Chương 1: Một số vấn đề lý luận về căn cứ, cơ sở khởi tố vụ án hình sự. Chương 2: Các quy định pháp luật về căn cứ, cơ sở khởi tố vụ án hình sự trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay. Chương 3: Áp dụng Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về căn cứ, cơ sở khởi tố vụ án hình sự từ thực tiễn của tỉnh Hà Tĩnh và một số kiến nghị. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CĂN CỨ VÀ CƠ SỞ KHỞI TỐ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.
Khởi tố vụ án hình sự - giai đoạn đầu tiên của tố tụng hình sự Để nghiên cứu về căn cứ và cơ sở khởi tố vụ án hình sự trước hết cần tìm hiểu ý nghĩa, vai trò, đặc điểm và những yêu cầu đặt ra cho giai đoạn khởi tố vụ án hình sự với ý nghĩa là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng hình sự. Đặc điểm của khởi tố vụ án hình sự Trong cuộc đấu tranh chống tội phạm, yêu cầu mà pháp luật hình sự đặt ra là mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện kịp thời, xử lý nhanh chóng, công minh theo đúng pháp luật. Thực hiện yêu cầu đó, các cơ quan tiến hành tố tụng phải có một quá trình thu thập chứng cứ làm rõ tội phạm, sử dụng các biện pháp cần thiết để ngăn chặn không cho tội phạm tiếp tục xảy ra. Khi sự việc có dấu hiệu của tội phạm, các cơ quan có thẩm quyền phải làm sáng tỏ có hay không có sự việc phạm tội, ai là người phạm tội và có thỏa mãn dấu hiệu của cấu thành tội phạm hay không, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và những vấn đề khác có liên quan của vụ án.
việc làm sáng tỏ các tình tiết của vụ án trải qua một quá trình gồm nhiều giai đoạn phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan tiến hành tố tụng. Các giai đoạn đó bao gồm: khởi tố, điều tra, xét xử. Khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng, bắt đầu bằng việc phát hiện những thông tin về tội phạm và kết thúc bằng việc cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự. Việc khởi tố vụ án hình sự là thể hiện nguyên tắc trách nhiệm của nhà nước trong khởi tố và xử lý vụ án hình sự, là sự chính thức thừa nhận sự tồn tại của một vụ án, khẳng định trên thực tế có sự kiện phạm tội đã xảy ra.
Về mặt lý luận Luật tố tụng hình sự, khởi tố vụ án hình sự là một khái niệm được 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiểu ở các góc độ khác nhau. Trước hết, khởi tố vụ án hình sự là một chế định pháp lý, tập hợp những quy phạm pháp luật tố tụng hình sự về trình tự và thủ tục khởi tố vụ án hình sự. Thứ hai, khởi tố vụ án hình sự được coi là một hành vi tố tụng mà từ đó hoạt động điều tra tội phạm bắt đầu được tiến hành. Thứ ba, khởi tố vụ án hình sự được coi là một giai đoạn tố tụng độc lập trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.
Cũng như các giai đoạn khác của tố tụng hình sự, khởi tố vụ án hình sự có mục đích và nhiệm vụ riêng. Nếu như mục đích chung của tố tụng hình sự là phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, thì mục đích cụ thể của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là xác định tội phạm và phát hiện người phạm tội, củng cố các dữ kiện, xác định các dấu hiệu của tội phạm bảo đảm phản ứng mau lẹ của Nhà nước trước hành vi phạm tội, góp phần ngăn ngừa và xử lý kịp thời tội phạm và người phạm tội. Mục đích và nhiệm vụ này đều tuân thủ mục đích và nhiệm vụ chung của tố tụng hình sự là phát hiện chính xác, nhanh chóng kịp thời và công minh mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Nhiệm vụ cụ thể của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự sự thể hiện việc tiếp nhận, xử lý tin báo và tố giác về tội phạm, xác minh các tin báo, tố giác đó để kiểm tra tính hợp pháp của các lý do và căn cứ để khởi tố vụ án hình sự.
Giai đoạn này cũng có nhiệm vụ làm rõ các tình tiết loại trừ tố tụng đối với vụ việc, phòng ngừa và ngăn chặn tội phạm, giữ gìn, bảo quản các dấu vết của vụ án. Có thể nói, việc khởi tố vụ án hình sự tạo ra những điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ xác định người phạm tội và tội phạm ở các giai đoạn tố tụng tiếp theo. Với mục đích và nhiệm vụ quan trọng như vậy, khởi tố vụ án hình sự có nhiều ý nghĩa. Trước hết, về mặt chính trị - xã hội, khởi tố thể hiện việc phản ứng kịp thời của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong đấu tranh 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chống tội phạm trên phương diện pháp luật hình sự.
Khởi tố vụ án hình sự là một biện pháp rất quan trọng để xác định sự thật của vụ án và truy cứu trách nhiệm hình sự người có hành vi phạm tội; bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của xã hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; ngăn chặn, phòng ngừa các hành vi phạm tội. Và điều quan trọng hơn là khẳng định trên thực tế „„nguyên tắc không tránh khỏi hình phạt‟‟ của người có hành vi phạm tội. Việc khởi tố kịp thời các vụ án hình sự còn góp phần đấu tranh chống tội phạm “ẩn”. Theo nhận xét của nhiều nhà khoa học pháp lý hình sự, tình trạng tội phạm “ẩn” vẫn còn là vấn đề nan giải với nhiều nguyên nhân khác nhau và ở các mức độ khác nhau.
Vì vậy, việc khởi tố kịp thời các vụ án hình sự là yếu tố quan trọng làm giảm tội phạm “ẩn” trong tình hình hiện nay. Bên cạnh đó khởi tố vụ án hình sự có nhiệm vụ làm rõ các tình tiết loại trừ tố tụng đối với vụ việc, cũng cần thấy rõ là nếu không khởi tố vụ án khi đã có dấu hiệu tội phạm, hoặc khởi tố vụ án không kịp thời thì dễ dẫn đến việc tội phạm bị bỏ lọt, bị che giấu, chứng cứ bị thất thoát, bị tiêu hủy làm cho việc điều tra xử lý khó khăn. Ngược lại, giai đoạn khởi tố còn có nhiệm vụ làm rõ các tình tiết loại trừ tố tụng đối với vụ án. Khi có những căn cứ pháp luật quy định không được khởi tố, cơ quan tiến hành tố tụng phải nghiêm chỉnh chấp hành để tránh oan, sai.
Việc khởi tố cũng như không khởi tố vụ án theo đúng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự sẽ tạo niềm tin cho xã hội vào sự công minh của pháp luật, đồng thời cũng tiết kiệm chi phí của xã hội, nhà nước và công dân. Thứ hai, ý nghĩa pháp lý của việc khởi tố vụ án hình sự được thể hiện ở chỗ khi các cơ quan có thẩm quyền quyết định khởi tố hình sự là thời điểm bắt đầu áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự. Nhiệm vụ của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là xác định có hay không có dấu hiệu tội phạm để từ đó ra quyết định khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự. Tuy nhiên, tính độc lập 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của giai đoạn khởi tố vụ án cũng như các giai đoạn khác trong quá trình tố tụng chỉ mang tính tương đối, giữa chúng có mối quan hệ qua lại, tác động lẫn nhau; giai đoạn trước là tiền đề cho giai đoạn sau, giai đoạn sau kiểm tra giai đoạn trước.
Quyết định khởi tố vụ án hình sự là cơ sở pháp lý đầu tiên để thực hiện các hoạt động điều tra. Khi chưa có quyết định khởi tố vụ án thì không được tiến hành các hoạt động điều tra cũng như áp dụng các biện pháp ngăn chặn. Trong giai đoạn này, các cơ quan có thẩm quyền chỉ được phép tiến hành các biện pháp kiểm tra, xác minh nguồn tin mà không được phép tiến hành bất cứ các biện pháp cưỡng chế tố tụng nào ngoại trừ một số trường hợp được pháp luật quy định do không thể trì hoãn như khám nghiệm hiện trường, bắt người trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang. Tuy quyết định khởi tố vụ án hình sự chỉ là sơ bộ đánh giá hành vi phạm tội nhưng cũng đã chỉ ra rằng tội phạm bị khởi tố là tội gì.
Chỉ sau khi khởi tố vụ án hình sự thì các hoạt động điều tra, khởi tố và hỏi cung bị can, lấy lời khai người làm chứng, người bị hại, khám xét, bắt bị can để tạm giam, đối chất, nhận dạng. mới được tiến hành (trừ hành vi tố tụng cấp thiết như khám nghiệm hiện trường). Cũng từ giai đoạn này, các quan hệ pháp luật tố tụng hình sự giữa cơ quan có thẩm quyền, người tiến hành tố tụng với người tham gia tố tụng được xác lập. Những yêu cầu đối với giai đoạn khởi tố vụ án hình sự Khởi tố vụ án hình sự phải xuất phát từ mục đích của pháp luật hình sự.
Pháp luật hình sự là một trong những công cụ sắc bén, hữu hiệu để đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, góp phần duy trì trật tự an toàn xã hội, trật tự quản lý kinh tế, bảo đảm cho mọi người được sống trong một môi trường xã hội an toàn, lành mạnh, nhân văn. Để đạt mục tiêu này, nhà nước sử dụng các biện pháp tổng hợp để đạt mục tiêu đấu tranh, ngăn chặn và đẩy lùi 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tội phạm ở mức độ thấp nhất. Vì vậy, việc khởi tố vụ án hình sự trước hết xuất phát từ phương diện đấu tranh chống tội phạm trong khung khổ pháp luật hình sự.