vii DANH MỤC HÌNH VẼ .viii CHƯƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu . Vấn đề nghiên cứu . Mục tiêu nghiên cứu . Câu hỏi nghiên cứu . Phương pháp nghiên cứu . Cấu trúc bài viết . CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ KHUNG PHÂN TÍCH . Tổng quan các nghiên cứu trước. Các cơ sở lý thuyết quan trọng . Cơ sở lý thuyết về cấu trúc thị trường có yếu tố độc quyền . Cơ sở lý thuyết về trạng thái cân bằng thị trường và ứng dụng của lý thuyết trò chơi. Khung phân tích . Nguồn thông tin . ĐẶC ĐIỂM THỊ TRƯỜNG CÁ TRA VÀ MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC CHIẾN LƯỢC GIỮA CÁC DOANH NGHIỆP XUẤT KHẨU . Cấu trúc thị trường cá tra . Các người chơi chính . Cơ cấu tài sản – nguồn vốn của hai loại hình doanh nghiệp. Cơ cấu chi phí giữa 2 loại hình doanh nghiệp . Tóm tắt ưu nhược điểm của 2 loại hình doanh nghiệp . Các giả định quan trọng của mô hình . Xây dựng mô hình . Số lượng người chơi . Không gian chiến lược . 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Động cơ của các doanh nghiệp . Chiến lược áp đảo của các doanh nghiệp . KẾT CỤC CỦA MÔ HÌNH VÀ CÁC GIẢ THUYẾT THAY THẾ . Giai đoạn 1: Cạnh tranh giảm giá bán . Cạnh tranh giữa các DNCB cá tra xuất khẩu với nhau . Cạnh tranh giữa các DNCB và các DNTM . Trạng thái cân bằng. Giai đoạn 2: Cạnh tranh hạ chi phí sản xuất . Chiến lược tăng cường liên kết ngành theo chiều dọc . Chiến lược hạ giá thành bằng giảm chất lượng . Trạng thái cân bằng thị trường. Các giải thuyết khác về nguyên nhân chính gây ra áp lực giảm giá cá tra. (H1): Giá cá tra giảm do cung tăng vượt cầu . (H2) : Giá cá tra giảm là do áp lực cạnh tranh từ các sản phẩm thay thế . Kết luận chung . HÀM Ý CHÍNH SÁCH . Về phía cơ quan quản lý nhà nước . Về phía doanh nghiệp . 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO . 41 PHỤ LỤC 01: GIỚI THIỆU MỘT SỐ BÀI TOÁN ĐIỂN HÌNH TRONG LÝ THUYẾT TRÒ CHƠI . 43 PHỤ LỤC 02: LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA NGÀNH CÁ TRA VIỆT NAM . 46 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vi DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Thuật ngữ tiếng Anh Thuật ngữ tiếng Việt AC Average cost Chi phí trung bình Association of Southeast Asian ASEAN Hiệp hội các nước Đông Nam Á Nations ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long DNCB Doanh nghiệp chế biến xuất khẩu DNTM Doanh nghiệp thương mại xuất khẩu Food and Agriculture FAO Organization of the United Tổ chức Nông Lương thế giới Nations MC Marginal cost Chi phí biên MR Marginal revenue Doanh thu biên ROS Return on sales Tỷ suất sinh lợi trên doanh thu Vietnam Association of Seafood Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu VASEP Exporters and Producers Thủy sản Việt Nam VCSH Vốn Chủ sở hữu TIEU LUAN MOI download : [e-mail] vii DANH MỤC BẢNG Bảng 1-1: Kim ngạch xuất khẩu cá tra Việt Nam năm 2016 . 1 Bảng 3-1: Cơ cấu tài sản – nguồn vốn của một số DNCB xuất khẩu tiêu biểu . 13 Bảng 3-2: Cơ cấu chi phí của một số DNCB xuất khẩu tiêu biểu . 15 Bảng 3-3: Cơ cấu giá vốn hàng bán của 1 kg cá tra phi lê thịt trắng . 16 Bảng 4-1: Tình hình thua lỗ và áp lực trả nợ của Công ty CP Thủy sản Bình An đến 2012 . 24 Bảng 4-2: Tình hình thua lỗ và áp lực trả nợ của Công ty CP Việt An đến 2016 . 25 Bảng 4-3: Sản lượng nhập khẩu cá tra phi lê đông lạnh vào một số thị trường chính từ năm 2012 – 2014 . 33 Bảng 4-4: Nguồn cung các sản phẩm cá phi lê thịt trắng đến năm 2014 và ước tính đến 2017 . 34 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] viii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1-1: Diễn biến giá xuất khẩu cá tra trung bình sang một số thị trường từ năm 2011 - 2013 . 2 Hình 1-2: Diễn biến giá nhập khẩu cá tra của Mỹ từ Việt Nam từ 2010 – đầu 2016 . 2 Hình 1-3: Chỉ số giá ngành cá thế giới từ 1990 – 2016 . 3 Hình 3-1: Diễn biến lãi suất vay vốn trong giai đoạn 2009 – 2012: . 14 Hình 3-2: Đồ thị điểm cân bằng của thị trường cá tra . 20 Hình 4-1: Biên sinh lợi của một số doanh nghiệp lớn trong ngành đến 2016 . 29 Hình 4-2: Sơ đồ cây quyết định của mô hình . 31 Hình 4-3: Nguồn cung cá tra và cá rô phi sản xuất từ 1990 – 2013 . 33 Hình 4-4: Diễn biến giá các loại cá phi lê thịt trắng tại các thị trường nhập khẩu . 34 Hình 4-5: Sự chuyển dịch cơ cấu thị trường xuất khẩu cá tra Việt Nam qua các năm . 37 Hình 5-1: Kim ngạch và sản lượng xuất khẩu cá tra Việt Nam từ năm 2006 – 2011. 47 Hình 5-2: Diện tích nuôi cá tra tại ĐBSCL đến năm 2007 . 48 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 1 CHƯƠNG 1. Bối cảnh nghiên cứu Cá tra hiện là một trong những loài thủy sản nước ngọt được nuôi gần bờ lớn nhất trên thế giới (FAO, 2013).