Luận án tiến sĩ: Can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội - ĐH Y Hà Nội 2026

Luận án tiến sĩ nghiên cứu thực trạng và đánh giá hiệu quả can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT tại Hà Nội năm 2026 của ĐH Y Hà Nội.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: Trần Xuân Bách
• Trường học: Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Y tế công cộng
• Đề tài: Can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2026
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội

Sức khỏe tâm thần lứa tuổi học sinh đang là vấn đề y tế công cộng trọng điểm tại các đô thị lớn. Giai đoạn trung học phổ thông ghi nhận nhiều biến động phức tạp về tâm sinh lý. Học sinh phải đối mặt với áp lực thi cử nặng nề. Kỳ vọng gia đình và xã hội tạo nên gánh nặng tâm lý lớn. Sự thay đổi hormone kết hợp cùng cường độ học tập cao làm gia tăng mức độ tổn thương tinh thần. Tại Hà Nội, sự phát triển kinh tế nhanh chóng mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng kèm theo những hệ lụy. Môi trường đô thị tạo áp lực cạnh tranh học tập rất gay gắt. Lối sống ít vận động và việc sử dụng thiết bị điện tử kéo dài gây ảnh hưởng xấu tới giấc ngủ. Nhiều nghiên cứu y khoa chỉ ra trầm cảm học đường làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống. Trầm cảm còn kéo giảm thành tích học tập và gia tăng nguy cơ tự hại. Việc nghiên cứu thực trạng và triển khai can thiệp sớm là nhiệm vụ cấp bách hiện nay. Nhận diện đúng căn nguyên giúp xây dựng chiến lược phòng ngừa bền vững cho học sinh thủ đô.

1.1. Bối cảnh sức khỏe tâm thần học đường hiện nay

Sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên đang nhận được sự quan tâm sâu sắc trên toàn cầu. Các báo cáo y tế ghi nhận tỷ lệ lo âu và trầm cảm có xu hướng gia tăng rõ rệt sau đại dịch. Tại khu vực thành thị như Hà Nội, học sinh THPT đối mặt với lịch học dày đặc. Áp lực chuẩn bị cho các kỳ thi chuyển cấp và xét tuyển đại học diễn ra liên tục. Sự phát triển mạnh của công nghệ thông tin đem lại nguồn tri thức phong phú. Tuy nhiên, tình trạng nghiện mạng xã hội khiến học sinh dễ rơi vào cô lập xã hội. Tình trạng này làm suy giảm chất lượng các mối quan hệ đời thực. Nhiều học sinh thiếu không gian giải tỏa căng thẳng lành mạnh.

1.2. Tầm quan trọng của can thiệp sớm tại trường học

Trường học là môi trường sinh hoạt chiếm phần lớn thời gian của lứa tuổi vị thành niên. Đây là không gian lý tưởng nhất để triển khai các mô hình hỗ trợ tâm lý. Phát hiện sớm nguy cơ trầm cảm giúp ngăn chặn bệnh tiến triển sang giai đoạn nặng. Can thiệp kịp thời bảo vệ sức khỏe thể chất và tâm lý của học trò. Biện pháp này đồng thời giảm thiểu tỷ lệ bỏ học và suy giảm kết quả học tập. Chương trình hỗ trợ học đường còn nâng cao nhận thức của giáo viên và cha mẹ. Sự thấu hiểu từ nhà trường tạo ra mạng lưới an toàn nâng đỡ học sinh kịp lúc. Đầu tư cho can thiệp sớm mang lại giá trị nhân văn và hiệu quả kinh tế lâu dài.

II. Phân tích thực trạng nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội

Thực trạng nguy cơ trầm cảm trong học sinh THPT tại Hà Nội thể hiện qua nhiều biểu hiện phức tạp. Khảo sát thực tế phản ánh sự khác biệt về tỷ lệ mắc giữa các nhóm học sinh. Nữ sinh thường ghi nhận tỷ lệ chịu đựng lo âu và trầm cảm cao hơn nam sinh. Khối lớp mười hai chịu áp lực cao nhất do kỳ thi tốt nghiệp cận kề. Các yếu tố sinh học kết hợp yếu tố tâm lý xã hội làm tăng nguy cơ tổn thương. Sự thiếu hụt kỹ năng quản lý thời gian và ứng phó áp lực khiến học sinh dễ bế tắc. Bên cạnh đó, tình trạng xung đột trong gia đình và bạo lực học đường tiềm ẩn cũng góp phần gây sang chấn. Việc sử dụng mạng xã hội quá mức kéo theo tình trạng thiếu ngủ kinh niên. Thiếu ngủ trực tiếp gây suy nhược hệ thần kinh và xáo trộn cảm xúc. Đáng lo ngại là nhiều trường hợp học sinh che giấu cảm xúc tiêu cực vì sợ bị kỳ thị. Việc không tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khiến các triệu chứng trầm cảm diễn tiến âm thầm.

2.1. Nhóm nguyên nhân chính gây áp lực tâm lý

Nguyên nhân gây trầm cảm ở học sinh trung học bắt nguồn từ nhiều khía cạnh khác nhau. Cường độ học tập dày đặc tạo nên áp lực tâm lý thường trực. Sự kỳ vọng quá lớn từ phía phụ huynh vô tình trở thành rào cản cảm xúc. Khi không đạt được mục tiêu học tập, học sinh thường nảy sinh tâm lý tự ti và thất vọng sâu sắc. Ngoài ra, các mâu thuẫn trong quan hệ đồng trang lứa cũng làm gia tăng căng thẳng. Bắt nạt học đường, đặc biệt là bạo lực mạng, để lại tổn thương tâm lý dai dẳng. Lối sống ít vận động thể chất làm giảm khả năng tự điều hòa cảm xúc. Những yếu tố này tích tụ kéo dài sẽ đẩy học sinh vào tình trạng khủng hoảng tinh thần.

2.2. Dấu hiệu nhận biết sớm ở học sinh phổ thông

Nhận diện sớm các dấu hiệu thay đổi tâm lý đóng vai trò vô cùng thiết yếu. Học sinh mắc nguy cơ trầm cảm thường bộc lộ sự sa sút học lực đột ngột. Thái độ thu mình và mất hứng thú với các hoạt động ngoại khóa là biểu hiện rõ nét. Thói quen sinh hoạt hàng ngày có nhiều đảo lộn bất thường. Tình trạng mất ngủ kéo dài hoặc ngủ li bì phản ánh sự xáo trộn chức năng thần kinh. Về mặt thể chất, học sinh hay than phiền đau đầu mệt mỏi không rõ lý do y khoa. Tâm trạng cáu gắt vô cớ và mất kiên nhẫn cũng thường xuyên xuất hiện. Phát hiện sớm các tín hiệu cảnh báo này giúp can thiệp hỗ trợ kịp thời.

III. Giải pháp giảm thiểu nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội

Để kiểm soát và giảm thiểu nguy cơ trầm cảm, giải pháp đa chiều là điều kiện tiên quyết. Các chương trình dựa trên liệu pháp nhận thức hành vi mang lại hiệu quả rõ rệt nhất. Phương pháp này rèn luyện cho học sinh cách tái cấu trúc nhận thức tiêu cực. Đồng thời, kỹ năng giải quyết vấn đề và quản lý cảm xúc được nâng cao qua từng buổi tập huấn. Trường học cần thiết lập phòng tham vấn tâm lý học đường chuyên nghiệp. Đội ngũ cán bộ tư vấn phải có chuyên môn sâu để đồng hành cùng học sinh. Việc tổ chức sàng lọc định kỳ bằng các thang đo chuẩn hóa như PHQ-9 hay DASS-21 rất cần thiết. Hoạt động này giúp phân nhóm đối tượng để có phương án can thiệp thích hợp. Bên cạnh hỗ trợ tâm lý, việc tăng cường rèn luyện thể chất đóng vai trò thiết yếu. Thể thao thường xuyên kích thích tiết endorphin giúp cân bằng tâm trạng tự nhiên. Sự gắn kết chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình tạo nên vòng bảo vệ toàn diện.

3.1. Ứng dụng mô hình trị liệu nhận thức hành vi

Liệu pháp nhận thức hành vi trong trường học đã chứng minh hiệu quả giảm tải lo âu vượt trội. Mô hình này giúp học sinh nhận ra các suy nghĩ sai lệch và tiêu cực. Các bài tập thực hành hướng dẫn cách đối diện căng thẳng học tập một cách bình tĩnh. Học sinh học được phương pháp tái đóng khung nhận thức để giảm áp lực tinh thần. Khóa tập huấn kỹ năng giải quyết vấn đề xây dựng sự tự tin trong giao tiếp. Việc triển khai các buổi sinh hoạt nhóm tạo cơ hội chia sẻ cởi mở. Tỷ lệ đáp ứng tích cực của học sinh đối với các chương trình này rất cao. Hiệu quả can thiệp tiếp tục duy trì bền vững trong thời gian dài.

3.2. Vai trò phối hợp giữa gia đình và nhà trường

Sự hợp tác chặt chẽ giữa phụ huynh và giáo viên là yếu tố then chốt tạo môi trường an toàn. Gia đình cần lắng nghe và tôn trọng nguyện vọng cá nhân của con trẻ. Cha mẹ nên giảm bớt áp lực điểm số và kỳ vọng quá mức. Thay vào đó, gia đình cần chủ động động viên khi học sinh gặp khó khăn. Nhà trường có trách nhiệm cung cấp thông tin tâm lý định kỳ cho phụ huynh. Giáo viên chủ nhiệm cần theo dõi sát sao biểu hiện tâm lý của học sinh trong lớp. Khi phát hiện bất thường, việc liên lạc kịp thời giúp xây dựng giải pháp hỗ trợ chung. Môi trường đồng thuận giúp học sinh an tâm phát triển.

IV. Kết luận về việc giảm nguy cơ trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội

Can thiệp giảm thiểu trầm cảm ở học sinh THPT tại Hà Nội đòi hỏi chiến lược bền vững và đồng bộ. Kết quả từ các mô hình thí điểm khẳng định tính khả thi của việc tích hợp chăm sóc tâm thần vào trường học. Các biện pháp giáo dục tâm lý mang lại sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của học sinh. Kỹ năng kiểm soát căng thẳng được nâng cao rõ rệt qua từng đợt can thiệp. Để duy trì hiệu quả lâu dài, chính sách y tế học đường cần được chuẩn hóa và đầu tư nguồn lực xứng tầm. Các trường học cần có nhân sự tâm lý chuyên trách được đào tạo bài bản. Việc xóa bỏ định kiến về sức khỏe tâm thần là mục tiêu quan trọng hàng đầu. Khi môi trường học đường trở nên an toàn và thấu hiểu, học sinh sẽ tự tin chia sẻ khó khăn. Đầu tư cho sức khỏe tinh thần thế hệ trẻ chính là nền tảng vững chắc cho tương lai xã hội.

4.1. Khả năng mở rộng mô hình can thiệp trường học

Mô hình can thiệp dựa trên trường học chứng minh tính khả thi cao tại nhiều cơ sở giáo dục. Việc nhân rộng chương trình ra toàn thành phố Hà Nội mang lại ý nghĩa thực tiễn lớn. Các nhà quản lý giáo dục có thể tích hợp nội dung chăm sóc tâm lý vào tiết sinh hoạt lớp. Tập huấn kỹ năng sàng lọc cơ bản cho giáo viên giúp phát hiện nguy cơ sớm. Ứng dụng nền tảng số trong sàng lọc hỗ trợ thu thập dữ liệu nhanh chóng và chính xác. Tính bảo mật thông tin học sinh luôn được đặt lên ưu tiên hàng đầu. Việc nhân rộng mô hình giúp tiết kiệm chi phí y tế cho toàn xã hội.

4.2. Khuyến nghị chính sách cho y tế học đường

Ngành giáo dục và y tế cần có sự liên kết chặt chẽ về mặt chính sách. Việc phân bổ ngân sách riêng cho công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần là bước đi cần thiết. Các trường THPT cần thành lập tổ tư vấn chuyên trách với quy chế hoạt động minh bạch. Cần ban hành quy trình chuẩn về việc chuyển gửi học sinh có nguy cơ nặng tới bệnh viện chuyên khoa. Xây dựng môi trường giáo dục tích cực giúp giảm thiểu sự cạnh tranh thiếu lành mạnh. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần tạo thành mạng lưới hỗ trợ đồng bộ. Một thế hệ học sinh khỏe mạnh về tâm trí sẽ đóng góp tích cực cho đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Trầm cảm là một trong những vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp nhất ở lứa tuổi vị thành niên, gây tác động tiêu cực đến năng lực học tập, các mối quan hệ xã hội và sự phát triển thể chất lẫn tâm lý của học sinh. Theo số liệu của Tổ chức Y tế Thế giới, rối loạn trầm cảm nặng chiếm tỷ lệ khoảng 1,3% ở nhóm 10-14 tuổi và 3,4% ở nhóm 15-19 tuổi, nằm trong nhóm nguyên nhân hàng đầu tạo ra gánh nặng bệnh tật ở thanh thiếu niên toàn cầu. Các cuộc điều tra dịch tễ học trên thế giới sử dụng thang đo sàng lọc tự báo cáo ghi nhận tỷ lệ triệu chứng trầm cảm dao động phổ biến từ 20% đến trên 40%. Tại Việt Nam, nhiều nghiên cứu học đường ghi nhận tỷ lệ triệu chứng trầm cảm ở mức cao: nghiên cứu của Trần Quỳnh Anh và cộng sự (2020) trên 6.407 thanh thiếu niên 13-17 tuổi cho thấy 31,7% có triệu chứng trầm cảm; các nghiên cứu khác ghi nhận 12,2% tại Vĩnh Long, 39,8% và 57,6% tại Thành phố Hồ Chí Minh, 60,9% tại Ninh Thuận.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả chỉ ra xuất phát từ thực tế: mặc dù gánh nặng bệnh tật lớn, phần lớn vị thành niên có triệu chứng trầm cảm chưa tiếp cận được các dịch vụ hỗ trợ tâm lý hoặc can thiệp y tế phù hợp. Tỷ lệ triệu chứng trầm cảm giữa các công trình nghiên cứu tại Việt Nam có sự dao động lớn do khác biệt về địa bàn, tiêu chí chọn mẫu và công cụ sàng lọc. Hơn nữa, việc đánh giá trầm cảm học đường trước đây hoàn toàn phụ thuộc vào thang đo tự báo cáo mang tính chủ quan. Hiện chưa có nhiều bằng chứng thực nghiệm về mô hình can thiệp phổ cập tại trường học kết hợp giữa thang đo dịch tễ học chuẩn hóa với công cụ đo lường chức năng thần kinh khách quan như quang phổ cận hồng ngoại chức năng (fNIRS).

Để giải quyết khoảng trống đó, luận án được thực hiện nhằm trả lời hai câu hỏi nghiên cứu:

1. Thực trạng trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông tại Hà Nội như thế nào và những yếu tố nào có liên quan đến nguy cơ trầm cảm?
2. Các can thiệp dựa vào trường học có hiệu quả như thế nào làm giảm các nguy cơ trầm cảm ở học sinh?

Tương ứng với hai câu hỏi trên, luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng trầm cảm và một số yếu tố liên quan ở học sinh tại hai trường trung học phổ thông Hà Nội.
2. Đánh giá hiệu quả các can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm ở học sinh trên.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Học sinh trung học phổ thông (từ lớp 10 đến lớp 12, trong độ tuổi vị thành niên từ 15 đến 18 tuổi).
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được triển khai thực địa tại hai trường trung học phổ thông trên địa bàn thành phố Hà Nội, bao gồm Trường Trung học phổ thông Lương Văn Can và Trường Trung học phổ thông Đan Phượng.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực hiện trong chương trình đào tạo tiến sĩ chuyên ngành Y tế công cộng, hoàn thành và nghiệm thu vào năm 2026.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án đã hệ thống hóa các bằng chứng dịch tễ học, các yếu tố nguy cơ và các can thiệp sức khỏe tâm thần học đường:

Về thực trạng trầm cảm trên thế giới, tác giả điểm lại các nghiên cứu:

• Adedeji và cộng sự (2022) phân tích dữ liệu nghiên cứu BELLA tại Đức trên 446 thanh thiếu niên 14-17 tuổi bằng thang đo CES-D 7 câu, ghi nhận điểm trầm cảm trung bình ở nam là 10,19 điểm và nữ là 12,09 điểm.
• Điều tra quốc gia tại Mỹ (2010) ghi nhận rối loạn trầm cảm nặng ở lứa tuổi 13-18 là 11,7% (nữ 15,9%, nam 7,7%); phân tích xu hướng giai đoạn 1999-2017 tại Mỹ cho thấy tỷ lệ học sinh cảm thấy buồn bã hoặc tuyệt vọng tăng lên 31,5% vào năm 2017.
• Nghiên cứu tại Ethiopia (2022) trên 849 học sinh 6 trường trung học phổ thông sử dụng thang DASS-21 ghi nhận tỷ lệ trầm cảm là 41,4% (trầm cảm nhẹ 13,5%, vừa 15,3%, nặng 8,0% và rất nặng 4,6%).
• Nghiên cứu của Tang và cộng sự (2019) thực hiện phân tích gộp trên 51 nghiên cứu với 144.060 học sinh trung học cơ sở tại Trung Quốc, xác định tỷ lệ gộp triệu chứng trầm cảm là 24,3%, tăng dần từ năm đầu (24,5%) đến năm cuối (40,1%). Nghiên cứu của Chen (2022) tổng quan 13 báo cáo trên 41.729 người tham gia tại Trung Quốc trong đại dịch COVID-19 cho tỷ lệ gộp là 28,6%. Tian (2025) khảo sát 2.755 trẻ em và thanh thiếu niên Trung Quốc ghi nhận 88,7% báo cáo cảm thấy trầm cảm theo thang CES-D 8 câu.
• Tại Ấn Độ, tổng quan của các nghiên cứu tại trường học cho thấy tỷ lệ trầm cảm dao động từ 3% đến 68%; nghiên cứu của tác giả tại Bihar (2016) trên học sinh lớp 9-12 dùng thang BDI-II ghi nhận 49,2% bị trầm cảm; nghiên cứu năm 2017 trên 1.412 học sinh ghi nhận tỷ lệ trầm cảm ở nữ (55,1%) cao hơn nam (45,8%).
• Tại Nepal, nghiên cứu của Bhattarai (2020) trên 312 học sinh ghi nhận 44,2% có triệu chứng trầm cảm (thang CES-D); nghiên cứu năm 2022 trên 453 học sinh dùng DASS-21 ghi nhận tỷ lệ 56,5%.
• Tại Đông Nam Á, Somrongthong và cộng sự (2012) khảo sát 871 thanh thiếu niên tại Bangkok ghi nhận 34,9% có triệu chứng trầm cảm theo thang CES-D; Carroll (2021) ghi nhận tỷ lệ trầm cảm tự báo cáo ở thanh thiếu niên Myanmar là 27,2% và 9,4% có ý định tự tử; các báo cáo tại Malaysia ghi nhận tỷ lệ rối loạn tâm thần từ 12,1% đến 20%, nghiên cứu dùng thang DASS-12 ghi nhận 42,6% học sinh có biểu hiện trầm cảm.

Về thực trạng tại Việt Nam:

• Nghiên cứu của Nguyễn Tấn Đạt và cộng sự (2013) tại Cần Thơ trên 1.161 học sinh ghi nhận 41,1% học sinh có điểm CES-D ≥ 16, 26,3% học sinh từng xem xét tự tử, 12,9% đã lên kế hoạch và 3,8% từng cố gắng tự tử.
• Bùi Thị Tú Quyên và cộng sự (2018) theo dõi dọc xu hướng trầm cảm qua 3 vòng (2006, 2009, 2013) ghi nhận điểm CES-D cao nhất ở nhóm 15-17 tuổi (nữ giới dao động từ 31,50 đến 32,51 điểm).
• Trần Quỳnh Anh và cộng sự (2020) khảo sát 6.407 học sinh 13-17 tuổi tại bốn vùng địa lý, ghi nhận 31,7% có triệu chứng trầm cảm; các yếu tố bạo lực, không có bạn thân và môi trường học đường tiêu cực liên quan mật thiết với trầm cảm và ý tưởng tự sát.
• Nguyễn Thị Khánh Huyền và cộng sự (2020) tại Hà Nội ghi nhận điểm trung bình trầm cảm là 16,1 trên thang MDS; 14,2% học sinh có suy nghĩ tự tử, 5,5% có kế hoạch và 3,0% từng cố gắng tự tử.
• Liêu Xuân Cao và cộng sự (2024) tại Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 57,6% học sinh có triệu chứng trầm cảm theo thang CES-D. Nguyễn Thanh Truyền và cộng sự (2024) tại Vĩnh Long ghi nhận 12,2% học sinh được phân loại trầm cảm theo ngưỡng CES-D ≥ 20. Hồ Thị Ngọc Quỳnh (2025) tại Ninh Thuận ghi nhận 60,9% học sinh có nguy cơ trầm cảm.

Về ứng dụng công nghệ quang phổ cận hồng ngoại chức năng (fNIRS): Tác giả tổng hợp các nghiên cứu của Suto (2004), Xuenan (2021), Ishii (2014), Herrmann (2006), Yeung & Lin (2021, phân tích gộp 121 nghiên cứu), Husain (2020, 2021), Baik (2019), Downey (2019), Ho (2022), Li (2022), David Rosenbaum (2021), Xiang (2021) và Lang (2021). Các nghiên cứu khẳng định bệnh nhân trầm cảm có biểu hiện suy giảm nồng độ oxyhemoglobin (HbO) tại vùng vỏ não trước trán (PFC) khi thực hiện các bài tập kích hoạt nhận thức như bài kiểm tra lưu loát bằng lời nói (VFT) hoặc bài kiểm tra Stroop màu sắc (SCWT). Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu thuộc Trường Đại học Y Hà Nội phối hợp với Trường Đại học Nguyễn Tất Thành đã xây dựng cơ sở dữ liệu fNIRS trên 700 người tại Bệnh viện Tâm thần ban ngày Mai Hương.

Vị trí của luận án: Luận án giải quyết khoảng trống về thiếu hụt mô hình can thiệp trường học được đánh giá đồng thời bằng thang đo dịch tễ học và chỉ dấu sinh học thần kinh khách quan fNIRS tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng trên các khái niệm định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần và trầm cảm. Luận án phân định rõ giữa chẩn đoán lâm sàng "rối loạn trầm cảm nặng" (Major Depressive Disorder - MDD) theo cẩm nang DSM-5 hoặc ICD-10 và "triệu chứng trầm cảm" (depressive symptoms) được phát hiện qua các thang đo sàng lọc cộng đồng. Luận án nhất quán tiếp cận việc đánh giá triệu chứng và nguy cơ trầm cảm ở học sinh, không đưa ra chẩn đoán y khoa lâm sàng.

Cơ sở sinh học thần kinh dựa trên quá trình phát triển chưa hoàn thiện của vỏ não trước trán (PFC) ở vị thành niên, cùng nguyên lý ghép thần kinh - mạch máu (neurovascular coupling) của kỹ thuật fNIRS: khi vùng não hoạt hóa dưới tác vụ nhận thức, lượng cung cấp máu cục bộ gia tăng, dẫn đến sự tăng nồng độ oxyhemoglobin (HbO) và giảm deoxyhemoglobin (HbR).

Về phương pháp nghiên cứu:

• Thiết kế nghiên cứu: Kết hợp nghiên cứu mô tả cắt ngang (cho mục tiêu 1) và thử nghiệm can thiệp trường học có đối chứng (cho mục tiêu 2).
• Thang đo sàng lọc: Luận án sử dụng song song hai thang đo tự báo cáo chuẩn hóa:
  1. Thang đo sàng lọc các triệu chứng trầm cảm CES-D (Radloff, 1977): gồm 20 câu hỏi, thang điểm 0-3 (0 = hiếm khi/dưới 1 ngày, 1 = một vài/1-2 ngày, 2 = vừa phải/3-4 ngày, 3 = hầu hết/5-7 ngày; đảo ngược điểm ở câu 4, 8, 12, 16). Tổng điểm từ 0 đến 60 điểm, điểm cắt ≥ 16 điểm xác định có triệu chứng trầm cảm. Cấu trúc gồm 4 nhóm: khí sắc trầm, ảnh hưởng tích cực, triệu chứng cơ thể và giảm hoạt động, khó khăn trong quan hệ xã hội.
  2. Thang đo trầm cảm thanh thiếu niên RADS-2 (Reynolds, 1986, 2004), phiên bản Việt hóa (Viện Sức khỏe tâm thần Quốc gia, 1995): gồm 30 câu hỏi tính điểm từ 0 đến 3 (đảo ngược câu 1, 5, 10, 12, 23, 25, 29), tổng điểm từ 0 đến 90 điểm. Phân loại: 0-30 điểm là bình thường; 31-40 điểm là nhẹ; 41-50 điểm là vừa; ≥ 51 điểm là nặng. Cấu trúc gồm 4 nhóm: loạn khí sắc, cảm xúc tiêu cực/mất hứng thú, tự đánh giá tiêu cực và phàn nàn về cơ thể.

Tiêu chí so sánh	Thang đo CES-D	Thang đo RADS-2
Tác giả và năm ban hành	Lenore Sawyer Radloff (1977)	William M. Reynolds (1986, phiên bản 2: 2004)
Độ tuổi áp dụng	≥ 6 tuổi	11-20 tuổi
Bối cảnh sử dụng	Cộng đồng, cơ sở y tế ban đầu	Lâm sàng và trường học
Số lượng câu hỏi	20 câu	30 câu
Thời gian thực hiện	Khoảng 20 phút	5-10 phút
Cách tính điểm	0 đến 3 điểm/câu (tổng 0-60); đảo ngược 4 câu (4, 8, 12, 16)	0 đến 3 điểm/câu ở bản Việt hóa (tổng 0-90); đảo ngược 7 câu (1, 5, 10, 12, 23, 25, 29)
Ngưỡng xác định triệu chứng	Tổng điểm ≥ 16 điểm: có triệu chứng trầm cảm	0-30: bình thường; 31-40: nhẹ; 41-50: vừa; ≥ 51: nặng
Cấu trúc thành phần	Khí sắc trầm; ảnh hưởng tích cực; triệu chứng cơ thể/giảm hoạt động; khó khăn quan hệ xã hội	Loạn khí sắc; cảm xúc tiêu cực/mất hứng thú; tự đánh giá tiêu cực; phàn nàn về cơ thể

• Kỹ thuật đo lường sinh học thần kinh fNIRS: Sử dụng thiết bị NIRSIT (OBELAB, Hàn Quốc), hệ thống quang phổ cận hồng ngoại chức năng thời gian thực mật độ cao gồm 24 nguồn laser và 32 máy dò, cấu tạo 204 kênh đo, theo dõi 48 kênh phân tích tại 8 vùng giải phẫu thuộc vỏ não trước trán (PFC). Học sinh thực hiện hai bài kiểm tra nhận thức: bài kiểm tra lưu loát bằng lời nói (Verbal Fluency Test - VFT) và bài kiểm tra Stroop màu sắc (Stroop Color Word Test - SCWT).
• Phương pháp phân tích thống kê:
  • Phân tích mô hình hồi quy Tobit đa biến nhằm xác định các yếu tố liên quan đến điểm số triệu chứng trầm cảm RADS-2 và CES-D, kiểm soát đặc tính cắt cụt (censoring) của dữ liệu thang đo.
  • Đánh giá hiệu quả can thiệp bằng mô hình Khác biệt trong khác biệt (Difference-in-Differences - DID) với sai số chuẩn mạnh (robust standard errors), so sánh sự thay đổi điểm số và tỷ lệ giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng qua các thời điểm trước và sau can thiệp.
  • Phân tích mô hình tuyến tính tổng quát (GLM) trên dữ liệu fNIRS để xây dựng bản đồ hoạt hóa não và định lượng sự chênh lệch nồng độ oxyhemoglobin (HbO, đơn vị µmol/L) giữa giai đoạn nghỉ và giai đoạn làm bài tập tại các vùng quan tâm.
• Nguồn tư liệu: Dữ liệu điều tra bảng hỏi và đo máy fNIRS trực tiếp trên học sinh tại Trường THPT Lương Văn Can và Trường THPT Đan Phượng. Đề tài được phê duyệt đạo đức nghiên cứu sinh học y học theo Quyết định số 58/GCN-HĐĐĐNCYSH-ĐHYHN của Hội đồng Đạo đức Trường Đại học Y Hà Nội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về sức khỏe tâm thần, rối loạn tâm thần và sự phát triển tâm sinh lý, cấu trúc não bộ của học sinh trung học phổ thông. Tác giả phân tích dịch tễ học triệu chứng trầm cảm ở thanh thiếu niên trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam, đồng thời phân loại 5 nhóm yếu tố liên quan: nhân khẩu học, gia đình, đặc điểm học tập, môi trường nhà trường, và hành vi lối sống. Chương này làm rõ tính giá trị, độ tin cậy của hai thang đo CES-D và RADS-2; giới thiệu chi tiết cấu tạo, nguyên lý của thiết bị fNIRS NIRSIT 204 kênh và tổng quan các nghiên cứu ứng dụng fNIRS trên thế giới trong chẩn đoán, theo dõi trầm cảm. Cuối cùng, chương tổng thuật các mô hình can thiệp sức khỏe tâm thần trường học (toàn thể, chọn lọc, chỉ định) và xây dựng khung logic nghiên cứu.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp nghiên cứu cho hai mục tiêu:

• Đối tượng và địa bàn: Học sinh các khối lớp 10, 11, 12 tại Trường THPT Lương Văn Can và Trường THPT Đan Phượng (Hà Nội).
• Thiết kế nghiên cứu kết hợp mô tả cắt ngang và thử nghiệm can thiệp trường học có đối chứng. Quy trình chọn mẫu, tính cỡ mẫu và định nghĩa các nhóm biến số nghiên cứu (nhân khẩu học, gia đình, học tập, quan hệ trường học, bạo lực, bắt nạt trực tuyến, ý định tự tử, lối sống).
• Xây dựng mô hình can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm dựa vào trường học và quy trình thao tác chuẩn (SOP).
• Quy trình đo lường fNIRS: thiết lập phòng đo, bố trí headband NIRSIT, hiệu chuẩn tín hiệu và thực hiện quy trình kích hoạt nhận thức thông qua hai nghiệm pháp SCWT và VFT.
• Phương pháp xử lý dữ liệu: phân tích mô hình hồi quy Tobit đa biến cho dữ liệu bảng hỏi; phân tích mô hình Khác biệt trong khác biệt (DID) với sai số chuẩn mạnh để đánh giá can thiệp; xử lý tín hiệu fNIRS qua mô hình GLM và tính toán mức biến thiên HbO. Quy định về kiểm soát sai số và đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày các kết quả định lượng:

• Đặc điểm nhân khẩu, gia đình, học tập và lối sống của mẫu học sinh nghiên cứu.
• Thực trạng triệu chứng trầm cảm: Phân bố điểm trung bình theo 4 domain của thang đo RADS-2 và 4 domain của thang đo CES-D; tỷ lệ học sinh có triệu chứng trầm cảm theo ngưỡng cắt của từng thang đo.
• Mô hình hồi quy Tobit đa biến: Xác định các yếu tố liên quan độc lập có ý nghĩa thống kê với triệu chứng trầm cảm theo thang đo RADS-2 và CES-D (như áp lực thi cử, mâu thuẫn gia đình, bạo lực học đường, bắt nạt trực tuyến, chất lượng giấc ngủ).
• Dữ liệu fNIRS trước can thiệp: Sự chênh lệch nồng độ HbO giữa giai đoạn nghỉ và giai đoạn làm bài tập tại 8 vùng quan tâm của vỏ não trước trán trong hai bài kiểm tra SCWT và VFT, thể hiện qua các bản đồ hoạt hóa GLM.
• Hiệu quả can thiệp: Đặc điểm hai nhóm trước và sau can thiệp; sự thay đổi điểm số trung bình RADS-2, CES-D và tỷ lệ triệu chứng trầm cảm; kết quả phân tích mô hình Khác biệt trong khác biệt (DID) với sai số chuẩn mạnh.
• Đo lường fNIRS sau can thiệp: Sự thay đổi nồng độ HbO tại 4 vùng vỏ não trước trán bên phải và 4 vùng bên trái trong hai nghiệm pháp SCWT và VFT, chứng minh sự khác biệt về đáp ứng huyết động học giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 biện luận các phát hiện nghiên cứu:

• So sánh tỷ lệ triệu chứng trầm cảm ở học sinh THPT Hà Nội với các nghiên cứu trong nước (Cần Thơ, Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Vĩnh Long, Ninh Thuận) và quốc tế (Đức, Mỹ, Ethiopia, Ấn Độ, Nepal, Trung Quốc, Malaysia).
• Biện luận cơ chế tác động của các yếu tố liên quan: áp lực thành tích học tập, tác động tiêu cực của bắt nạt học đường và mạng xã hội, vai trò bảo vệ của sự gắn kết gia đình và hoạt động thể chất.
• Phân tích hiệu quả can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm tại trường học qua mô hình DID, nhấn mạnh tính khả thi của mô hình can thiệp phổ cập trong việc giảm nhẹ triệu chứng và hạn chế kỳ thị.
• Biện luận các thay đổi sinh học thần kinh đo bằng fNIRS: việc gia tăng nồng độ HbO vùng vỏ não trước trán khi thực hiện bài tập nhận thức phản ánh sự phục hồi chức năng điều hành nhận thức sau can thiệp.
• Bàn luận về phương pháp phân tích thống kê (hồi quy Tobit, mô hình DID sai số chuẩn mạnh, GLM), nêu rõ các hạn chế nghiên cứu và đúc kết những đóng góp mới của đề tài.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả và đóng góp mới của luận án bao gồm:

Về mặt lý luận và dịch tễ học:

• Cung cấp bộ số liệu cập nhật về thực trạng triệu chứng trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông tại Hà Nội thông qua việc sử dụng đồng thời hai thang đo chuẩn hóa quốc tế CES-D và RADS-2, cho phép đánh giá đa chiều từ triệu chứng chung đến các biểu hiện cảm xúc chuyên biệt theo lứa tuổi.
• Xác định cấu trúc điểm số theo các domain thành phần: phản ánh rõ mức độ phân bố của loạn khí sắc, cảm xúc tiêu cực/mất hứng thú, tự đánh giá tiêu cực và phàn nàn cơ thể ở học sinh vị thành niên.
• Lượng hóa các yếu tố nguy cơ độc lập thông qua mô hình hồi quy Tobit đa biến, chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa áp lực học tập, bạo lực học đường, bắt nạt qua mạng, xung đột gia đình và lối sống tĩnh tại với nguy cơ gia tăng triệu chứng trầm cảm.

Về mặt phương pháp và ứng dụng kỹ thuật:

• Luận án là công trình nghiên cứu tại Việt Nam ứng dụng hệ thống quang phổ cận hồng ngoại chức năng thời gian thực mật độ cao NIRSIT (204 kênh) để khảo sát hoạt động huyết động học tại 8 vùng giải phẫu thuộc vỏ não trước trán ở học sinh THPT.
• Thiết lập quy trình kết hợp đo lường sinh học thần kinh fNIRS với hai nghiệm pháp nhận thức chuẩn hóa (SCWT và VFT) để ghi nhận sự thay đổi nồng độ oxyhemoglobin (HbO), tạo tiền đề cho việc xây dựng các chỉ báo sinh học khách quan trong nghiên cứu sức khỏe tâm thần học đường.

Về mặt thực tiễn và can thiệp:

• Xây dựng mô hình can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm dựa vào trường học đi kèm quy trình thao tác chuẩn (SOP) có tính khả thi trong điều kiện trường học tại Việt Nam.
• Đánh giá hiệu quả can thiệp thông qua mô hình phân tích Khác biệt trong khác biệt (DID) với sai số chuẩn mạnh, chứng minh can thiệp giúp giảm có ý nghĩa thống kê điểm số triệu chứng trầm cảm trên cả hai thang đo RADS-2, CES-D và làm giảm tỷ lệ học sinh có nguy cơ trầm cảm.
• Ghi nhận sự phục hồi và cải thiện đáp ứng huyết động học (gia tăng mức độ hoạt hóa HbO vùng vỏ não trước trán) ở nhóm học sinh được can thiệp so với nhóm đối chứng qua các bài kiểm tra nhận thức.

Kiến nghị và giải pháp:

• Đề xuất nhân rộng mô hình can thiệp tâm lý học đường, tích hợp giáo dục cảm xúc, kỹ năng ứng phó stress vào hoạt động ngoại khóa của các trường trung học phổ thông.
• Tăng cường kiểm soát bạo lực học đường, phòng chống bắt nạt trực tuyến và phối hợp giữa gia đình - nhà trường nhằm giảm tải áp lực thành tích cho học sinh.
• Khuyến nghị ứng dụng các kỹ thuật đánh giá khách quan không xâm lấn như fNIRS trong việc theo dõi, lượng giá các can thiệp sức khỏe tâm thần tại cộng đồng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế của nghiên cứu:

• Địa bàn nghiên cứu được thực hiện tại hai trường trung học phổ thông (Trường THPT Lương Văn Can và Trường THPT Đan Phượng) tại thành phố Hà Nội, do đó tính đại diện để khái quát hóa cho toàn bộ học sinh THPT trên phạm vi toàn quốc còn hạn chế.
• Việc đo lường triệu chứng trầm cảm dựa vào các thang đo tự báo cáo (CES-D và RADS-2) chỉ phản ánh mức độ triệu chứng và nguy cơ tại cộng đồng, không mang giá trị chẩn đoán xác định rối loạn trầm cảm lâm sàng theo tiêu chuẩn y khoa DSM-5 hay ICD-10.
• Các phép đo bằng thiết bị fNIRS tập trung khảo sát hoạt động tại vùng vỏ não trước trán (PFC), chưa đo lường được các cấu trúc chức năng thần kinh nằm sâu dưới vỏ não.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu và can thiệp trên các nhóm trường học thuộc các vùng sinh thái, kinh tế - xã hội khác nhau (khu vực nông thôn, miền núi, các tỉnh thành khác) nhằm nâng cao tính đại diện.
• Thiết kế các nghiên cứu theo dõi dọc với thời gian dài hơn để đánh giá tính duy trì và hiệu quả bền vững của mô hình can thiệp học đường.
• Tiếp tục nghiên cứu ứng dụng tích hợp dữ liệu fNIRS với các mô hình học máy (machine learning) để nâng cao độ chính xác trong nhận diện và sàng lọc sớm nguy cơ trầm cảm ở thanh thiếu niên.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Y tế công cộng, Y học dự phòng, Tâm thần học và Tâm lý học lâm sàng: Luận án cung cấp khung thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa dịch tễ học hành vi và đo lường sinh học thần kinh chức năng; phương pháp ứng dụng mô hình hồi quy Tobit đa biến và mô hình Khác biệt trong khác biệt (DID) với sai số chuẩn mạnh trong xử lý dữ liệu can thiệp.
• Cán bộ quản lý giáo dục, ban giám hiệu các trường THPT và nhân viên tư vấn tâm lý học đường: Tham khảo quy trình thao tác chuẩn (SOP) của mô hình can thiệp giảm nguy cơ trầm cảm dựa vào trường học, làm cơ sở xây dựng kế hoạch chăm sóc sức khỏe tâm thần cho học sinh.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và giáo dục: Cung cấp các số liệu thực chứng về gánh nặng triệu chứng trầm cảm và tác động của các yếu tố học đường, hỗ trợ việc xây dựng chính sách y tế trường học và các chương trình phòng ngừa rối loạn tâm thần ở lứa tuổi vị thành niên.

Phần đáng tham khảo nhất trong luận án là quy trình thực hiện can thiệp trường học (SOP) tại Chương 2, cùng giao thức đo lường và xử lý tín hiệu huyết động não bộ fNIRS kết hợp các nghiệm pháp SCWT và VFT.

Câu hỏi thường gặp

Luận án tiếp cận khái niệm "trầm cảm" như thế nào so với chẩn đoán y khoa lâm sàng?

Luận án tiếp cận "triệu chứng trầm cảm" (depressive symptoms) thông qua các thang đo sàng lọc tự báo cáo chuẩn hóa (CES-D và RADS-2) trong bối cảnh học đường, nhằm mô tả thực trạng, sàng lọc sớm và đánh giá đáp ứng can thiệp. Luận án không nhằm mục đích chẩn đoán các rối loạn y khoa cụ thể như rối loạn trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder - MDD) theo các tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng của DSM-5 hoặc ICD-10.

Hai thang đo CES-D và RADS-2 được tính điểm và phân loại nguy cơ như thế nào trong luận án?

• Thang đo CES-D gồm 20 câu, mỗi câu tính từ 0 đến 3 điểm (tổng điểm từ 0 đến 60; các câu 4, 8, 12, 16 đảo ngược điểm). Điểm tổng từ 16 trở lên được xác định là có triệu chứng trầm cảm.
• Thang đo RADS-2 bản Việt hóa gồm 30 câu, mỗi câu tính từ 0 đến 3 điểm (tổng điểm từ 0 đến 90; các câu 1, 5, 10, 12, 23, 25, 29 đảo ngược điểm). Điểm số được phân loại: 0-30 điểm là bình thường; 31-40 điểm là trầm cảm nhẹ; 41-50 điểm là trầm cảm vừa; từ 51 điểm trở lên là trầm cảm nặng.

Thiết bị fNIRS được sử dụng trong nghiên cứu có đặc tính kỹ thuật gì và đo lường chỉ số nào?

Nghiên cứu sử dụng thiết bị fNIRS cầm tay NIRSIT do OBELAB (Hàn Quốc) phát triển. Thiết bị gồm 24 nguồn laser và 32 máy dò, cấu tạo 204 kênh đo thời gian thực với tần số lấy mẫu 8 Hz, phân tích 48 kênh tại 8 vùng giải phẫu thuộc vỏ não trước trán (PFC). Thiết bị đo lường sự thay đổi nồng độ oxyhemoglobin (HbO) và deoxyhemoglobin (HbR) (đơn vị µmol/L) khi học sinh thực hiện bài kiểm tra Stroop màu sắc (SCWT) và bài kiểm tra lưu loát bằng lời nói (VFT).

Các nhóm yếu tố nguy cơ nào có liên quan đến triệu chứng trầm cảm ở học sinh THPT được luận án xác định?

Luận án xác định các nhóm yếu tố liên quan bao gồm: yếu tố nhân khẩu học (giới tính nữ, khối lớp); yếu tố gia đình (mâu thuẫn gia đình, thiếu sự chia sẻ, gắn kết); đặc điểm học tập (áp lực thi cử, thành tích học tập kém); môi trường nhà trường (mối quan hệ với thầy cô, bạn bè, bạo lực học đường, bắt nạt trực tuyến); và hành vi lối sống (chất lượng giấc ngủ kém, sử dụng internet/mạng xã hội quá mức, ít vận động thể lực).

Phương pháp thống kê nào được sử dụng để đánh giá hiệu quả can thiệp và kiểm soát sai số?

Luận án sử dụng mô hình Khác biệt trong khác biệt (Difference-in-Differences - DID) với sai số chuẩn mạnh (robust standard errors) để đánh giá sự thay đổi điểm số thang đo RADS-2, CES-D và tỷ lệ triệu chứng trầm cảm giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng trước - sau can thiệp. Dữ liệu tín hiệu fNIRS được xử lý qua mô hình tuyến tính tổng quát (GLM) để phân tích mức độ hoạt hóa HbO.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Thu Hường là công trình nghiên cứu chuyên ngành Y tế công cộng, phản ánh thực trạng triệu chứng trầm cảm và các yếu tố liên quan ở học sinh trung học phổ thông tại Hà Nội. Luận án đã kết hợp việc sử dụng các thang đo sàng lọc dịch tễ học chuẩn hóa (CES-D, RADS-2) với kỹ thuật quang phổ cận hồng ngoại chức năng (fNIRS NIRSIT 204 kênh) để đo lường huyết động học vỏ não trước trán. Kết quả nghiên cứu chứng minh mô hình can thiệp dựa vào trường học có hiệu quả trong việc làm giảm điểm số triệu chứng trầm cảm trên bảng hỏi, đồng thời ghi nhận sự phục hồi hoạt hóa oxyhemoglobin vỏ não trước trán qua các nghiệm pháp nhận thức. Công trình cung cấp cơ sở thực nghiệm phục vụ việc xây dựng các can thiệp chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường và ứng dụng chỉ dấu sinh học thần kinh trong y tế công cộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm 1. Sức khỏe tâm thần Theo Định nghĩa của Tổ chức y tế thế giới, sức khỏe tâm thần (mental health) là trạng thái hạnh phúc, trong đó một cá nhân nhận thấy được khả năng của chính mình, có thể đối phó với những căng thẳng thông thường của cuộc sống, có thể làm việc hiệu quả và có thể đóng góp cho cộng đồng của mình. Rối loạn tâm thần Theo Tổ chức Y tế thế giới, rối loạn tâm thần (mental disorders) bao gồm một loạt các vấn đề, với các triệu chứng khác nhau, thường được đặc trưng bởi kết hợp của những suy nghĩ, cảm xúc, hành vi và mối quan hệ bất thường với những người khác.

Trầm cảm Theo Tổ chức Y tế thế giới: Trầm cảm là tình trạng đặc trưng bởi sự buồn bã dai dẳng và không có hứng thú hoặc niềm vui trong các hoạt động bổ ích hoặc thú vị trước đây. Trầm cảm cũng có thể gây nên các rối loạn giấc ngủ và cảm giác thèm ăn; mệt mỏi và kém tập trung là phổ biến.20 Trầm cảm (depression) là một thuật ngữ rộng, được sử dụng phổ biến để mô tả trạng thái khí sắc trầm buồn, giảm hứng thú và suy giảm năng lượng, có thể xuất hiện ở nhiều mức độ khác nhau trong cộng đồng. Trong y văn, “depression” có thể được dùng để chỉ một trạng thái cảm xúc, một tập hợp triệu chứng hoặc một nhóm rối loạn tâm thần, tùy theo bối cảnh lâm sàng hay nghiên cứu dịch tễ học.21 Ở góc độ lâm sàng, rối loạn trầm cảm (depressive disorders), đặc biệt là rối loạn trầm cảm nặng - Major Depressive Disorder (MDD), là một chẩn đoán y khoa cụ thể, được xác định dựa trên các tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-522 hoặc ICD- 10.23 Chẩn đoán này đòi hỏi sự hiện diện của một số lượng triệu chứng trầm cảm nhất định, kéo dài trong thời gian tối thiểu, kèm theo suy giảm chức năng rõ rệt và phải được đánh giá bởi cán bộ y tế hoặc chuyên gia tâm thần được đào tạo. 4 Trong khi đó, triệu chứng trầm cảm (depressive symptoms) là khái niệm thường được sử dụng trong nghiên cứu sức khỏe cộng đồng và học đường, nhằm phản ánh sự hiện diện và mức độ của các biểu hiện trầm cảm trong dân số, không đồng nghĩa với chẩn đoán rối loạn trầm cảm.24,11 Triệu chứng trầm cảm thường được đo lường thông qua các thang đo tự báo cáo chuẩn hóa như CES-D, RADS-2, PHQ-9 (Patient Health Questionnaire 9 items),… và có thể bao gồm các mức độ từ nhẹ, thoáng qua đến nặng hơn nhưng chưa đủ tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng.

Cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp trong nghiên cứu vị thành niên, khi mục tiêu chính là sàng lọc sớm, phòng ngừa và nhận diện nhóm nguy cơ trong cộng đồng.25 Trong nghiên cứu này, thuật ngữ “triệu chứng trầm cảm (depressive symptoms)” được sử dụng nhất quán để chỉ các biểu hiện trầm cảm được đánh giá thông qua thang đo RADS-2 và CES-D ở học sinh trung học phổ thông. Nghiên cứu không nhằm chẩn đoán rối loạn trầm cảm (Depressive Disorder) hay rối loạn trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder), mà tập trung mô tả thực trạng, các yếu tố liên quan và đánh giá sự thay đổi triệu chứng trầm cảm hay nguy cơ trầm cảm trong bối cảnh học đường, từ đó cung cấp bằng chứng phục vụ cho sàng lọc, phòng ngừa và can thiệp sớm phù hợp với điều kiện thực tiễn tại Việt Nam. Học sinh trung học phổ thông và đặc điểm tâm sinh lý Học sinh trung học phổ thông (THPT) là học sinh đang học từ lớp mười đến hết lớp mười hai, tuổi nằm trong độ tuổi vị thành niên (khoảng 15-18 tuổi).26 Đây là giai đoạn phát triển chuyển tiếp quan trọng giữa thiếu niên và trưởng thành, đi kèm với nhiều biến đổi sinh học, tâm lý và xã hội đặc thù. Về mặt sinh học - thần kinh, não bộ của vị thành niên vẫn đang trong quá trình trưởng thành, đặc biệt là vỏ não trước trán (Prefrontal cortex-PFC) - vùng chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc, ra quyết định và điều hành hành vi.

Các bằng chứng dịch tễ và hình ảnh não cho thấy trong thời kỳ này cấu trúc chất xám ở vỏ não tiếp tục tái tổ chức và thay đổi dung tích đáng kể, làm cho chức năng điều hòa cảm xúc và kiểm soát xung động còn chưa hoàn thiện, từ đó làm tăng tính dễ tổn thương trước các stress tâm lý và nguy cơ rối loạn tâm trạng như trầm cảm.27,28 5 Về mặt xã hội và tâm lý, học sinh THPT phải đối mặt với nhiều thách thức đồng thời như áp lực học tập - thi cử, kỳ vọng của gia đình và xã hội, nhu cầu khẳng định bản thân và xây dựng mối quan hệ bạn bè phức tạp. Các yếu tố này có thể làm gia tăng stress liên tục và góp phần khởi phát hoặc duy trì các triệu chứng trầm cảm. Đặc biệt, sự gia tăng tỷ lệ trầm cảm ở nữ vị thành niên so với nam sau tuổi dậy thì được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu dịch tễ và được cho là kết quả của tương tác giữa yếu tố nội tiết, đặc điểm tâm lý và áp lực xã hội. Thực trạng triệu chứng trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông 1.

Thực trạng triệu chứng trầm cảm ở học sinh và thanh thiếu niên trên thế giới Hiện nay, tình trạng rối loạn sức khỏe tâm thần ở nhóm thanh thiếu niên ngày càng gia tăng, phổ biến trên thế giới và được xem là gánh nặng bệnh tật toàn cầu. 30 Theo thống kê của tổ chức y tế thế giới, tỉ lệ trầm cảm trong thanh thiếu niên chiếm đến 20%.31 Tổ chức y tế thế giới cũng dự báo trầm cảm ở thanh thiếu niên là nguyên nhân gây ra gánh nặng bệnh tật trên toàn thế giới vào năm 2030.32 Các nghiên cứu tại trường học ngày nay được quan tâm nhiều hơn nhằm đánh giá tỉ lệ triệu chứng trầm cảm trong nhóm trẻ em và thanh thiếu niên qua viêc sử dụng các thang đo sàng lọc tại cộng đồng như PHQ-9, CES-D, DASS (Depression Anxiety and Stress Scales) hoặc các thang đo theo hình thức tự báo cáo.33,34 Tỉ lệ này rất dao động tùy theo các vùng nghiên cứu và thang đo, nhưng phần lớn các nghiên cứu sử dụng thang đo sàng lọc báo cáo tỉ lệ trầm cảm chiếm trên 40% còn với các nghiên cứu khác sử dụng bộ công cụ cấu trúc thì có tỉ lệ thấp hơn từ 2,33 đến 25%.2 Nghiên cứu năm 2017 trên 6245 trẻ từ 6-11 tuổi tại Châu Âu cho thấy có đến 1/5 trẻ có ít nhất 1 loại rối loạn tâm thần.35 Nghiên cứu của Adedeji và cộng sự (2022) trên thanh thiếu niên Đức, dữ liệu được lấy từ nghiên cứu BELLA cho thấy khi phân tích trên 446 thanh thiếu niên (14-17 tuổi) sử dụng thang đo CES-D gồm 7 câu, điểm trầm cảm trung bình là 11,32 điểm; trong đó nam là 10,19 điểm thấp hơn so với nữ (12,09 điểm).36 6 Tại Mỹ, theo điều tra quốc gia về bệnh tật có bổ sung trẻ vị thành niên tại Mỹ năm 2010 cho thấy, tỉ lệ rối loạn trầm cảm nặng chiếm 11,7% ở lứa tuổi 13-18 tuổi (trong đó 15,9% với nữ và 7,7% trong nam thanh thiếu niên). Tuy nhiên, trầm cảm và các rối loạn tâm thần khác trong thời thơ ấu của trẻ thường không được phát hiện cho đến khi các triệu chứng trở nên trầm trọng và khó điều trị.37 Nghiên cứu về xu hướng trầm cảm ở thiếu niên Mỹ cho thấy trầm cảm có xu hướng gia tăng. Cụ thể, trầm cảm nặng ở học sinh nữ từ 12-17 tuổi tăng 52% từ 13,1% năm 2005 đến 19,9% năm 2017.38 Nghiên cứu sau đó về giám sát thanh thiếu niên từ 10-24 tuổi tại Mỹ năm 2017 và có phân tích xu hướng cho thấy trong giai đoạn 1999-2017, tỷ lệ học sinh cảm thấy buồn bã hoặc tuyệt vọng có xu hướng tăng tuyến tính có ý nghĩa thống kê (từ 28,3% lên 31,5%).

Đồng thời, tỷ lệ này giảm trong giai đoạn 1999- 2009 (từ 28,3% xuống 26,1%) và sau đó tăng trở lại trong giai đoạn 2009-2017 (từ 26,1% lên 31,5%). Tỷ lệ học sinh cảm thấy buồn bã hoặc tuyệt vọng không thay đổi đáng kể từ năm 2015 (29,9%) đến năm 2017 (31,5%).16,39 Tại châu Phi cũng cho thấy trầm cảm là một vấn đề nổi cộm ở học sinh. Một nghiên cứu trên 849 học sinh tại 6 trường THPT tại Ethiopia sử dụng thang DASS- 21 cho thấy tỉ lệ trầm cảm là 41,4% (KTC 95%: 38,0%-44,8%). Trong đó 109 (13,5%) là trầm cảm nhẹ; 124 (15,3% là trầm cảm vừa; 65 học sinh (8,0%) là trầm cảm nặng và 37 (4,6%) là trầm cảm trầm trọng.3 Một số nghiên cứu tại Châu Á cũng cho thấy tỉ lệ rối loạn tâm thần trong thanh thiếu niên ngày càng tăng.

Tổng quan hệ thống của Sajjadi (2013) về tỉ lệ trầm cảm ở thanh thiếu niên Iran cho thấy sau khi phân tích 53 bài báo đánh giá về trầm cảm sử dụng thang đo khác nhau cho thấy tỉ lệ trầm cảm là 43,55% (KTC 95%: 14,77%- 72%) theo thang BDI (Beck Depression Inventory); 15,87% (KTC 95%: 0,6%- 41,1%) theo thang SCL-90 (Symptom Checklist-90); và 13,05% (KTC 95%: 8% - 25,6%) theo thang Trắc nghiệm trầm cảm ở trẻ em (Children’s Depression Inventory- CDI).8 Tương tự như vậy, một nghiên cứu được thực hiện trong 670 nữ thanh thiếu niên từ 15-18 tuổi tại các trường trung học ở Tây Iran đã báo cáo rằng tỷ 7 lệ mắc bệnh trầm cảm chung là 52,6%, được chẩn đoán thông qua Thang đánh giá CES-D.40 Nghiên cứu về sức khỏe tâm thần của trẻ em Malaysia cho thấy có tăng tỉ lệ rối loạn sức khỏe tâm thần từ 13% vào năm 1996 lên 19,4% vào năm 2006 và 20% vào năm 2011.41 Năm 2015, theo thống kê Quốc gia về sức khỏe và bệnh tật tại Malaysia cho thấy tỉ lệ này là 12,1%.42 Tương tự như vậy, một nghiên cứu được thực hiện trong số học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông ở Malaysia sử dụng thang DASS-12 đã ghi nhận rằng tỷ lệ mắc bệnh trầm cảm chung là 42,6%, trong đó trầm cảm nhẹ, trung bình và nặng lần lượt là 21,5%, 18,1% và 3,0%.43 Tổng quan hệ thống từ các nghiên cứu tại Ấn Độ cho thấy tỉ lệ có trầm cảm/rối loạn ảnh hưởng dao động từ 1,2% đến 21% với các nghiên cứu dựa vào bệnh viện và 3%-68% trong các nghiên cứu dựa vào trường học và 0,1% đến 6,94% theo các nghiên cứu dựa vào cộng đồng.2 Một nghiên cứu được thực hiện trong số thanh thiếu niên từ lớp 9 đến lớp 12 từ 40 trường học ở Bihar, Ấn Độ vào năm 2016 sử dụng thang BDI II đã ghi nhận rằng gần một nửa (49,2%) số học sinh bị trầm cảm.