Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, PHÁP LÝ VỀ CẢI CÁCH HÀNH CHÍNH TRONG LĨNH VỰC HẢI QUAN 1. Khái niệm, đặc điểm, mục đích, ý nghĩa của cải cách hành chính trong lĩnh vực hải quan 1. Khái quát về hải quan và thủ tục hải quan 1. Khái quát về hải quan Thuật ngữ “hải quan” phiên dịch từ chữ Hán là trạm kiểm tra hàng hóa và thu thuế [72,tr.740] và theo từ điển Tiếng Việt là việc kiểm soát và đánh thuế với hàng hóa xuất nhập cảnh; thuế hải quan [73, tr.
Theo nguồn tư liệu sử, hoạt động thuế quan ở Việt Nam xuất hiện từ thời Lý (thế kỷ XI), là một bộ phận hữu cơ của nền ngoại thương. Tuy nhiên, phải đến năm 1884, sau khi xâm lược Việt Nam, thực dân Pháp mới thiết lập một hệ thống thuế quan hoàn chỉnh từ trung ương đến địa phương ở nước ta và đến năm 1945, sau khi đảo chính Pháp (09/3/1945), phát xít Nhật vẫn giữ nguyên mô hình bộ máy và các luật lệ của Thuế quan Pháp mà chỉ đổi tên thành Thương chính [67,tr. Ngay sau khi Cách mạng Tháng 8 năm 1945 thành công, lập nên Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, ngày 10/09/1945, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp, thừa ủy quyền Chủ tịch Chính phủ lâm thời đã ký Sắc lệnh số 27-SL thành lập Sở Thuế quan và Thuế gián thu [67,tr. Đây là cơ quan tiền thân, đánh dấu sự khởi đầu của Hải quan Việt Nam.
Kể từ đó, ngành Hải quan không ngừng phát triển, hoàn thành ngày càng tốt hơn các nhiệm vụ do Nhà nước giao phó. Hiện tại, theo Luật Hải quan năm 2014, Hải quan Việt Nam có hai chức năng cơ bản là quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện xuất nhập cảnh và chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Chức năng quản lý Nhà nước về Hải quan thể hiện ở việc sử dụng quyền lực Nhà nước, được thể chế hóa thành các quy phạm pháp luật để điều chỉnh hoạt động của các chủ thể khi tham gia vào các quan hệ pháp luật hải quan, cụ thể là hành vi 6 của tổ chức và cá nhân thực hiện việc xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, vật phẩm và xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải ra, vào lãnh thổ Việt Nam. Chức năng đấu tranh chống buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới là việc cơ quan Hải quan sử dụng quyền lực Nhà nước, được quy định trong pháp luật, bao gồm các quy định trong Luật xử lý vi phạm hành chính, Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự, để xử lý những vi phạm hành chính trong lĩnh vực Hải quan, để khởi tố, điều tra ban đầu đối với các tội buôn lậu và tội vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.
Hai chức năng nêu trên của ngành Hải quan đều nhằm bảo vệ lợi ích, chủ quyền và an ninh Quốc gia trong hoạt động đối ngoại và kinh tế đối ngoại, cụ thể là thực hiện quản lý để hàng hóa xuất nhập khẩu đúng chế độ, chính sách của Đảng, Nhà nước; đấu tranh ngăn chặn các vi phạm để tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, bình đẳng giữa các doanh nghiệp, bảo đảm an ninh xuất nhập khẩu. Các chức năng này có mối quan hệ tương tác lẫn nhau, tạo nên sức mạnh tổng hợp thuộc quyền lực của Hải quan Việt Nam, được Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó. Khái quát về thủ tục hải quan Thủ tục hải quan là một bộ phận của hành chính hải quan, chịu sự chi phối của các bộ phận thuộc hành chính hải quan, cụ thể là hệ thống văn bản pháp quy và bộ máy cơ quan, công chức hải quan. Mục 23, Điều 4, Luật Hải quan năm 2014 ghi rõ: “Thủ tục hải quan là các công việc mà người khai hải quan và công chức hải quan phải thực hiện theo quy định của Luật này đối với hàng hóa, phương tiện vận tải” [40].
Như vậy, thủ tục hải quan là một bộ phận của nghiệp vụ hải quan nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước về hải quan. Thủ tục hải quan cụ thể hóa, chi tiết hóa những yêu cầu đề ra cho các đối tượng chịu sự quản lý nhà nước về hải quan. Các đối tượng đó chỉ được thông quan khi đã hoàn thành thủ tục hải quan. Quy trình thủ tục hải quan được đặt ra vừa có tính chất hướng dẫn, vừa có tính chất bắt buộc phải thi hành đối với các cá nhân, tổ chức tiến hành các hoạt động xuất nhập khẩu, xuất nhập cảnh.
Do đối tượng quản lý của cơ quan hải quan là hàng hoá xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh và phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh nên tất cả các 7 loại thủ tục hải quan cũng chỉ tập trung vào 2 đối tượng này. Có thể liệt kê một số loại thủ tục hải quan hiện nay như sau: - Đối với hàng hoá, bao gồm thủ tục hải quan với hàng hoá xuất nhập khẩu thương mại; hàng hoá xuất nhập khẩu đầu tư, tạo tài sản cố định; hàng hoá xuất nhập khẩu theo hình thức gia công; hàng hoá tạm xuất - tái nhập, tạm nhập - tái xuất; hàng hoá xuất nhập khẩu chuyển cửa khẩu; hàng hoá xuất nhập khẩu tại chỗ; hàng hoá nhập khẩu để sản xuất hàng xuất khẩu; hàng hoá xuất nhập khẩu phi mậu dịch; hàng hoá xuất nhập khẩu ra vào kho ngoại quan, kho bảo thuế, cửa hàng miễn thuế; hàng hoá quá cảnh. - Đối với phương tiện vận tải, bao gồm thủ tục hải quan đối với phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh (đường bộ, đường biển, đường không); phương tiện vận tải quá cảnh (đường bộ); phương tiện vận tải chuyển cảng (đường biển). Khái niệm cải cách hành chính nhà nước, cải cách hành chính trong lĩnh vực hải quan 1.
Khái niệm hành chính nhà nước Hành chính là một quá trình quản lý, điều hành, điều chỉnh, định hướng, hướng dẫn sự vận động phát triển của xã hội theo quy luật và nhằm mục đích phục vụ cho lợi ích của chủ thể quản lý. Hành chính Nhà nước được hiểu là hoạt động chấp hành và điều hành trong việc quản lý một hệ thống theo những quy định trước nhằm giúp cho hệ thống đó hoàn thành mục tiêu của mình [74,tr.6] Theo nghĩa cụ thể, hành chính Nhà nước là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi, hoạt động của công dân và pháp nhân, do các cơ quan trong hệ thống hành pháp từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển các mối quan hệ xã hội, duy trì trật tự an ninh, thỏa mãn các nhu cầu hợp pháp của công dân. Đây là hoạt động quan trọng, chủ yếu và phổ biến nhất trong hoạt động thực thi quyền lực Nhà nước, vì bộ máy hành chính được Nhà nước trao quyền trực tiếp điều hành các hành vi của mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội, định hướng cho xã hội phát triển. Các cơ quan hành chính Nhà nước và cá nhân cán bộ, công chức trong quá trình thực thi công vụ có thể sử dụng quyền lực nhà nước mang tính cưỡng chế để buộc 8 công dân và tổ chức phải tuân thủ những quy định của Nhà nước khi triển khai đưa pháp luật và tổ chức và điều tiết xã hội.
Khái niệm cải cách hành chính nhà nước Cải cách là những thay đổi có tính hệ thống và có mục đích nhằm làm cho một hệ thống hoạt động tốt hơn. Tính chất hệ thống và có mục đích là nền tảng để phân biệt cải cách với những hoạt động khác mà cũng gây ra sự thay đổi, ví dụ như sáng kiến, phát minh… Từ khái niệm cải cách, có thể hiểu CCHC Nhà nước là những thay đổi có tính hệ thống, lâu dài và có mục đích nhằm làm cho hệ thống hành chính Nhà nước hoạt động tốt hơn, thực hiện hiệu quả hơn các chức năng, nhiệm vụ quản lý xã hội của mình. CCHC nhằm thay đổi và hợp lý hóa bộ máy hành chính, qua đó tăng cường tính hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước. Khái niệm cải cách hành chính trong lĩnh vực hải quan Điều 12, Luật Hải quan năm 2014 quy định: Hải quan Việt Nam có nhiệm vụ thực hiện kiểm tra giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải; phòng chống buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới; tổ chức thực hiện pháp luật về thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu; thống kê hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu theo qui định của Luật Hải quan và các luật khác có liên quan; kiến nghị chủ trương, biện pháp quản lý nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh và chính sách thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu [40].
Theo quy định trên, hoạt động quản lý Nhà nước về hải quan gắn liền và có ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh của tổ chức và cá nhân, liên quan trực tiếp tới công tác phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại. Vì vậy, CCHC trong hoạt động hải quan chính là những thay đổi có tính hệ thống, lâu dài, có mục đích, nhằm làm cho bộ máy ngành hải quan được tổ chức hợp lý hơn, hiệu quả hơn trong việc thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, phương tiện vận tải xuất cảnh, nhập cảnh, hoạt động đầu tư, du lịch, đáp ứng yêu cầu hội nhập về kinh tế, quốc tế. Đặc điểm, tính chất của cải cách hành chính trong hoạt động hải quan Mọi hoạt động CCHC nhà nước đều hướng tới việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính nhằm đáp ứng các yêu cầu quản lý cụ thể của mỗi quốc gia trong mỗi giai đoạn phát triển. CCHC trong ngành hải quan cũng không nằm ngoài mục tiêu đó.
Tuy nhiên, CCHC Nhà nước là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau. CCHC Nhà nước trong mỗi lĩnh vực, ngoài những đặc điểm chung, cũng mang những sắc thái riêng, thể hiện ở việc được tiến hành trên những cấp độ khác nhau, với những nội dung khác nhau, liên quan đến những chủ thể khác nhau.