Chương 1: Một số vấn đề lý luận về Toà án trong tố tụng hình sự Chương 2: Thực trạng tổ chức và hoạt động của Toà án trong tố tụng hình sự ở Việt Nam Chương 3: Các giải pháp hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Toà án trong tố tụng hình sự trước yêu cầu của cải cách tư pháp. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TOÀ ÁN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Vị trí, chức năng của Toà án 1. Vị trí của Toà án a/ Ngày nay, ở tất cả các hệ thống pháp luật trên thế giới, Toà án nếu không phải là chủ thể duy nhất thì cũng là chủ thể trung tâm của hoạt động xét xử, của quyền lực tư pháp.
Vai trò đặc biệt của Toà án bắt nguồn từ một quá trình phát triển lâu đời, gắn liền với sự hình thành trong lịch sử. Tư pháp là hoạt động phân xử và phán xét tính đúng đắn và tính hợp pháp của các hành vi [15]. Tư pháp còn “là pháp đình y theo pháp luật mà xét định các việc ở trong vi phạm pháp luật” [1]. Ngay từ buổi ban đầu, tư pháp đã mang hai nội dung chính, đó là: (1) Phán xét đối với những hành vi vi phạm pháp luật và (2) Phân xử những tranh chấp phát sinh trong đời sống xã hội.
Nói một cách chung nhất, quyền lực tư pháp là quyền lực xét xử và thuật ngữ “tư pháp xét xử” lần đầu tiên đã được sử dụng trong Bộ luật Hammurabi, một đạo luật được ban hành từ 1700 năm TCN. Sự ra đời của nhà nước và pháp luật đã chuyển hoá quyền phán xét và phân xử của cộng đồng thành một bộ phận quan trọng của quyền lực nhà nước và được bảo vệ bằng pháp luật. Tuy nhiên, trong những nhà nước cổ xưa, quyền lực tư pháp không phải ngay từ đầu đã là một nhánh quyền lực nhà nước độc lập. Tiếp nối những truyền thống quản lý xã hội theo kiểu công xã, đồng thời chịu ảnh hưởng từ những tâm thức tôn giáo về sự cai trị tuyệt đối của Đấng Tối Cao, nhà nước đã được xác lập để thay thế công xã, người đứng đầu nhà nước thay thế cho những thủ lĩnh hay những Hội đồng bộ lạc và có vai trò đại diện cho Đấng Tối Cao để cai trị xã hội.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Người đứng đầu nhà nước do đó tập trung trong tay tất cả mọi thứ quyền lực, có quyền nói lên những ý muốn của Đấng Tối Cao và coi đó là Luật, có quyền điều hành các hoạt động của xã hội, và có quyền phán xét đối với những kẻ dám xâm phạm đến luật. Đó cũng chính là các quyền mà sau này người ta gọi là quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp. Cách thức tổ chức quyền lực nhà nước theo nguyên tắc tập quyền triệt để này đã tồn tại trong phần lớn lịch sử của nhà nước và pháp luật. Để thực hiện quyền lực nhà nước, các vị Vua và Hoàng đế thời Cổ đại và Trung cổ đã biết tổ chức nên bộ máy nhà nước với tư cách thuần tuý là một bộ máy giúp việc chứ không phải là nơi để chia sẻ quyền lực.
Bộ máy tư pháp cũng đã được hình thành từ rất sớm. Ở Ai Cập cổ đại, một bộ máy tư pháp khá hoàn chỉnh đã được các Pharaon hình thành ngay từ đầu để đáp ứng yêu cầu cai trị xã hội. Pharaon – người truyền đạt ý nguyện của Chúa Trời cho con người chính là người xét xử cao nhất. Giúp việc cho sự phán xét của thần thánh là một cơ quan chuyên môn gồm 6 viện, đứng đầu là viện chưởng lý với rất nhiều nhân viên phục vụ [23].
Ở Babylonia cổ đại, cùng với việc ban hành bộ luật nổi tiếng, vua Hammurabi cũng đã thành lập Toà án tối cao để giúp việc cho mình với một Hội đồng thẩm phán gồm các bô lão có uy tín trong xã hội. Như vậy, mặc dù được hình thành từ rất sớm và đóng vai trò là một bộ phận quan trọng của bộ máy cai trị nhưng bộ máy tư pháp hoàn toàn không mang tính chất là một nhánh của quyền lực nhà nước để chia sẻ với quyền lực tối cao của các hoàng đế. Vai trò của nó bị che lấp bởi các hoàng đế. Nó có bổn phận là bộ máy giúp việc trung thành cho các hoàng đế để thực hiện một cách triệt để quyền lực thiêng liêng là phán xét và phân xử.
Trong Kinh Cựu Ước, vị quan toà nổi tiếng nhất chính là vua Salomon mà với sự anh minh của mình, ông đã phân xử việc tranh chấp con của hai người đàn bà bằng cách vờ ra lệnh chặt đứa trẻ làm đôi để nhìn thấy tình thương của người mẹ đích 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong suốt thời kỳ trung cổ, chỉ có một biệt lệ duy nhất về sự chia sẻ quyền lực tư pháp của hoàng đế cho bộ máy tư pháp. Vào năm 1215, khi ký vào bản Đại hiến chương Magna Carta, Hoàng đế của nước Anh đã nhường một số quyền tư pháp cho các quan lại và nhân dân và lần đầu tiên trong lịch sử, một vị hoàng đế đã chấp nhận rằng mình có thể phải tôn trọng các đạo luật [20]. Trong suốt thời kỳ cổ đại và trung cổ, quyền lực tư pháp cũng bị chi phối bởi hai xu hướng chính trong cách thức tổ chức quyền lực nhà nước, đó là: tập trung, thống nhất và cát cứ, chia cắt.
Những cuộc chiến tranh liên miên để tranh giành quyền lực được thúc đẩy bởi những lợi ích từ đất đai, tài nguyên và nô lệ đã làm hình thành những đế quốc to lớn nhưng cũng đồng thời là nguyên nhân chia rẽ một đế quốc to lớn thành nhiều quốc gia nhỏ hơn. Điều đó đã diễn ra ở khắp các nhà nước quốc gia từ Ai Cập, Lưỡng Hà, Trung Quốc, Ân Độ, Hy lạp và La Mã. Trong những giai đoạn chia cắt, cát cứ, khi quyền lực nhà nước trung ương suy yếu và bị chia nhỏ thì quyền lực tư pháp cũng bị chia nhỏ bởi sự trỗi dậy của các thế lực địa phương. Sự phân chia quyền lực nhà nước thành các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp chỉ mới bắt đầu từ thời kỳ cách mạng tư sản cách đây không quá 300 năm.
Về mặt tồn tại xã hội, thời kỳ này là thời kỳ lớn mạnh của giai cấp tư sản ngay trong lòng của xã hội phong kiến đến mức có thể công khai thách thức lại với các đặc quyền phong kiến. Về mặt ý thức xã hội, nhận thức của con người cũng có những biến đổi lớn lao, phản ánh đầy đủ và không kém gì cuộc đấu tranh đang diễn ra trong thực tại xã hội. Nhận thức được chuyển dần từ chỗ coi Thượng Đế là trung tâm sang một bước phát triển mới, coi Con Người là trung tâm; “Mắt của Con Người đã hướng lên trời suốt bao nhiêu thế kỷ nay đã hướng vào bản thân mình” [50] để tìm câu trả lời ngay trong thực tại xã hội. Khi người ta đã dám công khai nghi ngờ tính chất thần thánh của quyền lực nhà nước, khi mà những luân lý tôn 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giáo về bổn phận và sự phục tùng vô điều kiện phải đối diện với những thách thức to lớn từ việc nhận thức đầy đủ hơn về quyền, nghĩa vụ, khi mà địa vị thần dân bị sói mòn bởi sức công phá ngày càng tăng của một trào lưu mới đòi thừa nhận địa vị công dân., thì khi đó, việc tập trung quyền lực tuyệt đối trong tay một vị hoàng đế ngày càng ít đi cơ sở để tồn tại.
Sự phân chia quyền lực nhà nước giữa các thế lực phong kiến đang suy tàn với tầng lớp tư sản đang lớn mạnh đã diễn ra, bắt đầu ở quyền lực lập pháp và dần dần lan toả sang quyền lực hành pháp và quyền lực tư pháp. Nơi diễn ra sự phân chia ấy chính là bộ máy nhà nước. Suốt bao nhiêu thế kỷ, bộ máy nhà nước đã là nơi để phục vụ cho việc thực thi quyền lực của các hoàng đế thì nay lại là nơi chia sẻ quyền lực với các hoàng đế. Bộ máy tư pháp từng bước được tách khỏi bộ máy hành pháp, xác lập tính độc lập với bộ máy lập pháp và đại diện cho một nhánh quan trọng của quyền lực nhà nước - đó là quyền lực tư pháp.
Quyền lực tư pháp là quyền lực xét xử dựa trên cơ sở của pháp luật đối với các hành vi vi phạm pháp luật cũng như đối với những tranh tụng phát sinh trong đời sống xã hội. Như vậy, việc thực hiện quyền lực tư pháp có bản chất là hoạt động áp dụng pháp luật của nhà nước thông qua bộ máy tư pháp. b/ Nếu như quyền lực tư pháp chính là quyền lực xét xử thì Toà án chính là chủ thể trung tâm của quyền lực xét xử và gần như nó được hình thành cùng với việc các nhà nước đầu tiên tổ chức nên bộ máy nhà nước để cai trị xã hội. Ngay từ khi còn bị coi là bộ máy giúp việc cho các hoàng đế cổ đại và trung cổ, Toà án đã là biểu tượng thiêng liêng của công lý, là sự hiện diện sống động của pháp luật với đầy đủ tính chất nghiêm khắc vốn có của nó, là hình ảnh rất thực tế về nhà nước với sức mạnh của một thứ quyền lực không thể vượt qua.
Trong tiếng La tinh, Toà án được gọi là Forum hay Comitia – có nghĩa “Nơi công cộng”, “Công đường” hay “Nơi họp các hội nghị nhân dân”. Điều này đã 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được ghi trong Luật 12 Bảng đồng (Duedecim Tabulae) vào khoảng giữa thế kỷ thứ 3 TCN [9]. Tuy nhiên, các thuật ngữ như “Toà án”, “Quan toà” hay “Xét xử” đã được quy định trong pháp luật từ sớm hơn thế rất nhiều trong Bộ luật Hammurabi vào khoảng 1700 năm TCN [9]. Bộ luật này lại được xây dựng trên cơ sở những pháp điển đã có từ trước của người Sumer đã chứng tỏ rằng không phải chỉ đến thời vua Hammurabi, cư dân ở vùng Lưỡng Hà ngay từ thời kỳ cổ đại đã rất quen thuộc với “Toà án” các “Quan toà” và hoạt động “Xét xử”.
Toà án là cơ quan duy nhất thực hiện quyền lực xét xử hay quyền lực tư pháp. Ở Trung Quốc, bộ máy tư pháp ở trung ương thời cổ đại và trung cổ không gọi là Toà án mà được gọi Bộ Hình.