phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương: ƣơ 1: Phạm trù cái Đẹp và vấn đề chuyển thể từ tác phẩm văn chương đến tác phẩm điện ảnh ƣơ : Quan niệm về cái Đẹp và hệ giá trị trong phim hoạt hình Việt Nam ƣơ 3: Phạm trù cái Đẹp qua hình thức và thể loại phim hoạt hình Việt Nam 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com HƢƠNG 1: PHẠM TRÙ I Đ P VÀ VẤN ĐỀ CHUYỂN THỂ TỪ TÁC PH VĂN HƢƠNG ĐẾN TÁC PH ĐI N ẢNH 1. Những vấ đề lý luận về Mỹ học - á Đẹp 1. Mỹ học, cái Đẹp qua các thời kỳ Mỹ học là một khoa học hợp thành khoa học triết học, có đối tượng nghiên cứu là các dạng biểu hiện của cái thẩm mỹ. Mỹ học giúp chúng ta nhận thức được cái Đẹp.
Có thể nói, mỹ học chính là khoa học nghiên cứu sự cảm thụ cái Đẹp. Nghiên cứu lịch sử mỹ học qua các thời kỳ: Mỹ học Hy Lạp cổ đại, Mỹ học thời kỳ Trung cổ phong kiến; Mỹ học thời kỳ Phục hưng; Mỹ học thời khai sáng; Mỹ học thời kỳ cổ điển… Chúng ta nhận thấy tư tưởng mỹ học trước Marx có ba khuynh hướng cơ bản để tiếp cận cái Đẹp là: khuynh hướng duy vật tiếp cận cái Đẹp trước Marx; khuynh hướng duy tâm khách quan trong việc tiếp cận cái Đẹp trong lịch sử mỹ học; khuynh hướng duy tâm chủ quan trong việc tiếp cận cái Đẹp trong lịch sử triết học. Khuynh hướng duy vật tiếp cận cái Đẹp trước Marx có ba thời kỳ phát triển mà đặc điểm chủ yếu đều coi cái Đẹp tồn tại khách quan, là thuộc tính của cuộc sống Quan niệm về cái Đẹp của mỹ học duy vật thời cổ đại với “các nhà mỹ học duy vật đầu tiên như Democrit và Aristote đều cho rằng, cái Đẹp có các thuộc tính như: sự cân xứng, sự hài hoà, trật tự, số lượng, chất lượng, sự tiến bộ, sự phát triển, cái Đẹp gắn với cái có ích, cái thiện…” [10, tr. Theo quan điểm này, cái Đẹp phải được biểu hiện ở cái khác biệt được thống nhất trong đa dạng: “sự vật đẹp phải có một kích thước và một tỷ lệ nhất định”; “nó là các khoái cảm của con người gắn liền với độ”; “cái Đẹp tuy thống nhất trong đa dạng, là trật tự, tỷ lệ và kích thước, là phạm trù 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trong khoái cảm, nhưng chúng có tính chất tương đối, không có một cái Đẹp nào tuyệt đối”; “cái Đẹp phải là cái có ích, là cái tốt”.74] Quan niệm về cái Đẹp của các nhà duy vật thế kỷ XVII – XVIII, tiêu biểu là Edmund Burke và Denis Dideros.
Burke tỉ mỉ chỉ ra bảy dấu hiệu khách quan về cái Đẹp là tính nhỏ nhắn, tính tương đối, sự mịn màng của bề mặt, sự đa dạng trong tình trạng các bộ phận phân phối, quan hệ các bộ phận không cứng nhắc, cơ cấu uyển chuyển, màu này cùng với màu khác trong cùng sự vật đẹp là không quá nổi bật. Còn Dideros cho rằng cái Đẹp phải là cái thật, cái tốt và chúng có quan hệ khăng khít với nhau. Ông khẳng định có hai cái Đẹp – cái Đẹp thực tại và cái Đẹp ta nhìn thấy. Cái Đẹp là tồn tại khách quan trong tự nhiên.
Tự nhiên là ngọn nguồn cái Đẹp. Cái Đẹp và cái thật là một. Quan niệm về cái Đẹp của các nhà duy vật nhân bản thế kỷ XIX tiêu biểu là Nikolay Chernyshevsky. Theo ông “cái Đẹp là cuộc sống, một thực thể đẹp là thực thể trong đó ta nhìn thấy được cuộc sống đúng như quan niệm của chúng ta, một đối tượng đẹp là một đối tượng trong đó cuộc sống được thể hiện hay là nó nhắc ta nghĩ tới cuộc sống” [7.
Khuynh hướng duy tâm khách quan trong việc tiếp cận cái Đẹp đối lập với cách tiếp cận cái Đẹp của mỹ học duy vật. Mỹ học duy tâm cho rằng cái Đẹp không phải thuộc tính của vật chất mà là thuộc tính của tinh thần. Tiêu biểu cho khuynh hướng này là tư tưởng của Hegel. Mặc dù thừa nhận có cái Đẹp của tự nhiên song ông cho rằng cái Đẹp tự nhiên “nghèo nàn”, “thấp hơn rất nhiều so với cái Đẹp của nghệ thuật” và “nó cũng nằm trong tinh thần”.
Còn Plato cho rằng cái Đẹp không thể là một sự vật nào đó, “cái Đẹp là một ý niệm”. Cái Đẹp - ý niệm là một thứ tiên nghiệm, sẵn có, chính nó làm nên cái Đẹp của vạn vật, soi sáng cái Đẹp của tâm hồn; nó tồn tại vĩnh cửu, không bị hủy diệt… 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Khuynh hướng duy tâm chủ quan trong việc tiếp cận cái Đẹp coi mỹ học là khoa học nghiên cứu các phán đoán thị hiếu. Các nhà mỹ học duy tâm chủ quan cho rằng vấn đề chủ yếu không phải là cái Đẹp là gì mà là sự phán đoán về cái Đẹp là gì”.
Phán đoán ở đây không phải theo logic mà phán đoán tình cảm, chủ quan, có tính thưởng ngoạn… “Hume quả quyết rằng: cái Đẹp không phải là phẩm chất tồn tại trong bản thân sự vật, nó tồn tại chủ yếu trong tâm linh người quan sát nó. Còn Kant thì nói một cách hình tượng rằng: cái Đẹp không ở trên đôi má hồng của cô thiếu nữ mà ở trong con mắt của kẻ si tình” [7, tr.73] Trong lịch sử mỹ học, ba khuynh hướng này luôn đứng trên tư thế đối lập, đấu tranh lẫn nhau, song cũng đồng thời đối thoại, bù đắp cho nhau, cùng làm hoàn thiện dần những quan điểm về cái Đẹp trong hệ thống mỹ học Marx-Lenin. Mỹ học Marx-Lenin là thành quả phát triển của mỹ học nhân loại. Mỹ học Marx-Lenin là một bộ phận hợp thành của triết học Mac- Lênin, dựa trên cơ sở của chủ nghĩa duy vật biện chứng, nghiên cứu sự vận động của các quan hệ thẩm mỹ giữa con người và hiện thực, trong đó cái Đẹp là trung tâm, hình tượng là khâu cơ bản, nghệ thuật là biểu hiện tập trung nhất, hay nói cách khác, mỹ học Marx-Lenin nghiên cứu sự vận động của cái Đẹp và các hình thức khác nhau của cái Đẹp.
Sử dụng cách tiếp cận “duy vật biện chứng” về cái Đẹp, mỹ học Marx- Lenin phê phán những hạn chế của ba cách tiếp cận cái Đẹp trước Marx, đồng thời đưa ra hệ thống quan điểm mới về cái Đẹp. Mỹ học Marx-Lenin coi cái Đẹp là một phạm trù mỹ học cơ bản, giữ vị trí trung tâm trong các quan hệ thẩm mỹ giữa con người với hiện thực, bao chứa các quan hệ chân - thiện - ích, xuất phát từ thực tiễn, tồn tại dưới dạng hình tượng toàn vẹn, cân xứng 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hài hoà, gây được khoái cảm thẩm mỹ tích cực đối với chủ thể xã hội. Phân biệt cái Đẹp với cái thẩm mỹ, coi cái Đẹp là một bộ phận hợp thành của cái thẩm mỹ chứ không phải là bản thân cái thẩm mỹ, chúng ta nhận thấy cái Đẹp và cái thẩm mỹ đều mang tố chất chung là yếu tố tinh thần và yếu tố tình cảm sâu sắc. Yếu tố xúc cảm là yếu tố đặc trưng của quan hệ thẩm mỹ và là yếu tố điển hình của cái Đẹp.
Mỹ học Marx-Lenin cho rằng cái Đẹp ra đời từ lao động, gắn bó chặt chẽ với cái thật, cái tốt và cái hữu ích. Bản chất của cái Đẹp gắn liền với lao động, chưa có con người và chưa có lao động thì chưa có hiện tượng thẩm mỹ, chưa có cái Đẹp. Như vậy, mỹ học Marx-Lenin nghiên cứu sự vận động lịch sử của cái Đẹp trong quá trình lao động sáng tạo và chiến đấu của con người. Xem xét cái Đẹp gắn với hoạt động thực tiễn, quan điểm Mỹ học Marx-Lenin còn chỉ ra rằng cái Đẹp có mối quan hệ gắn bó không chỉ trong lao động mà còn cả trong đấu tranh xã hội.
Những hoạt động xã hội nhằm cải thiện, nâng cao, vun đắp quan hệ xã hội cho phù hợp khát vọng ước mơ, gây được hứng thú thẩm mỹ đều chứa đựng cái Đẹp. Do vậy, cái Đẹp còn mang bản chất xã hội. Do cái Đẹp có sự vận động và không ngừng sáng tạo, được khám phá mà cái Đẹp luôn biểu hiện cho tính xã hội của nó. Cái Đẹp gắn với cái thật, cái có ích, cái thiện.
Nếu xa rời những yếu tố kể trên, cái Đẹp sẽ trở nên thiếu vắng nội dung, thiếu sự hài hoà, mất đi yếu tố toàn vẹn. Có thể nhận thấy, cái Đẹp là nhu cầu sống của con người, của dân tộc, của nhân loại. Cái Đẹp đi vào đời sống với mục tiêu đẩy lùi cái xấu, mang đến cho con người cảm giác thoả mãn và hạnh phúc. Cái Đẹp là lĩnh vực đa dạng và phức tạp.
Cái Đẹp liên quan đến niềm tin, chân lý và trình độ nhận thức, khả năng sáng tạo của mỗi con người, mỗi dẫn tộc. Thể hiện vai trò của mình trong cuộc sống, cái Đẹp gây được khoái cảm tích cực và gắn với sự hài hoà thẩm mỹ nên nó có thể điều hoà các mối 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan hệ; làm phong phú đời sống tâm hồn và tình cảm của con người, định hướng sự phát triển hài hoà của xã hội, mở ra năng lực sáng tạo nhiều chiều, nhiều lớp, ngăn chặn sự phản thẩm mỹ. Như vậy, cái Đẹp trong cuộc sống là tất cả những gì mang tính hữu ích, tốt, thật. Cái Đẹp phải đảm bảo ba yêu cầu: đúng đắn, chân thực của cuộc sống; mang tính nhân bản và nhân văn; là một sự hoàn thiện và hoàn mỹ.
“Cái Đẹp trong nghệ thuật có vấn đề thống nhất biện chứng giữa nội dung đẹp và và hình thức đẹp” [7, tr. Không phong phú và đa dạng như cái Đẹp trong tự nhiên song cái Đẹp trong nghệ thuật khẳng định được chiều sâu nhân văn và triết lý. Cái Đẹp trong nghệ thuật là tổng hợp của giá trị mỹ học với đạo đức, chính trị, khoa học… Nó tạo nên một một chỉnh thể tinh thần trọn vẹn bao gồm Chân – Thiện - Mỹ, hòa quyện tình cảm, khát vọng, trí tuệ, ý chí của con người. Cái Đẹp trong nghệ thuật điện ảnh Điện ảnh là loại hình sáng tạo nghệ thuật tổng hợp, kết hợp các kỹ thuật ghi lại hình ảnh, âm thanh và ánh sáng để tạo thành những khung hình chuyển động.
Là môn nghệ thuật lấy hình ảnh làm ngôn ngữ thể hiện nên đặc trưng rõ nét nhất cũng là linh hồn của điện ảnh không gì khác chính là hình ảnh.