CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ THU, CHI BHXH 1. Tổng quan về BHXH 1. “Khái niệm, bản chất của BHXH“ 1. Khái niệm BHXH “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng 1 quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình họ góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
“Bản chất của BHXH“ “Từ khái niệm nêu trên, bản chất của BHXH thể hiện ở những nội dung chủ yếu: “ “- BHXH là nhu cầu khách quan, đa dạng, phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hóa hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển đến 1 mức nhất định. Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện. Vì thế kinh tế là nền tàng của BHXH. “ “- Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ra giữa 3 bên: bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH.
Bên tham gia BHXH có thể là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động. Bên BHXH thường là cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra và được bảo trợ. Bên được BHXH là người lao động và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết. “ - “Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong BHXH có thể là những rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn chủ quan của con người như: tai nạn, ốm đau, bệnh nghề nghiệp.
Hoặc có thể là những trường hợp xảy ra không ngẫu nhiên hoàn toàn mà có thể dự báo trước như tuổi già, thai sản. Những biến cố đó có thể diễn ra đồng thời cả trong và ngoài quá trình lao động. “ -“ Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi khi gặp phải những biến cố, rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ 1 nguồn quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại. Nguồn quỹ này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu, và có sự hỗ trợ từ phía Nhà nước.
“ “- Mục tiêu của BHXH là thỏa mãn nhu cầu thiết yếu của người lao động khi bị giảm hoặc mất việc làm, thu nhập. Mục tiêu này đã được Tổ chức Lao động Quốc tế cụ thể như sau: “ “+ Đền bù cho người lao động khoản thu nhập bị mất để đảm bảo nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ. “ “+ Chăm sóc sức khỏe và chống bệnh tật. “ “+ Xây dựng điều kiện sống đáp ứng yêu cầu các nhu cầu của dân cư và các nhu cầu đặc biệt của người già, người tàn tật và trẻ em.
Vai trò của BHXH“ - “Với người lao động: Những rủi ro hoặc các sự kiện bảo hiểm phát sinh như tai nạn, ốm đau, thai sản, bệnh nghề nghiệp,.có thể xảy ra với bất kỳ người lao động nào,vào bất kỳ thời điểm nào, gây ra khó khăn, tổn thất cả về vật chất và tinh thần cho người lao động và gia đình. BHXH sẽ trợ giúp bằng cách thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập bị giảm hoặc bị mất cho người lao động và gia đình họ. BHXH là chỗ dựa về vật chất và tinh thần để người lao động yên tâm làm việc, tạo thêm nhiều của cải vật chất cho xã hội. “ - “Với người sử dụng lao động: Người sử dụng lao động muốn ổn định và phát triển sản xuất thì ngoài việc đầu tư vào máy móc, nhà xưởng và trang thiết bị, .còn phải chăm lo đến đời sống cho người lao động.
BHXH là 1 lá chắn trong quá trình sản xuất kinh doanh, mở rộng sản xuất và thu hút được lao động, vì BHXH đảm bảo chi trả những khoản tiền lớn khi người lao động không may gặp những rủi ro hoặc khi già hết tuổi lao động. Vậy BHXH góp phần tạo môi trường làm việc ổn định cho người lao động, tạo sự gắn kết giữa người lao động và chủ sử dụng lao động, đảm bảo quá trình sản xuất kinh doanh diễn ra liên tục và đạt năng suất, hiệu quả cao. “ - Với nền kinh tế - xã hội: “BHXH góp phần kích thích người lao động hăng hái lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động cá nhân từ đó làm tăng năng suất lao động xã hội nói chung“. “BHXH góp phần kích thích nền kinh tế tăng trưởng vì quỹ BHXHnhàn rỗi sẽ được đem đi đầu tư.
Đây chính là nguồn vốn quan trọng để phát triển kinh tế đất nước, tác động mạnh mẽ tới Ngân sách Nhà nước, hệ thống tín dụng Ngân hàng, thị trường chứng khoán. “ “BHXH góp phần hạn chế, điều hòa các mối quan hệ mâu thuẫn giữa người lao động và người sử dụng lao động, tạo ra một môi trường làm việc ổn định. Người lao động tham gia BHXH để bảo vệ quyền lợi trực tiếp cho chính bản thân và thực hiện trách nhiệm của mình với cộng đồng và xã hội. Người sử dụng lao động tham gia BHXH để chia sẻ rủi ro với người lao động nhưng cũng là để bảo vệ lợi ích cho chính doanh nghiệp của mình.
Nhà nước tham gia hỗ trợ và quản lý BHXH để ổn định cuộc sống cho các thành viên trong xã hội, đảm bảo công bằng xã hội và cũng là trách nhiệm trong quản lý xã hội. Do đó, mối quan hệ của các bên tham gia BHXH thể hiện tính xã hội, tính nhân đạo và nhân văn cao cả. Chức năng của BHXH“ “1. Thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động tham gia bảo hiểm“ “Sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp thu nhập sẽ chắc chắn xảy ra, vì suy cho đến cùng mọi người lao động sẽ mất khả năng lao động khi về già theo các điều kiện quy định của BHXH.
Còn mất việc làm hoặc mất khả năng lao động tạm thời người lao động cũng sẽ được hưởng trợ cấp BHXH theo các quy định, điều kiện cụ thể“. Phân phối và phân phối lại thu nhập giữa những người tham gian BHXH“ “Tham gia BHXH không chỉ có người lao động mà còn có người sử dụng lao động và các bên tham gia đều đóng góp vào quỹ BHXH. Quỹ này dùng để trợ cấp cho một số người lao động bị giảm hoặc mất thu nhập, và số người này thường chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng số người đóng góp. Như vậy theo quy luật số đông bù số ít, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập theo chiều dọc và chiều ngang.
BHXH góp phần thực hiện công bằng xã hội. Góp phần kích thích người lao động hăng hái lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội“ “Khi các biến cố như tai nạn, ốm đau, bệnh nghề nghiệp, tuổi già… xảy ra, BHXH trợ cấp và thay thế nguồn thu nhập bị mất. Vì thế cuộc sống của người lao động và gia đình được đảm bảo ổn định. Do đó, người lao động luôn yên tâm, gắn bó với nơi làm việc, tích cực lao động sản xuất.
Từ đó nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội. Chức năng này biểu hiện như 1 đòn bẩy kinh tế kích thích người lao động nâng cao năng suất lao động, tăng hiệu quả kinh tế. Gắn bó lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động, giữa người lao động với xã hội“ “Thực tế sản xuất giữa người lao động và người sử dụng lao động luôn tồn tại mâu thuẫn về tiền lương, giờ làm,… Thông qua BHXH, những mâu thuẫn đó được điều hòa và giải quyết, nhờ BHXH mà cả 2 bên đều thấy mình có lợi và được bảo vệ. “ “Đối với Nhà nước và xã hội, chi cho BHXH là cách thức chi ít nhất và hiệu quả nhất nhưng vẫn giải quyết được khó khăn và đời sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần làm cho sản xuất ổn định, kinh tế, chính trị và xã hội an toàn và phát triển hơn.
Đối tượng của BHXH“ “Đối tượng của BHXH là thu nhập của người lao động bị biến động giảm hoặc mất đi do bị giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm của những người lao động tham gia BHXH. Hệ thống các chế độ BHXH“ “Chính sách BHXH là 1 trong những chính sách xã hội cơ bản nhất của mỗi quốc gia. Chế độ BHXH là cụ thể hóa Chính sáchBHXH, là hệ thống các quy định cụ thể và chi tiết, là sự bố trí, sắp xếp các phương tiện để thực hiện BHXH đối với người lao động. “ “Chế độ BHXH thường được biểu hiện dưới dạng các văn bản pháp luật và dưới luật, các thông tư, điều lệ,… Hệ thống các chế độ BHXH có những đặc điểm chủ yếu: “ “- Các chế độ được xây dựng theo luật pháp của từng quốc gia.
“ “ Hệ thống các chế độ mang tính chất chia sẻ rủi ro, chia sẻ tài chính. “ “- Mỗi chế độ được chi trả đều căn cứ chủ yếu vào mức đóng góp của các bên tham gia BHXH. “ “- Phần lớn các chế độ chi trả là định kỳ. “ - Đồng tiền được sử dụng làm phương tiện chi trả và thanh quyết toán.
“ “- Chi trả BHXH như là quyền lợi của mỗi chế độ BHXH. “ “- Mức chi trả phụ thuộc vào quỹ dự trữ. “ “- Các chế độ BHXH cần phải được điều chỉnh định kỳ để phản ánh hết sự thay đổi của điều kiện kinh tế - xã hội. “ “Theo Điều 4 Luật BHXH số 58/2014/QH13 ngày 20/11/2014, các chế độ BHXH tại Việt Nam bao gồm “ - BHXH bắt buộc bao gồm các chế độ: + Ốm đau; + Thai sản; + Tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; + Hưu trí; + Tử tuất.
- BHXH tự nguyện bao gồm các chế độ: + Hưu trí; + Tử tuất. Khái niệm và đặc điểm“ “Quỹ BHXH là quỹ tài chính độc lập, tập trung nằm ngoài ngân sách nhà nước. Quỹ có mục đích và chủ thể riêng. Mục đích tạo lập quỹ là dùng để chi trả cho người lao động, giúp họ ổn định cuộc sống khi gặp các biến cố hoặc rủi ro.
Chủ thể của quỹ BHXH là những người tham gia đóng góp để hình thành nên quỹ. “ “Quỹ BHXH có những đặc điểm chủ yếu sau: “ “- Quỹ ra đời, tồn tại và phát triển gắn với mục đích đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ khi gặp các biến cố, rủi ro làm giảm hoặc mất thu nhập.