phần mở đầu, mục lục, kết luận và các danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc chia thành ba chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực kinh tế tƣ nhân. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực kinh tế tƣ nhân trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Chƣơng 3: Một số giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực kinh tế tƣ nhân trên địa bàn tỉnh Gia Lai. Luan van 4 Tôi hy vọng một số kết quả nghiên cứu của luận văn này sẽ góp phần làm rõ thêm nội dung công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực kinh tế tƣ nhân tại Gia Lai nói riêng và Bảo hiểm xã hội Việt Nam nói chung.
Tổng quan tài liệu Đã có nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến hoạt động BHXH ở nhiều khía cạnh khác nhau ở phạm vi lớn trên quy mô cả nƣớc trƣớc và sau khi Luật BHXH có hiệu lực từ ngày 01/01/2007. Điển hình một số đề tài nghiên cứu sau đây: Đề tài cấp Bộ năm 2000 do Tiến sỹ Mai Thị Cẩm Tú làm chủ nhiệm đề tài “ Nghiên cứu hoàn thiện quy trình quản lý BHXH đối với lƣc lƣợng vũ trang”. Đây là đề tài nghiên cứu chuyên ngành và đề cập tới một đối tƣợng đặc biệt tham gia bảo hiểm xã hội là lực lƣợng vũ trang. Đề tài đã đóng góp nhiều giải pháp, hoàn thiện quy trình quản lý bảo hiểm xã hội đối với lực lƣợng vũ trang, trong đó đề cập chi tiết về quản lý thu chi, giải quyết các chế độ bảo hiểm xã hội đối với các đối tƣợng bảo hiểm xã hội thuộc lực lƣợng vũ trang.
Đề tài khoa học cấp Bộ năm 2004 do Tiến sỹ Nguyễn Tiến Phú làm chủ nhiệm đề tài “ Nghiên cứu xây dựng lộ trình thực hiện BHXH đối với mọi ngƣời lao động tại Việt Nam”. Đề tài đƣợc viết trƣớc khi luật bảo hiểm xã hội ra đời. Đề tài cho rằng tại thời điểm nghiên cứu, lƣợng lao động chƣa thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc dự tính khoảng ba mƣơi mốt triệu ngƣời lao động, chiếm khoảng 74% lực lƣợng lao động hiện tại, thuộc nhiều nhóm đối tƣợng khác nhau nhƣ : ngƣời lao động làm việc theo chế độ hợp đồng lao động dƣới 3 tháng, ngƣời lao động tự do, tiểu thƣơng, buôn bán nhỏ, ngƣời lao động làm việc trong các làng nghề,… Từ những đánh giá thực trạng lao động, việc làm và tình hình thực hiện bảo hiểm xã hội đối với mọi ngƣời lao động ở Việt Nam tại thời điểm nghiên cứu, đề tài xây dựng lộ trình thực hiện bảo hiểm xã hội cho các loại đối tƣợng chƣa đƣợc tham gia bảo hiểm xã Luan van 5 hội và đƣa ra các giải pháp để thực hiện lộ trình đó theo từng giai đoạn chủ yếu trong dự báo tiến trình phát triển của lịch sử, kinh tế và xã hội của Việt Nam trong tƣơng lai nhằm đảm bảo đến năm 2040 thì mọi ngƣời lao động ở nƣớc ta đều đƣợc tham gia BHXH. Riêng đối với lĩnh vực quản lý thu BHXH thì có nhiều công trình nghiên cứu đó là: Đề tài “ Thực trạng quản lý thu BHXH hiện nay và các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu” do Tiến sỹ Nguyễn Văn Châu nghiên cứu năm 1996.
Đề tài tập trung nghiên cứu tìm hiểu một số kinh nghiệm quản lý thu BHXH của một số nƣớc trên thế giới, đánh giá thực trạng về hoạt động của nghiệp vụ thu BHXH trong thời kỳ trƣớc khi thành lập hệ thống BHXH (1995) và trong thời kỳ từ 1995-1996, đề xuất một số kiến nghị cụ thể nhằm cải tiến quản lý thu BHXH ở Việt Nam Đề tài thứ hai do Tiến sỹ Dƣơng Xuân Triệu nghiên cứu năm 1999 đó là “ Cơ sở khoa học hoàn thiện quy trình quản lý thu bảo hiểm xã hội”. Đề tài này đã tập trung nghiên cứu hoàn thiện quy trình quản lý thu BHXH, đề xuất các biện pháp quản lý thu BHXH phù hợp với từng loại đối tƣợng tham gia BHXH. Đề tài thứ ba “ Thực trạng công tác quản lý thu BHXH tại thành phố Hồ Chí Minh và những vấn đề cần hoàn thiện” do Thạc sỹ Đỗ Quang Khánh nghiên cứu năm 2002. Đề tài đã giới thiệu đặc điểm kinh tế-xã hội của thành phố Hồ Chí Minh và cơ sở pháp lý để thực hiện công tác thu bảo hiểm xã hội.
Đánh giá thực trạng công tác quản lý thu BHXH ở thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1996-2001. Đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu bảo hiểm xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh. Các công trình nghiên cứu trên có mục đích, đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu, cách tiếp cận khác nhau, có công trình nghiên cứu quản lý thu BHXH đối với Luan van 6 ở phạm vi một tỉnh; có công trình nghiên cứu quản lý thu BHXH đối với các doanh nghiệp trong phạm vi cả nƣớc. Tuy nhiên, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và trực tiếp về quản lý thu BHXH đối với khu vực KTTN ở tỉnh Gia Lai, do vậy hƣớng đề tài tôi lựa chọn sẽ làm rõ hơn vấn đề trên.
Những vấn đề mang tính chất định hƣớng đƣợc nêu trong đề tài này, tác giả đã tham khảo một số quy định của Nhà nƣớc về chính sách BHXH, thông qua tạp chí BHXH Việt Nam, các tài liệu hội thảo, báo cáo hoạt động của ngành BHXH Gia Lai và một số tài liệu liên quan đến lĩnh vực mà đề tài nghiên cứu của HĐND-UBND tỉnh và của các sở, ban ngành có liên quan. Đề tài nghiên cứu “Hoàn thiện công tác quản lý thu bảo hiểm xã hội khu vực kinh tế tƣ nhân trên địa bàn tỉnh Gia Lai’’ của tác giả đi sâu vào việc nghiên cứu và phân tích các vấn đề liên quan đến công tác quản lý thu BHXH đối với khu vực KTTN dựa trên các quy định về quản lý thu BHXH, phân tích thực trạng công tác quản lý thu BHXH, những nhân tố tác động đến công tác quản lý thu BHXH đối với khu vực KTTN và trên cơ sở lý luận khoa học và thực tiễn đề tài sẽ xây dựng các giải pháp hoàn thiện công tác quản lý BHXH đối với khu vực KTTN trên địa bàn tỉnh Gia Lai giai đoạn từ năm (2013-2020). Luan van 7 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ ĐẶC ĐIỂM QUẢN LÝ THU BHXH KHU VỰC KINH TẾ TƢ NHÂN 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.
Khái niệm bảo hiểm xã hội Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Bảo hiểm xã hội là một chế độ pháp định bảo vệ ngƣời lao động, sử dụng nguồn tiền đóng góp của ngƣời lao động, của ngƣời sử dụng lao động và đƣợc sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nƣớc nhằm trợ giúp vật chất cho ngƣời đƣợc bảo hiểm và gia đình trong trƣờng hợp bị giảm hoặc mất thu nhập bình thƣờng do ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thai sản, thất nghiệp, hết tuổi lao động theo quy định của pháp luật hoặc chết” [5, tr 6]. Theo điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành, BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của ngƣời lao động trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động, chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH [8, tr 2]. Đặc điểm của bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội đƣợc hình thành trên cơ sở quan hệ lao động, giữa các bên cùng tham gia và đƣợc hƣởng BHXH. Nhà nƣớc ban hành các chế độ, chính sách BHXH, tổ chức ra cơ quan chuyên trách, thực hiện nhiệm vụ quản lý hoạt động BHXH.
Chủ sử dụng và ngƣời lao động có trách nhiệm đóng góp để hình thành quỹ BHXH. Ngƣời lao động và gia đình của họ đƣợc cung cấp tài chính từ quỹ BHXH khi họ có đủ điều kiện theo chế độ BHXH quy định. Đó chính là mối quan hệ của bên tham gia BHXH. Luan van 8 Từ mối quan hệ về BHXH, nếu xem xét một cách toàn diện thì BHXH hàm chứa và phản ánh những đặc điểm cơ bản sau đây: - Bảo hiểm xã hội là hoạt động dịch vụ công, mang tính xã hội cao lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động.
Hoạt động BHXH là quá trình tổ chức, triển khai thực hiện các chế độ, chính sách BHXH của tổ chức quản lý BHXH đối với ngƣời lao động tham gia và hƣởng các chế độ BHXH. - Bảo hiểm xã hội là một loại hàng hoá tƣ nhân mang tính bắt buộc do nhà nƣớc cung cấp, nên việc tham gia BHXH về nguyên tắc là bắt buộc đối với mọi ngƣời lao động do Nhà nƣớc quản lý và cung cấp dịch vụ. Hiện nay ở Việt Nam việc tham gia BHXH là bắt buộc, do Nhà nƣớc quản lý và cung cấp. - Cơ chế hoạt động của BHXH theo cơ chế 3 bên: Cơ quan BHXH- ngƣời sử dụng lao động- ngƣời lao động, cộng thêm cơ chế quản lý nhà nƣớc.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc do Nhà nƣớc đứng ra làm, do vậy thực sự chƣa có thị trƣờng BHXH ở Việt Nam. Xét thực chất thị trƣờng BHXH ở Việt Nam thể hiện độc quyền: cung BHXH do Nhà nƣớc độc quyền, cầu thì bắt buộc cầu và mức hƣởng BHXH còn thấp nên dẫn đến chất lƣợng dịch vụ kém. - Thực hiện thống nhất việc quản lý nhà nƣớc về bảo hiểm xã hội, thực hiện nhiệm vụ thu, quản lý và chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội chặt chẽ, đúng đối tƣợng và đúng thời hạn. Nguồn đóng góp của các bên tham gia đƣợc đƣa vào quỹ riêng, độc lập với ngân sách Nhà nƣớc và quỹ bảo hiểm xã hội đƣợc quản lý tập trung, thống nhất và sử dụng theo nguyên tắc hạch toán cân đối thu-chi theo quy định của pháp luật, bảo toàn và phát triển.
- Ngƣời lao động đƣợc hƣởng trợ cấp BHXH trên cơ sở mức đóng và thời gian đóng bảo hiểm xã hội, có chia sẻ rủi ro và thừa kế. Thông thƣờng, mức đóng góp và mức hƣởng trợ cấp đều có mối liên hệ đến thu nhập (tiền lƣơng, tiền công) của ngƣời lao động. Điều này thể hiện tính công bằng xã hội gắn liền giữa quyền và nghĩa vụ của ngƣời lao động.