Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CẦM KẾT HÔN 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM 1. Khái niệm và bản chất của hôn nhân Hôn nhân được xem là một sự kiện trọng đại trong cuộc đời một con người. Nó đánh dấu sự gắn kết giữa hai con người khác giới cả về vật chất, tinh thần lẫn thể xác.
Nhìn chung tất cả các quốc gia, các dân tộc, dù khác nhau về chế độ chính trị xã hội nhưng đều có chung một số tiêu chuẩn để định nghĩa hôn nhân. Ở Việt Nam dưới thời phong kiến chưa có một văn bản nào đề cập đến khái niệm này. Trong các giáo trình Dân luật dưới chế độ ngụy quyền Sài Gòn cũ cũng chưa đưa ra khái niệm cụ thể về hôn nhân mà phần nhiều mới đưa ra khái niệm "giá thú": "giá thú (hay hôn thú) là sự phối hợp của một người đàn ông và một người đàn bà theo thể thức luật định" [Dẫn theo 17] hoặc "giá thú" cũng được hiểu: "sự trai gái lấy nhau trước mặt viên hộ lại và phát sinh ra những nghĩa vụ tương hỗ cho hai bên về phương diện đồng cư, trung thành và tương trợ" [Dẫn theo 17]. Theo một số luật gia Sài Gòn, khái niệm "giá thú" bao gồm có hai nghĩa: theo nghĩa thứ nhất giá thú là hành vi phối hợp vợ chồng (kết hôn).
Theo nghĩa thứ hai là tình trạng của hai người đã chính thức lấy nhau làm vợ chồng và thời gian hai người ăn ở với nhau. Điều 3 Sắc luật số 15/64 ngày 23/7/1964, Điều 99 Bộ dân luật năm 1972 ngày 20/12/1972 của Chính quyền Sài Gòn cũ qui định: "Không ai được phép tái hôn nếu giá thú trước chưa đoạn tiêu" [Dẫn theo 17]. Như vậy, phải chăng các khái niệm "giá thú" được nêu trên đã bao hàm cả khái niệm về hôn nhân? [17] Trong Luật HN&GĐ năm 1959 và năm 1986 của Nhà nước ta, các nhà làm luật cũng chưa đưa ra một khái niệm cụ thể về hôn nhân. Trong Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê đưa ra một khái niệm ngắn gọn "Hôn nhân là việc nam 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nữ chính thức lấy nhau làm vợ chồng" [45].
Khi coi hôn nhân là một quy tắc xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tiệp cho rằng: Nếu như gia đình là hình thức kết hợp cá nhân có tính lịch sử của tổ chức đời sống xã hội loài người, đó là sự kết hợp giữa đàn ông và đàn bà thì hôn nhân là những quy tắc của sự kết hợp đó, sự kết hợp mang yếu tố giới tính. Những hình thức của hôn nhân phản ánh những quy luật chung nhất sự phát triển của xã hội loài người qua các giai đoạn lịch sử và mang những đặc thù văn hóa tộc người [75]. Trong Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2000, khái niệm hôn nhân đã được các nhà làm luật và các nhà nghiên cứu luật học quan tâm hơn với quy định: "Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi đã kết hôn" [52, Khoản 6 Điều 8]. Còn theo Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học của trường Đại học Luật Hà Nội, hôn nhân được hiểu là: "Sự liên kết giữa người nam và người nữ dựa trên nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, theo điều kiện và trình tự nhất định, nhằm chung sống với nhau suốt đời và xây dựng gia đình hạnh phúc và hòa thuận" [69, tr.
Từ đây có thể thấy hôn nhân thực chất là việc xác lập quan hệ vợ chồng thông qua sự kiện kết hôn, và mục đích của việc xác lập hôn nhân là để xây dựng gia đình. Việc Nhà nước công nhận quan hệ hôn nhân cũng chính là công nhận sự hình thành của gia đình. Ở các nước theo hệ thống pháp luật Anh - Mỹ (Common law), phổ biến một khái niệm cổ điển mang quan niệm truyền thống về hôn nhân của Cơ đốc giáo, do Lord Penzance đưa ra trong phán quyết về vụ án Hyde v Hyde (1866): "Hôn nhân là sự liên kết tự nguyện suốt đời giữa một người đàn ông và một người đàn bà, mà không vì mục đích nào khác" [Dẫn theo 17]. Ngoài khái niệm trên, hiện nay, một số luật gia ở Châu Âu và Mỹ quan niệm: "Hôn nhân là sự liên kết pháp lý giữa một người nam và một người nữ với tư cách là vợ chồng" [Dẫn theo 17], hoặc: "Hôn nhân là hành vi hoặc tình trạng chung 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống giữa một người nam và một người nữ với tư cách là vợ chồng" [17].
Tuy nhiên, ngày nay một số nước đã cho phép kết hôn giữa những người đồng giới, vì thế khái niệm hôn nhân của các nước này cũng có những sự thay đổi nhất định cho phù hợp. Ví dụ trong phiên bản mới cuốn từ điển giải thích nổi tiếng của Pháp - cuốn Le Petit Robert, khái niệm "hôn nhân" được giải thích là "sự kết hợp hợp pháp giữa nam và nữ và trong một vài hệ thống pháp luật là sự kết hợp giữa hai người cùng giới" [Dẫn theo 17]. Hay trong phần diễn giải từ điển Oxford nêu: "Hôn nhân có thể là một mối quan hệ chính thống có đối tác là đồng giới" [Dẫn theo 17]. Như vậy, ở mỗi quốc gia khác nhau, trong từng thời kì khác nhau đã có những khái niệm khác nhau về hôn nhân để có thể bảo đảm phù hợp với những hoàn cảnh xã hội khác nhau.
Mặt khác, cùng với sự phát triển của lịch sử, hôn nhân cũng có sự biến đổi sâu sắc về hình thức, tính chất và sắc thái của nó. Nếu như trong chế độ Cộng sản nguyên thủy, hình thái hôn nhân chủ yếu là quần hôn thì trong các chế độ tư hữu, hôn nhân được hình thành, xây dựng và thực hiện trên cơ sở bảo đảm lợi ích của những người chủ sở hữu (gia đình gia trưởng- bảo đảm quyền lực của người chồng, người cha, người chủ sở hữu tài sản và kế thừa tài sản…). Hôn nhân là hình thức quan hệ tính giao của con người và chỉ có ở con người. Cho nên ngay từ đầu hôn nhân đã mang bản chất nhân văn và nhân đạo.
Sự phù hợp về tâm lí, sức khỏe và nhất là trạng thái tình cảm ngay từ ban đầu nó đã là cơ sở trực tiếp của hôn nhân, mang lại bản sắc đặc thù của quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên, cũng như mọi quan hệ xã hội khác, hôn nhân luôn chịu sự chi phối của các quan hệ kinh tế và bản chất của chế độ xã hội mà trên đó nó được hình thành và phát triển. Vì vậy, hôn nhân trong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải được xã hội thừa nhận ở những mức độ, trình độ khác nhau. Khái niệm và bản chất của kết hôn Nhìn từ góc độ xã hội học, quan hệ HN&GĐ là một hình thức của quan hệ xã hội được xác lập giữa hai chủ thể nam và nữ, quan hệ này tồn tại 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và phát triển theo quy luật của tự nhiên với mục đích đảm bảo sự sinh tồn, phát triển của xã hội loài người.
Ngay cả khi không có bất kỳ một quy tắc, một quy định nào thì quan hệ HN&GĐ từ trước đến nay vẫn được xác lập, con người vẫn chung sống, vẫn sinh con đẻ cái và tiếp nối từ thế hệ này qua thế hệ khác. Do đó, quyền kết hôn là một quyền tự nhiên rất con người, quyền con người. Tuy nhiên, trải qua các giai đoạn lịch sử, với sự xuất hiện của các hình thái kinh tế xã hội khác nhau, những quy tắc xã hội dần dần xuất hiện nhằm điều chỉnh những quan hệ xã hội khách quan mang tính ý chí. Kết hôn không còn là một quyền tự do, bản năng của con người mà trở thành một quan hệ xã hội được điều chỉnh, tác động bởi những quan hệ về lợi ích của giai cấp thống trị.
Dưới thời phong kiến, hôn nhân không đơn thuần là sự kết hợp giữa đôi bên mà hôn nhân còn là sự giao lưu giữa các dòng họ kèm theo đó là những mục đích về kinh tế, chính trị nhất định. Chính vì vậy mà sự quyết định của cha mẹ là yếu tố bắt buộc trong quan hệ hôn nhân, giữa hai gia đình thì nhất định là phải môn đăng hậu đối… Chỉ đến khi trong xã hội loài người có sự xuất hiện của pháp luật thì quan hệ HN&GĐ từ một quan hệ tự nhiên mới chính thức được xem xét trên khía cạnh một quan hệ pháp luật về HN&GĐ. Khi đó, quan hệ pháp luật HN&GĐ là những quan hệ ý chí và phụ thuộc chặt chẽ vào ý chí pháp luật hay chính là những quy định pháp luật. Dưới góc độ pháp luật, kết hôn là một sự kiện pháp lý nhằm xác lập quan hệ vợ chồng giữa nam và nữ theo quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng kí kết hôn [68].
Tuy nhiên, trong hệ thống pháp luật trước năm 1945 chưa có văn bản nào đề cập đến khái niệm này, ngay cả Luật HN&GĐ năm 1959 và Luật HN&GĐ năm 1986 cũng chưa đưa ra khái niệm kết hôn. Mà kết hôn chỉ được giải thích trong phần giải nghĩa một số danh từ của Luật HN&GĐ năm 1986 như sau: Kết hôn là việc nam nữ lấy nhau thành vợ chồng theo quy định của pháp luật. Việc kết hôn phải tuân theo các điều 5, 6, 7 và 8 của Luật HN&GĐ. Chỉ đến Luật HN&GĐ năm 2000 thì kết hôn mới chính thức được định nghĩa tại khoản 2 Điều 8: "Kết hôn là việc nam nữ xác lập quan hệ vợ chồng theo 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy định của pháp luật về điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn" [29].
Từ định nghĩa trên có thể thấy rằng hai bên nam nữ kết hôn phải thể hiện và đảm bảo hai yếu tố sau thì mới được pháp luật thừa nhận và mới làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của vợ chồng theo quy định của pháp luật. Đó là: - Phải thể hiện ý chí của hai bên nam nữ là mong muốn kết hôn với nhau, xác lập quan hệ vợ chồng. Sự thể hiện ý chí của nam, nữ phải hoàn toàn tự nguyện không bị cưỡng ép, bị lừa dối. - Phải tuân thủ các điều kiện kết hôn và đăng ký kết hôn.
Những điều kiện, thủ tục kết hôn này chịu sự quy định của pháp luật ở mỗi nhà nước nhất định. Việc nhà nước điều chỉnh vấn đề kết hôn bằng việc đưa ra các quy định pháp luật cũng chính là thực hiện chức năng quản lý của nhà nước.