Chương 1 đã trình bày tổng quan về cơ sở hình thành, mục tiêu, phạm vi và ý nghĩa của nghiên cứu. Chương 2 nhằm hệ thống cơ sở lý thuyết về đầu tư, môi trường đầu tư, sự hài lòng của khách hàng. Từ những cơ sở lý thuyết này và các mô hình nghiên cứu trước đây, mô hình nghiên cứu được hình thành. Cơ sở lý luận về đầu tư và môi trường đầu tư 2.
Đầu tư Theo Olivier Blanchard (2000), quan điểm của chủ đầu tư là hoạt động bỏ vốn kinh doanh, để từ đó thu được số vốn lớn hơn số vốn đã bỏ ra, thông qua lợi nhuận. Theo quan điểm xã hội (quốc gia) đầu tư là hoạt động bỏ vốn phát triển, để từ đó thu được các hiệu quả kinh tế xã hội, vì mục tiêu phát triển quốc gia. Các nhà kinh tế học dùng thuật ngữ đầu tư để chỉ việc mua hàng hóa vốn mới, chẳng hạn như máy móc, nhà xưởng, nhà ở. Khi đề cập đến các tài sản tài chính, các nhà kinh tế nói là “đầu tư tài chính”.
Theo từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam: khái niệm đầu tư là sự bỏ vốn vào một doanh nghiệp, một công trình hay một sự nghiệp bằng nhiều biện pháp như cấp phát ngân sách, vốn tự có, liên doanh, hoặc vay dài hạn để mua sắm thiết bị, xây dựng mới, hoặc thực hiện việc hiện đại hoá, mở rộng xí nghiệp nhằm thu doanh lợi hay phát triển phúc lợi công cộng. Có đầu tư sản xuất - xây dựng xí nghiệp, trang bị tư liệu sản xuất để sản xuất ra của cải và đem lại doanh lợi - và đầu tư dịch vụ - xây dựng những cơ sở phục vụ lợi ích công cộng như bệnh viện, trường học, thương mại, du lịch. Theo Luật đầu tư năm 2014 khoản 1 điều 3 cũng có khái niệm về đầu tư như sau: “đầu tư là việc nhà đầu tư bỏ vốn bằng các loại tài sản hữu hình hoặc vô hình để hình thành tài sản tiến hành các hoạt động đầu tư”. Trong nghiên cứu này, thuật ngữ đầu tư để chỉ việc mua hàng hóa vốn mới như mặt bằng, đầu tư xây dựng, mua, lắp đặt máy móc thiết bị, vốn lưu động để phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh nhằm tạo ra lợi nhuận.
Môi trường đầu tư 6 2. Khái niệm Nguyễn Thị Ái Liên (2010) cho rằng “Môi trường được hiểu là không gian hữu hạn bao quanh những sự vật hiện tượng, yếu tố hay một quá trình hoạt động nào đó như môi trường nước, môi trường văn hóa, môi trường kinh doanh…” World bank (2004), trích trong Nguyễn Trọng Hoài (2007) thì môi trường đầu tư là tập hợp những yếu tố đặc thù địa phương đang định hình cho các cơ hội và động lực để doanh nghiệp đầu tư có hiệu quả, tạo việc làm và mở rộng sản xuất. Tập hợp những yếu tố đặc thù này bao gồm hai thành phần chính là chính sách của địa phương (gọi là cơ sở hạ tầng mềm) và các nhân tố khác liên quan đến quy mô thị trường và ưu thế địa lý (gọi là cơ sở hạ tầng cứng). Hai thành phần này sẽ tác động đến ba khía cạnh liên quan đến nhà đầu tư là chi phí cơ hội của vốn đầu tư, mức độ rủi ro trong đầu tư và những rào cản về cạnh tranh trong quá trình đầu tư.
Dựa vào việc cân nhắc ba khía cạnh này nhà đầu tư sẽ xác định những cơ hội và động lực đầu tư đến một địa phương nào đó. Khi lựa chọn địa điểm đầu tư, các nhà đầu tư quan tâm tới rất nhiều các yếu tố khác nhau; tuy nhiên, có thể phân làm 2 loại: cơ sở hạ tầng cứng là những yếu tố có thể đo lường theo các giá trị và ít nhiều mang tính khách quan, cơ sở hạ tầng mềm là những yếu tố đại diện cho những đặc tính chủ động của một địa phương trong quá trình tạo ra một môi trường chính sách thông thoáng. Các nhà marketing địa phương có thể dùng những yếu tố này làm kim chỉ nam để cải tiến sức hấp dẫn đối với thị trường mục tiêu như khách du lịch, nhà đầu tư, và các nguồn nhân lực trình độ cao. Khác với cơ sở hạ tầng cứng, cơ sở hạ tầng mềm đòi hỏi rất lớn từ triết lý lãnh đạo của các nhà quản lý địa phương, triết lý lãnh đạo sẽ chủ động chi phối quá trình hoạch định các chính sách đầu tư theo hướng trì trệ hay thúc đẩy.
Sự thay đổi một triết lý lãnh đạo chủ yếu lại phụ thuộc vào ý thức chứ không phụ thuộc vào các nguồn tài chính. Bên cạnh khái niệm môi trường đầu tư, khái niệm môi trường kinh doanh hay môi trường đầu tư kinh doanh cũng được sử dụng rất phổ biến. Có quan điểm đồng nhất hai khái niệm môi trường đầu tư và môi trường kinh doanh, trong khi đó có quan điểm cho rằng hai khái niệm có sự khác biệt. Ngay bản thân khái niệm môi 7 trường kinh doanh cũng có nhiều định nghĩa khác nhau.
“Môi trường kinh doanh được hiểu là tổng thể các yếu tố, các nhân tố bên ngoài và bên trong vận động tương tác lẫn nhau, tác động trực tiếp và gián tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp” (Nguyễn Thành Độ và Nguyễn Ngọc Huyền, 2002). Theo khái niệm này, môi trường kinh doanh bao gồm môi trường bên trong và môi trường bên ngoài. Những yếu tố bên trong phản ánh điểm mạnh và điểm yếu của doanh nghiệp so với đối thủ cạnh tranh, những yếu tố bên ngoài tạo ra cơ hội kinh doanh hoặc nguy cơ đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Theo cách hiểu hẹp hơn thì môi trường kinh doanh chỉ bao gồm các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp.
Môi trường kinh doanh là tập hợp các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội và công nghệ, các yếu tố này nằm ngoài tầm kiểm soát và ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh doanh, có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực tới hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp (Robin Wood, 2000). Các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp trong khái niệm môi trường kinh doanh cũng được một số tác giả mở rộng hơn gồm yếu tố xã hội, công nghệ, kinh tế, môi trường, chính trị, hay yếu tố văn hóa xã hội, chính trị pháp luật, kinh tế, tự nhiên, công nghệ (Aliber R. Tóm lại, khái niệm môi trường đầu tư và môi trường kinh doanh có những điểm tương đồng, đều bao gồm các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động đầu tư hoặc hoạt động kinh doanh. Khái niệm môi trường đầu tư gồm các yếu tố có tác động tới cả chu kỳ dự án đầu tư, bắt đầu giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư, vận hành kết quả đầu tư và kết thúc dự án.
Trong khi đó, theo nghĩa hẹp thì môi trường kinh doanh là các yếu tố bên ngoài doanh nghiệp có ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, hay chỉ là giai đoạn thứ ba của chu kỳ dự án đầu tư. Phân loại Nguyễn Thị Ái Liên (2010) đã đưa ra các tiêu chí phân loại môi trường đầu tư, cụ thể như sau: - Theo chức năng quản lý nhà nước: Các yếu tố của môi trường đầu tư được chia thành hai nhóm sau: 8 + Nhóm Chính phủ có ảnh hưởng mạnh, như: sự ổn định chính trị và kinh tế; chính sách kinh tế xã hội; luật và các văn bản dưới luật liên quan đến đầu tư như luật đầu tư, luật thuế, luật doanh nghiệp, luật đấu thầu, luật xây dựng,…; bộ máy hành chính; cơ sở hạ tầng; hiệu lực thi hành hợp đồng. + Nhóm Chính phủ ít có ảnh hưởng: giá nguồn lực đầu vào do thị trường quyết định, đặc điểm tự nhiên, khoảng cách đến các thị trường đầu ra và đầu vào, công nghệ, uy tín của nhà cung cấp và quy mô thị trường. Theo cách phân loại này, chính phủ có thể chủ động cải thiện môi trường đầu tư thông qua những nhóm yếu tố mà chính phủ ảnh hưởng mạnh, khắc phục điểm yếu của các yếu tố mà chính phủ ít ảnh hưởng để tạo ra môi trường đầu tư tốt hơn.
- Căn cứ vào yếu tố cấu thành: Môi trường đầu tư tổng thể gồm các môi trường đầu tư bộ phận sau: môi trường tự nhiên, môi trường chính trị, môi trường pháp luật, môi trường kinh tế, môi trường văn hóa – xã hội. - Căn cứ vào phạm vi, gồm: môi trường đầu tư cấp quốc gia, môi trường đầu tư cấp vùng, môi trường đầu tư cấp tỉnh. Khi xu hướng phân cấp đầu tư diễn ra mạnh mẽ ở các cấp quốc gia, thì vai trò của chính quyền cấp tỉnh đối với cải thiện môi trường đầu tư càng quan trọng. Những tỉnh, vùng có môi trường đầu tư tốt hơn, có lợi thế hơn sẽ thu hút được nhiều vốn đầu tư hơn.
- Căn cứ vào hình thái vật chất: Theo hình thái vật chất, môi trường đầu tư có thể chia ra môi trường cứng và môi trường mềm. + Môi trường đầu tư cứng liên quan đến các yếu tố thuộc cơ sở hạ tầng kỹ thuật phục vụ cho sự phát triển kinh tế, gồm: hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông, hệ thống thông tin liên lạc, năng lượng… + Môi trường đầu tư mềm bao gồm hệ thống các dịch vụ hành chính, dịch vụ pháp lý liên quan đến hoạt động đầu tư, hệ thống các dịch vụ tài chính - ngân hàng, kế toán và kiểm toán… 9 2. Các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường đầu tư Theo Nguyễn Thị Bạch Nguyệt (2007) đã nêu ra các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, cụ thể: a. Nhân tố chính trị - xã hội Sự ổn định về chính trị, thể chế chính trị, sự nhất quán trong chủ trương, đường lối, chính sách cơ bản của nhà nước luôn là yếu tố tạo môi trường đầu tư kinh doanh hấp dẫn các nhà đầu tư.
Đặc trưng nổi bật về sự tác động của những yếu tố chính trị đối với hoạt động đầu tư thể hiện ở những mục đích mà thể chế chính trị nhắm tới. Thể chế chính trị giữ vai trò định hướng, chi phối toàn bộ các hoạt động trong xã hội trong đó các hoạt động đầu tư kinh doanh của các nhà đầu tư thông qua vai trò của nhà nước cầm quyền. Với vai trò tạo lập, thúc đẩy, điều chỉnh và duy trì tốc độ phát triển kinh tế, nhà nước tạo lập một môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, quy định những khuôn khổ pháp lý, duy trì trật tư kỷ cương trong xã hội và các hoạt động kinh tế, duy trì sự ổn định kinh tế vĩ mô, quyết định tiền đồ kinh tế của một đất nước.