PhÇn I Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ gi¸ thµnh I. c¸c kh¸i niÖm chung vÒ gi¸ thµnh s¶n phÈm 1. Kh¸i niÖm vÒ chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm a) Kh¸i niÖm vÒ chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh Chi phÝ s¶n xuÊt trong doanh nghiÖp c«ng nghiÖp lµ toµn bé hao phÝ vÒ lao ®éng sèng vµ hao phÝ vÒ lao ®éng vËt ho¸ vµ c¸c chi phÝ kh¸c mµ doanh nghiÖp ph¶i chi ra trogn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®Ó t¹o ra s¶n phÈm biÓu hiÖn b»ng tiÒn trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. Doanh nghiÖp s¶n xuÊt lµ nh÷ng doanh nghiÖp trùc tiÕp s¶n xuÊt ra cña c¶i vËt chÊt ®Ó ®¸p øng nhu cÇu tiªu dïng cña x· héi.
Ngoµi ho¹t ®éng s¶n xuÊt, tiªu thu s¶n phÈm c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt cßn tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng kh¸c nh thùc hiÖn, cung cÊp mét sè lo¹i dÞch vô, ho¹t ®éng ®Çu t tµi chÝnh… §Ó tiÕn hµnh ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, c¸c doanh nghiÖp s¶n xuÊt thêng xuyªn ph¶i bá ra c¸c kho¶n chi phÝ vÒ c¸c lo¹i ®èi tîng lao ®éng, t liÖu lao ®éng, lao ®éng cña con ngêi, c¸c chi phÝ dÞch vô mua ngoµi vµ c¸c chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c. C¸c chi phÝ mµ doanh nghiÖp s¶n xuÊt chi ra cã thÓ trong suèt qu¸ tr×nh ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. §Ó cã thÓ biÕt ®îc chi phÝ mµ doanh nghiÖp ®· chi ra trong tõng kú ho¹t ®éng lµ bao nhiªu, nh»m tæng hîp phôc vô yªu cÇu 1 qu¶n lý, mäi chi phÝ chi ra cuèi cïng ®Òu ®îc biÓu hiÖn b»ng thíc ®o tiÒn tÖ vµ gäi lµ chi phÝ s¶n xuÊt, kinh doanh. Chi phÝ s¶n xuÊt lµ c¸c ®¹i lîng võa mang tÝnh chñ quan võa mang tÝnh kh¸ch quan.
Nã mang tÝnh kh¸ch quan lµ bêi v× khi tiÕn hµnh s¶n xuÊt th× chÝ phÝ ph¶i bá ra lµ tÊt yÕu nhng vÊn ®Ò bá chi phÝ nh thÕ nµo cho hîp lý vµ chÝnh x¸c l¹i do sù qu¶n lý cña con ngêi. b) Kh¸i niÖm vÒ gi¸ thµnh s¶n phÈm Gi¸ thµnh s¶n phÈm cña doanh nghiÖp c«ng nghiÖp lµ sù biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña tÊt c¶ nh÷ng chi phÝ cña doanh nghiÖp vÒ sö dông nguyªn vËt liÖu, ®éng lùc, tiÒn l¬ng vµ phô cÊp vÒ l¬ng, vÒ sö dông m¸y mãc thiÕt bÞ, vÒ qu¶n lý ph©n x- ëng vµ qu¶n lý doanh nghiÖp, vÒ chi phÝ tiªu thô s¶n phÈm… Toµn bé chi phÝ nµy ph¶i ®îc x¸c ®Þnh mét c¸ch hîp lý vµ khoa häc. Ngoµi ra, còng cã quan niÖm vÒ gi¸ thµnh: Gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ mét bé phËn cña gi¸ trÞ s¶n phÈm ®îc biÓu hiÖn b»ng tiÒn, bao gåm: Gi¸ trÞ vËt t s¶n xuÊt ®· tiªu hao vµ gi¸ trÞ lao ®éng cÇn thiÕt s¸ng t¹o ra trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ra s¶n phÈm. Trong h¹ch to¸n kÕ to¸n: gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ nh÷ng chi phÝ ®îc tÝnh vµo gi¸ thµnh s¶n phÈm, sau ®· kÕt thóc ®îc quy tr×nh c«ng nghÖ kü thuËt s¶n xuÊt s¶n phÈm qui ®Þnh.
Nh vËy gi¸ thµnh lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn toµn bé chi phÝ vÒ lao ®éng sèng vµ lao ®éng vËt ho¸ mµ doanh nghiÖp bá ra cã liªn quan ®Õn khèi lîng s¶n phÈm, c«ng t¸c vµ lao vô ®· hoµn thµnh. 2 Trong thùc tÕ còng nh trong lý luËn ë doanh nghiÖp thêng gÆp 3 lo¹i gi¸ thµnh: - Gi¸ thµnh kÕ ho¹ch: lµ gi¸ tÝnh tríc khi s¶n xuÊt (cña kú kÕ ho¹ch) c¨n cø vµo ®Þnh møc dù to¸n chi phÝ vµ ®¬n gi¸ hay nãi c¸ch kh¸c gi¸ thµnh kÕ ho¹ch lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn tæng sè c¸c chi phÝ theo ®Þnh møc vµ dù to¸n cÇn thiÕt ®Ó s¶n xuÊt ra mét ®¬n vÞ s¶n phÈm trong kú kÕ ho¹ch. - Gi¸ thµnh thùc tÕ: lµ gi¸ thµnh sau khi ®· hoµn thµnh viÖc s¶n xuÊt c¨n cø vµo chi phÝ thùc tÕ ph¸t sinh. Nõu gi¸ thµnh kÕ ho¹ch vµ gi¸ thµnh ®Þnh møc chØ bao gåm c¸c chi phÝ trong ph¹m vi kÕ ho¹ch, th× gi¸ thµnh thùc tÕ bao gåm tÊt c¶ c¸c chi phÝ ph¸t sinh kÓ c¶ c¸c chi phÝ vît ®Þnh møc, vît kÕ ho¹ch.
- Gi¸ thµnh ®Þnh møc: lµ gi¸ thµnh ®îc tÝnh tríc khi b¾t ®Çu s¶n xuÊt. Kh¸c víi gi¸ thµnh kÕ ho¹ch ®îc x©y dùng trªn c¬ së c¸c ®Þnh møc b×nh qu©n tiªn tiÕn, kh«ng biÕn ®æi trong kú kÕ ho¹ch. Gi¸ thµnh ®Þnh møc ®îc x©y dùng trªn c¬ së ®Þnh møc hiÖn hµnh t¹i thêi ®iÓm trong kú kÕ ho¹ch, do ®ã gi¸ thµnh ®Þnh møc lu«n thay ®æi theo ®Þnh møc chi phÝ ®¹t ®îc trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn kÕ ho¹ch. C¸ch ph©n lo¹i gi¸ thµnh C¨n cø vµo giai ®o¹n s¶n xuÊt vµ ph¹m vi, chi phÝ cã thÓ chia ra 3 lo¹i gi¸ thµnh: Gi¸ thµnh ph©n xëng, gi¸ thµnh c«ng x- ëng vµ gi¸ thµnh toµn bé.
Mèi quan hÖ gi÷a c¸c lo¹i gi¸ thµnh s¶n phÈm cña c¸c doanh nghiÖp c«ng nghiÖp 3 Chi phÝ Chi phÝ Chi phÝ trùc tiÕp m¸y mãc nhµ xëng thiÕt bÞ Gi¸ thµnh ph©n xëng Chi phÝ qu¶n lý xÝ nghiÖp Gi¸ thµnh c«ng xëng Chi phÝ ngoµi s¶n xuÊt Gi¸ thµnh toµn bé - Gi¸ thµnh ph©n xëng: bao gåm chi phÝ trùc tiÕp, chi phÝ sö dông m¸y mãc thiÕt bÞ vµ chi phÝ qu¶n lý ph©n xëng. Nãi c¸ch kh¸c nã lµ toµn bé chi phÝ cña tõng ph©n xëng cã liªn quan ®Õn viÖc chÕ biÕn s¶n phÈm t¹i ph©n xëng ®ã vµ tÊt c¶ nh÷ng chi phÝ cña c¸c ph©n xëng kh¸c nh»m chuÈn bÞ, phôc vô cho ph©n xëng ®ã nh»m chÕ biÕn s¶n phÈm. - Gi¸ thµnh c«ng xëng: X©y dùng gi¸ thµnh c«ng xëng cã t¸c dông chñ yÕu lµ x¸c ®Þnh gi¸ thµnh ®¬n vÞ s¶n phÈm ë ph¹m vi toµn c«ng xëng lín h¬n Gi¸ thµnh c«ng xëng bao gåm gi¸ thµnh ph©n xëng vµ chi phÝ qu¶n lý doanh nghiÖp ph©n bæ cho s¶n phÈm Êy. Cã thÓ nãi gi¸ thµnh c«ng xëng bao gåm tÊt c¶ nh÷ng chi phÝ ®Ó s¶n xuÊt s¶n phÈm trong ph¹m vi toµn doanh nghiÖp.
- Gi¸ thµnh toµn bé: lµ c¬ së ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ c¶ tiªu thô s¶n phÈm. Gi¸ thµnh toµn bé bao gåm gi¸ thµnh c«ng xëng vµ 4 chi phÝ ngoµi s¶n xuÊt (chi phÝ liªn quan ®Õn viÖc tiªu thô s¶n phÈm) Trong c«ng t¸c kÕ ho¹ch ho¸ vµ h¹ch to¸n ph¶i ph©n biÖt gi¸ thµnh kÕ ho¹ch vµ gi¸ thµnh thùc tÕ. Trong gi¸ thµnh kÕ ho¹ch chØ ®îc tÝnh nh÷ng lo¹i chi phÝ ®· ®îc x· héi chÊp nhËn ë møc hîp lý, trong gi¸ thµnh thùc tÕ ph¶i h¹ch to¸n toµn bé nh÷ng chi phÝ ph¸t sinh trong thùc tÕ, bao gåm c¶ nh÷ng lo¹i chi phÝ kh«ng phÐp tÝnh vµo gi¸ thµnh kÕ ho¹ch nh chi phÝ vÒ thiÖt h¹i trong s¶n xuÊt, (chi phÝ thiÖt h¹i do phÕ phÈm, tiÒn ph¹t vi ph¹m hîp ®ång…) hoÆc chi phÝ thùc tÕ ph¸t sinh cao h¬n møc ghi trong kÕ ho¹ch, cã thÓ ph©n biÖt gi¸ thµnh kÕ ho¹ch trªn ba mÆt sau: XÐt vÒ mÆt kh«ng gian trong tõng ®¬n vÞ c¬ së th× gi¸ thµnh kÕ ho¹ch do bé phËn kÕ ho¹ch x©y dùng, cßn gi¸ thùc tÕ do bé phËn thèng kª kÕ to¸n tæng hîp. XÐt vÒ mÆt thêi gian th× gi¸ thµnh kÕ ho¹ch ®îc x©y dùng tríc khi s¶n phÈm ®îc vµo s¶n xuÊt, cßn gi¸ thµnh thùc tÕ ®îc tæng hîp sau khi s¶n phÈm ®îc s¶n xuÊt xong.
XÐt vÒ mÆt lîng th× gi¸ thµnh thùc tÕ bao gåm nhiÒu yÕu tè vµ kho¶n môc h¬n. NhiÖm vô chñ yÕu cña kÕ ho¹ch gi¸ thµnh lµ ph¸t hiÖn vµ ®éng viªn mäi kh¶ n¨ng, tiÒm n¨ng trong doanh nghiÖp nh»m kh«ng ngõng gi¶m bít chi phÝ s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm, t¨ng thªm tÝch luü, t¹o c¬ së thùc hiÖn ngµy cµng ®óng ®¾n chÕ ®é h¹ch to¸n kinh tÕ xÝ nghiÖp vµ néi bé doanh nghiÖp x¸c ®Þnh gi¸ thµnh kÕ ho¹ch cña s¶n phÈm trªn c¬ së ®Þnh 5 møc tiªu hao lao ®éng sèng vµ lao ®éng vËt ho¸ mét c¸ch hîp lý vµ hÖ thèng gi¸ c¶ phï hîp ®Ó ®¶m b¶o cho mäi ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®îc tiÕn hµnh b×nh thêng. Mèi liªn hÖ gi÷a chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm ViÖc tÝnh to¸n gi¸ thµnh s¶n phÈm ph¶i dùa trªn chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh. Tuy nhiªn trong qu¸ tr×nh tÝnh to¸n gi¸ thµnh doanh nghiÖp kh«ng tÝnh vµo gi¸ thµnh nh÷ng chi phÝ kh«ng liªn quan trùc tiÕp vµo qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm cña doanh nghiÖp, ch¼ng h¹n nh÷ng chÝ phÝ cã liªn quan ®Õn viÖc phôc vô ®êi sèng v¨n ho¸ vµ sinh ho¹t cña c«ng nh©n viªn chøc trong doanh nghiÖp, nh÷ng chÝ phÝ söa ch÷a lín nhµ cöa, c«ng tr×nh kiÕn tróc, c«ng t¸c nghiªn cøu thÝ nghiÖm… nh÷ng thiÖt h¹i vÒ thiªn tai vµ nh÷ng thiÖt h¹i kh¸c do ®iÒu kiÖn kh¸ch quan g©y ra.
Nh÷ng chi phÝ do ng©n s¸ch Nhµ níc ®µi thä th× kh«ng ®îc tÝnh vµo gi¸ thµnh s¶n phÈm cña doanh nghiÖp, ch¼ng h¹n nh chi phÝ c«ng ®oµn, chi phÝ cho c«ng t¸c §¶ng, §oµn TN, chi phÝ vÒ bÖnh viÖn, l¬ng cña chuyªn gia, chi phÝ vÒ ®µo t¹o c¸n bé… Nh vËy gi¸ thµnh chØ bao gåm nh÷ng chi phÝ cã liªn quan ®Õn s¶n xuÊt, kinh doanh cña doanh nghiÖp th× kh«ng h¹ch to¸n vµo gi¸ thµnh mµ do nguån vèn ®µi thä. ViÖc tÝnh to¸n gi¸ thµnh cã thÓ tÝnh theo kho¶n môc chi phÝ hay yÕu tè chi phÝ. TÝnh gi¸ thµnh theo yÕu tè chi phÝ Nghiªn cøu gi¸ thµnh theo yÕu tè chi phÝ s¶n xuÊt tøc lµ ®em toµn bé chi phÝ cho viÖc s¶n xuÊt s¶n phÈm chia thµnh 6 mét sè yÕu tè c¬ b¶n, c¨n cø vµo tÝnh chÊt cña c¸c kho¶n chi tiªu. KÕt cÊu gi¸ thµnh theo yÕu tè chi phÝ gåm 8 yÕu tè c¬ b¶n: 1.
Nguyªn vËt liÖu chÝnh mua ngoµi 2. VËt liÖu phô mua ngoµi 3. Nguyªn liÖu mua ngoµi 4. N¨ng lîng mua ngoµi 5.
TiÒn l¬ng chÝnh vµ tiÒn l¬ng phô 6. KhÊu hao TSC§ 8. C¸c chi phÝ kh¸c b»ng tiÒn ViÖc ph©n lo¹i c¸c yÕu tè chi phÝ trªn ®©y hoµn toµn chØ c¨n cø vµo tÝnh chÊt kinh tÕ cña tõng kho¶n chi kh«ng c¨n cø vµo môc ®Ých vµ vÞ trÝ cña kho¶n chi. TÝnh gi¸ thµnh theo kho¶n môc chi phÝ Nghiªn cøu gi¸ thµnh theo kho¶n môc chi phÝ tøc lµ chia c¸c chi phÝ s¶n xuÊt thµnh mét sè kho¶n môc lín c¨n cø vµo c«ng dông vµ vÞ trÝ cña tõng kho¶n chi, nÕu trong kÕt cÊu theo yÕu tè chi tÊt c¶ c¸c chi phÝ vÒ nguyªn vËt liÖu chñ yÕu ®Òu ®îc tËp trung vµo mét môc, th× trong kÕt cÊu theo kho¶n môc chi phÝ nguyªn vËt liÖu chñ yÕu ®îc ph©n chia mét c¸ch râ rµng cho tõng lo¹i s¶n phÈm vµ cho c«ng viÖc cã tÝnh chÊt c«ng nghiÖp.
C¨n cø vµo kÕt cÊu gi¸ thµnh theo kho¶n môc cã thÓ tÝnh gi¸ thµnh cho ®¬n vÞ tõng lo¹i s¶n phÈm, tõng c«ng viÖc cã tÝnh chÊt c«ng nghiÖp hoÆc cho toµn bä s¶n lîng hµng 7 ho¸. C¸c kho¶n chi phÝ cho s¶n xuÊt ®îc chia thµnh 12 kho¶n môc: 1. Nguyªn vËt liÖu chÝnh 2. VËt liÖu phô 3.