Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÁC TỘI XÂM PHẠM HOẠT ĐỘNG TƢ PHÁP MÀ NGƢỜI PHẠM TỘI LÀ CÁN BỘ THUỘC CÁC CƠ QUAN TƢ PHÁP 1. KHÁI NIỆM CÁC TỘI XÂM PHẠM HOẠT ĐỘNG TƢ PHÁP MÀ NGƢỜI PHẠM TỘI LÀ CÁN BỘ THUỘC CÁC CƠ QUAN TƢ PHÁP 1. Khái niệm các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp Theo quy định của pháp luật hình sự, mỗi loại tội phạm cụ thể đều có những quy định riêng biệt về các yếu tố cấu thành nhƣ chủ thể của tội phạm, khách thể của tội phạm, mặt chủ quan và mặt khách quan của tội phạm. Các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp là nhóm tội, trong đó đặc trƣng của chúng là khách thể bị xâm phạm, bao gồm các quan hệ xã hội đƣợc hình thành trong quá trình hoạt động nghiệp vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng và một số cơ quan tƣ pháp nhƣ Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và Cơ quan thi hành án.
Việc quy định các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp trong Bộ luật hình sự có những ý nghĩa nhƣ sau: - Bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, của các tổ chức xã hội, bảo vệ sinh mệnh chính trị, quyền tự do thân thể và các quyền lợi hợp pháp khác của công dân, đề cao tính nghiêm minh và hiệu lực của pháp luật xã hội chủ nghĩa. - Bảo đảm cho sự hoạt động đúng đắn của cơ quan tƣ pháp, tạo điều kiện cho công tác đấu tranh phòng và chống tội phạm đƣợc thực hiện một cách có hiệu quả. - Đề cao ý thức chấp hành pháp luật, tinh thần trách nhiệm của những cán bộ thuộc cơ quan tƣ pháp. - Giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật, đề cao tinh thần tự giác của công dân trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Hỗ trợ cho các biện pháp khác trong công cuộc xây dựng xã hội tiên tiến văn minh, thiết lập kỷ cƣơng xã hội. Để hiểu rõ khái niệm các tội xâm phạm hoạt động tƣ pháp thì cần nắm vững một số khái niệm liên quan đến tƣ pháp và hoạt động tƣ pháp. * Khái niệm về tư pháp, quyền tư pháp và hoạt động tư pháp Hiện nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm tƣ pháp, ở mỗi nƣớc khác nhau sẽ có cách hiểu khác nhau về khái niệm này, nhƣng tựu chung lại có một số quan điểm chính về tƣ pháp nhƣ sau: Theo Từ điển Tiếng Việt thì "Tƣ pháp là việc xét xử theo pháp luật" [25, tr. Còn quan niệm của pháp luật Trung Quốc thì "Tƣ pháp là việc nắm giữ pháp luật" và theo nghĩa Hán Việt "Tƣ pháp là trông coi và bảo vệ".
Trong tác phẩm "Bàn về khế ƣớc xã hội" của Jean - Jacques Rouseau, tác giả có đƣa ra quan điểm: "Tƣ pháp là cơ quan thiêng liêng nhất và đƣợc coi trọng nhất vì nó bảo vệ luật mà luật do cơ quan quyền lực tối cao ban hành và do chính phủ chấp hành" [21, tr. Theo tác giả Dƣơng Thanh Mai: "Tƣ pháp là một ý tƣởng cao đẹp về một nền công lý đòi hỏi việc giải quyết các tranh chấp xảy ra trong xã hội phải đúng pháp luật, phù hợp với lẽ phải, công bằng, bình đẳng và đảm bảo sự tin cậy đối với sự phát triển an toàn của mỗi công dân, xã hội" [24, tr. Trong khoa học lý luận chung về Nhà nƣớc và pháp luật theo truyền thống pháp luật Châu Âu - Lục địa có quy định hệ thống pháp luật trong một quốc gia bao gồm Công pháp và Tƣ pháp. Công pháp là luật công điều chỉnh các quan hệ giữa Nhà nƣớc và các pháp nhân, thể nhân bằng các quy phạm pháp luật của Luật Hành chính, Luật hình sự.
Tƣ pháp là luật tƣ, điều chỉnh các quan hệ giữa các cá nhân cơ quan, tổ chức với nhau, Nhà nƣớc chỉ tham gia dƣới góc độ quản lý và định hƣớng nhƣ Luật Dân sự, Luật Kinh tế, Luật Thƣơng mại. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo quan điểm của thuyết "Tam quyền phân lập", tƣ pháp là một trong ba quyền lập pháp, hành pháp và tƣ pháp. Lập pháp là làm Luật, ban hành Luật. Hành pháp là thi hành pháp luật.
Tƣ pháp là quyền xét xử đƣợc giao cho Tòa án thực hiện độc lập với các quyền khác, Tƣ pháp là bảo vệ pháp luật, xử lý vi phạm pháp luật và giải quyết tranh chấp bằng pháp luật. Có quan điểm cho rằng "Tƣ pháp" là khái niệm chung để chỉ các Chủ thể nhƣ: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án, Cơ quan thi hành án và các cơ quan bổ trợ tƣ pháp, các chủ thể làm công tác tƣ pháp - hộ tịch. Khái niệm này cũng bao hàm những hoạt động của các chủ thể nêu trên nhƣ: Hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; hoạt động bổ trợ tƣ pháp (công chứng, giám định, bào chữa) và hoạt động hành chính tƣ pháp (công chứng, tƣ pháp - hộ tịch). Khái niệm này rất rộng vì những cơ quan bổ trợ và hành chính tƣ pháp là những hoạt động do pháp luật hành chính điều chỉnh, độc lập với hoạt động tƣ pháp của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát.
Qua các văn kiện của Đảng nhƣ Nghị quyết Trung ƣơng 8 (khóa VII); Nghị quyết Trung ƣơng 3, Nghị quyết Trung ƣơng 7 (khóa VIII); Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX, Nghị quyết 08 và Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị thì nhiệm vụ đặt ra đối với tiến trình cải cách tƣ pháp là đổi mới, nâng cao chất lƣợng hoạt động của hai hệ thống cơ quan. Thứ nhất, các cơ quan tƣ pháp bao gồm Tòa án, Viện kiểm sát, Cơ quan điều tra, Cơ quan thi hành án, trong đó Tòa án là cơ quan trung tâm; Thứ hai, các cơ quan bổ trợ tƣ pháp, bao gồm tổ chức Luật sƣ, cơ quan Giám định tƣ pháp, Lực lƣợng cảnh sát hỗ trợ tƣ pháp. Ngoài ra, nhiệm vụ cải cách tƣ pháp còn đặt ra đối với công tác tƣ pháp bao gồm: công tác điều tra, công tác kiểm sát, công tác xét xử, công tác thi hành án và công tác bổ trợ tƣ pháp, trong đó xét xử là hoạt động trọng tâm của các hoạt động tƣ pháp. Ở nƣớc ta, tổ chức nền tƣ pháp quốc gia bao gồm hệ thống các cơ quan và tổ chức nghề nghiệp.
Hoạt động của các cơ quan, tổ chức này trực 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiếp hoặc hỗ trợ cho hoạt động xét xử của Tòa án, nhằm bảo vệ pháp luật, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Nhƣ vậy, khái niệm "Tƣ pháp" có hai cách hiểu: Thứ nhất, tƣ pháp là hoạt động bảo vệ pháp luật, xử lý vi phạm pháp luật và giải quyết tranh chấp; Thứ hai, tƣ pháp là thuật ngữ để chỉ các cơ quan có thẩm quyền trong lĩnh vực tƣ pháp và những hoạt động trong lĩnh vực tƣ pháp do các cơ quan này thực hiện. * Khái niệm về "Quyền tư pháp" Quyền tƣ pháp đƣợc hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp: - Nghĩa hẹp: Quyền tƣ pháp trong Nhà nƣớc là quyền hoạt động tài phán (quyền xét xử) độc lập của Tòa án. - Nghĩa rộng: Quyền tƣ pháp là quyền xét xử của Tòa án nói riêng, cũng nhƣ hoạt động bảo vệ pháp luật của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án để đảm bảo cho việc thực hiện quyền xét xử đạt hiệu quả cao, góp phần đƣa các nguyên tắc đƣợc thừa nhận chung của Nhà nƣớc vào đời sống thực tế [3, tr.
* Khái niệm hoạt động tư pháp Hoạt động tƣ pháp là một lĩnh vực hoạt động thực hiện quyền lực nhà nƣớc trong việc bảo vệ lợi ích Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức đảm bảo trật tự an toàn xã hội theo các trình tự thủ tục do pháp luật quy định, thông qua sự phối hợp của nhiều cơ quan, tổ chức khác nhau. Hoạt động tƣ pháp là hoạt động của các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và Cơ quan thi hành án trong việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành đối với các vụ án hình sự, dân sự, kinh tế, lao động và giải quyết các quan hệ pháp luật khác đƣợc pháp sinh theo quy định của pháp luật, nhằm bảo vệ các quyền của Nhà nƣớc, của các tổ chức, của công dân. Hoạt động tƣ pháp là hoạt động quyền lực nhà nƣớc do các cơ quan tƣ pháp thực hiện. Các 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động này do ngƣời đại diện của các cơ quan tƣ pháp nhân danh Nhà nƣớc trực tiếp thực hiện tùy theo chức danh đƣợc bổ nhiệm.
Hoạt động tƣ pháp bao gồm những hoạt động trực tiếp liên quan đến trình tự thủ tục tố tụng theo luật định mới đƣợc xác định là hoạt động tƣ pháp. Ví dụ nhƣ hoạt động điều tra; hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tƣ pháp; hoạt động xét xử, hoạt động thi hành án và các hoạt động của các cơ quan đƣợc Nhà nƣớc giao thẩm quyền trong việc tiến hành một số hoạt động tƣ pháp theo thủ tục tố tụng. Trong đó hoạt động xét xử của Tòa án là hoạt động trọng tâm (theo tinh thần Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 cña Bé ChÝnh trÞ "VÒ mét sè nhiÖm vô träng t©m c«ng t¸c t- ph¸p trong thêi gian tíi" và NghÞ quyÕt sè 49-NQ/TW cña Bé ChÝnh trÞ ngµy 2/6/2005 "VÒ ChiÕn l-îc c¶i c¸ch t- ph¸p ®Õn n¨m 2020"). Nhƣ vậy, "hoạt động tƣ pháp" là "hoạt động tố tụng", tức là hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án do các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án và cơ quan thi hành án thực hiện; và là hoạt động của những ngƣời nhƣ: Điều tra viên, Thủ trƣởng, Phó Thủ trƣởng Cơ quan điều tra, Kiểm sát viên, Viện trƣởng, Phó Viện trƣởng Viện kiểm sát; Thẩm phán, Chánh án, Phó Chánh án, Hội thẩm, Thƣ ký Tòa án, quản giáo, chấp hành viên.
thực hiện trong khuôn khổ pháp luật nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích Nhà nƣớc, của các tổ chức và của công dân. Đối với những trƣờng hợp đƣợc giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo quy định của điều 111 Bộ luật TTHS thì đây không phải là các cơ quan tƣ pháp nhƣ đã phân tích ở phần trên và hoạt động chính của các cơ quan này không phải là hoạt động tố tụng, vì vậy sẽ không đề cập đến trong luận văn.