Các nhân tố tác động đến nợ xấu tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam

Bài viết phân tích các nhân tố tác động đến nợ xấu tại ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam, giúp hiểu rõ tình hình tài chính hiện nay.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Nợ Xấu Tại Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• NHẬT KÝ LÀM VIỆC NHÓM
• PHIẾU TỰ ĐÁNH GIÁ LÀM VIỆC NHÓM
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU CHUNG VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu
• 1.5. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6. Kết cấu của luận văn
• 1.7. Đóng góp của đề tài nghiên cứu
• 1.8. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NỢ XẤU VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN NỢ XẤU
• 2.1. Tổng quan về nợ xấu
• 2.2. Khái niệm về nợ xấu. Phân loại nợ xấu. Nguyên nhân dẫn đến nợ xấu. Tác động của nợ xấu
• 2.3. Lược thảo các nghiên cứu trước đây về các nhân tố tác động đến nợ xấu tại NHTM
• 2.4. Các nghiên cứu quốc tế về các nhân tố tác động đến nợ xấu. Các nghiên cứu trong nước về các nhân tố tác động đến nợ xấu
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.2. Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu
• 3.3. Quy trình phân tích số liệu
• 3.4. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng các nhân tố tác động đến nợ xấu tại các NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2011 — 2020
• 4.2. Các nhân tố vĩ mô
• 4.3. Các nhân tố đặc trưng của ngân hàng
• 4.4. Mô tả thống kê dữ liệu nghiên cứu
• 4.5. Kết quả kiểm định của các giả thuyết OLS
• 4.6. Kiểm định các khuyết tật của mô hình REM
• 4.7. Kiểm định phương sai sai số thay đổi. Kiểm định hiện tượng tự tương quan
• 4.8. Khắc phục khuyết tật phương sai sai số thay đổi và tự tương quan bằng phương pháp FGLS
• 4.9. Nhận xét và thảo luận kết quả hồi quy
• 4.10. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số kiến nghị giúp quản lý nợ xấu tại các NHTMCP Việt Nam
• 5.2. Đối với các ngân hàng thương mại
• 5.3. Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 5.4. Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai của đề tài
• 5.5. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo trong tương lai
• 5.6. Kết luận chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giải mã nợ xấu Các yếu tố tác động đến ngân hàng TMCP

Nợ xấu, hay còn gọi là các khoản vay không sinh lời (Non-performing loans - NPL), là một trong những chỉ số quan trọng nhất phản ánh sức khỏe của một ngân hàng thương mại và sự ổn định của toàn bộ hệ thống tài chính. Tại Việt Nam, vấn đề này luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ các nhà quản lý, nhà đầu tư và cả công chúng. Hiểu rõ những yếu tố ảnh hưởng đến nợ xấu không chỉ giúp các ngân hàng xây dựng chiến lược quản trị rủi ro tín dụng hiệu quả mà còn cung cấp cơ sở cho Ngân hàng Nhà nước (NHNN) trong việc điều hành chính sách vĩ mô. Một tỷ lệ nợ xấu (NPL) cao không chỉ làm giảm lợi nhuận, bào mòn vốn chủ sở hữu của ngân hàng thông qua việc phải tăng cường trích lập dự phòng rủi ro, mà còn gây tắc nghẽn dòng vốn trong nền kinh tế, ảnh hưởng đến an toàn hệ thống ngân hàng. Theo quy định của NHNN, nợ được phân thành 5 nhóm, trong đó nợ xấu bao gồm các khoản nợ thuộc nhóm 3 (dưới tiêu chuẩn), nhóm 4 (nghi ngờ) và nhóm 5 (có khả năng mất vốn). Việc nhận diện chính xác các nhân tố tác động, từ các biến số vĩ mô như tăng trưởng kinh tế và lạm phát đến các yếu tố vi mô đặc thù của từng ngân hàng như quy trình thẩm định tín dụng và năng lực cạnh tranh, là bước đi tiên quyết để kiểm soát và xử lý nợ xấu một cách bền vững.

1.1. Định nghĩa nợ xấu NPL và phân loại theo chuẩn NHNN

Theo định nghĩa của NHNN Việt Nam, cụ thể trong Thông tư 11/2021/TT-NHNN, nợ xấu là các khoản nợ thuộc nhóm 3, 4, và 5. Cách tiếp cận này khá tương đồng với chuẩn mực quốc tế, chẳng hạn như Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) coi một khoản vay là nợ xấu khi tiền gốc hoặc lãi đã quá hạn trên 90 ngày. Việc phân loại nợ một cách chi tiết giúp ngân hàng đánh giá đúng chất lượng tài sản và có kế hoạch trích lập dự phòng rủi ro tương ứng.

• Nhóm 1 (Nợ đủ tiêu chuẩn): Nợ trong hạn và được đánh giá có khả năng thu hồi đầy đủ.
• Nhóm 2 (Nợ cần chú ý): Nợ quá hạn từ 10 đến 90 ngày.
• Nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn): Nợ quá hạn từ 91 đến 180 ngày.
• Nhóm 4 (Nợ nghi ngờ): Nợ quá hạn từ 181 đến 360 ngày.
• Nhóm 5 (Nợ có khả năng mất vốn): Nợ quá hạn trên 360 ngày.

Việc phân loại này không chỉ dựa trên yếu tố định lượng (số ngày quá hạn) mà còn dựa trên yếu tố định tính, tức là đánh giá khả năng trả nợ của khách hàng.

1.2. Tác động của nợ xấu đến ngân hàng và nền kinh tế

Nợ xấu gây ra những tác động tiêu cực đa chiều. Đối với ngân hàng, nợ xấu làm giảm thu nhập lãi, tăng chi phí hoạt động (chi phí thu hồi nợ, chi phí dự phòng), và làm suy giảm lợi nhuận. Khi tỷ lệ nợ xấu tăng cao, uy tín của ngân hàng bị ảnh hưởng, gây khó khăn trong việc huy động vốn và làm giảm năng lực cạnh tranh. Về lâu dài, nợ xấu có thể bào mòn vốn chủ sở hữu, đe dọa khả năng thanh khoản và sự tồn tại của ngân hàng. Đối với nền kinh tế, nợ xấu làm giảm hiệu quả phân bổ vốn. Vốn bị "chôn" trong các khoản nợ khó đòi, không thể quay vòng để tài trợ cho các dự án sản xuất kinh doanh hiệu quả khác. Điều này làm chậm tăng trưởng kinh tế vĩ mô và có thể tạo ra hiệu ứng lây lan, gây bất ổn cho toàn bộ hệ thống tài chính nếu không được xử lý nợ xấu kịp thời.

II. Phân tích 2 nhóm nguyên nhân chính ảnh hưởng đến nợ xấu

Nguồn gốc phát sinh nợ xấu tại các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) Việt Nam rất đa dạng, có thể được phân loại thành hai nhóm chính: nhóm yếu tố khách quan đến từ môi trường bên ngoài và nhóm yếu tố chủ quan xuất phát từ chính nội tại của ngân hàng. Việc bóc tách và phân tích từng nhóm nguyên nhân là cơ sở để xây dựng các giải pháp phù hợp. Các yếu tố khách quan thường nằm ngoài tầm kiểm soát của ngân hàng, bao gồm sự biến động của chu kỳ kinh tế, sự thay đổi trong chính sách tiền tệ, và sự hoàn thiện của khung pháp lý ngân hàng. Khi kinh tế suy thoái, sức khỏe tài chính doanh nghiệp và khả năng trả nợ của khách hàng đều suy giảm, dẫn đến nợ xấu gia tăng. Ngược lại, nhóm yếu tố chủ quan phản ánh trực tiếp năng lực quản trị của ngân hàng. Một chính sách tín dụng lỏng lẻo, quy trình thẩm định tín dụng sơ sài, công tác giám sát sau cho vay yếu kém, hay thậm chí là vấn đề đạo đức của cán bộ tín dụng đều là những nguyên nhân trực tiếp làm phát sinh các khoản vay kém chất lượng. Theo nghiên cứu của nhiều tác giả như Brownbridge (1998), việc quản trị rủi ro tín dụng yếu kém là một trong những nguyên nhân chủ quan hàng đầu làm tăng tỷ lệ nợ xấu.

2.1. Yếu tố khách quan Tác động từ môi trường kinh tế vĩ mô

Môi trường kinh tế vĩ mô có tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến chất lượng tín dụng. Tăng trưởng kinh tế vĩ mô (GDP) là nhân tố quan trọng nhất. Khi GDP tăng trưởng cao, hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thuận lợi, thu nhập của người dân tăng, từ đó cải thiện khả năng trả nợ. Ngược lại, khi kinh tế suy thoái, rủi ro vỡ nợ gia tăng. Bên cạnh đó, các yếu tố như lạm phát và lãi suất điều hành cũng ảnh hưởng lớn. Lạm phát cao có thể làm giảm giá trị thực của khoản nợ, nhưng đồng thời cũng bào mòn thu nhập thực tế của người đi vay và khiến NHNN phải thắt chặt chính sách tiền tệ, đẩy lãi suất cho vay lên cao, gây khó khăn cho doanh nghiệp. Môi trường pháp lý, bao gồm các quy định về xử lý nợ xấu, xử lý tài sản đảm bảo và vai trò của các tổ chức như VAMC, cũng tạo ra khuôn khổ cho hoạt động thu hồi nợ của ngân hàng.

2.2. Yếu tố chủ quan Hạn chế trong quản trị rủi ro tín dụng

Đây là nhóm nguyên nhân xuất phát từ nội tại ngân hàng. Một chính sách tín dụng được xây dựng không chặt chẽ, chạy theo mục tiêu tăng trưởng mà xem nhẹ rủi ro là nguyên nhân gốc rễ. Quy trình thẩm định tín dụng là "cửa ải" quan trọng nhất. Nếu công tác thẩm định yếu kém, đánh giá sai lệch về sức khỏe tài chính doanh nghiệp hoặc phương án kinh doanh, khoản vay sẽ tiềm ẩn rủi ro cao ngay từ đầu. Ngoài ra, năng lực và đạo đức của cán bộ tín dụng đóng vai trò quyết định. Sự yếu kém về chuyên môn hoặc cố ý làm sai quy trình vì lợi ích cá nhân đều dẫn đến những khoản nợ xấu khó thu hồi. Cuối cùng, công tác giám sát sau cho vay, bao gồm kiểm tra mục đích sử dụng vốn và theo dõi tình hình tài chính của khách hàng, nếu bị lơ là sẽ khiến ngân hàng không thể can thiệp kịp thời khi có dấu hiệu rủi ro.

III. Top yếu tố vi mô ảnh hưởng trực tiếp đến nợ xấu ngân hàng

Bên cạnh các yếu tố vĩ mô, các nhân tố vi mô đặc thù của từng ngân hàng đóng vai trò quyết định đến tỷ lệ nợ xấu. Những yếu tố này phản ánh chiến lược, năng lực quản trị và sức khỏe tài chính của chính ngân hàng đó. Nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam giai đoạn 2011-2020 cho thấy, các biến số như tỷ lệ nợ xấu năm trước, khả năng sinh lời, quy mô và tốc độ tăng trưởng tín dụng đều có tác động có ý nghĩa thống kê đến nợ xấu năm hiện tại. Cụ thể, tỷ lệ nợ xấu có tính "quán tính", tức là một ngân hàng có nợ xấu cao trong quá khứ thường sẽ tiếp tục đối mặt với thách thức này trong tương lai nếu không có những cải cách quyết liệt. Khả năng sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) cao thường đi kèm với chất lượng tài sản tốt hơn, cho thấy ngân hàng quản trị hiệu quả và không cần phải mạo hiểm cho vay dưới chuẩn để tìm kiếm lợi nhuận. Quy mô ngân hàng (SIZE) và tốc độ tăng trưởng tín dụng (CRE) cũng là những biến số quan trọng, phản ánh chiến lược cạnh tranh và khẩu vị rủi ro của mỗi tổ chức. Việc hiểu rõ tác động của các yếu tố nội tại này giúp ban lãnh đạo ngân hàng đưa ra quyết định chính xác trong việc cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng và đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng.

3.1. Tỷ lệ nợ xấu năm trước và quán tính rủi ro tín dụng

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy một mối quan hệ cùng chiều mạnh mẽ giữa tỷ lệ nợ xấu năm trước (NPLt-1) và tỷ lệ nợ xấu năm hiện tại (NPLt). Điều này thể hiện tính "quán tính" của rủi ro. Một khi nợ xấu đã phát sinh, quá trình thu hồi nợ và xử lý nợ xấu thường kéo dài và phức tạp, ảnh hưởng sang các kỳ kế toán tiếp theo. Hơn nữa, một tỷ lệ nợ xấu cao trong quá khứ cũng có thể là dấu hiệu của những yếu kém mang tính hệ thống trong quản trị rủi ro tín dụng của ngân hàng, chẳng hạn như quy trình lỏng lẻo hoặc văn hóa rủi ro chưa tốt, vốn không thể khắc phục trong một sớm một chiều. Phát hiện này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hành động sớm và quyết liệt ngay khi nợ xấu có dấu hiệu gia tăng.

3.2. Vai trò của khả năng sinh lời ROE và vốn chủ sở hữu

Nghiên cứu cho thấy mối quan hệ ngược chiều giữa khả năng sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) và tỷ lệ nợ xấu. Các ngân hàng có ROE cao thường là những ngân hàng hoạt động hiệu quả, quản lý chi phí tốt và có danh mục tín dụng chất lượng. Lợi nhuận tốt tạo ra một "bộ đệm" tài chính, giúp ngân hàng có đủ nguồn lực để trích lập dự phòng rủi ro đầy đủ và không bị áp lực phải cho vay rủi ro cao để bù đắp chi phí. Ngược lại, các ngân hàng hoạt động kém hiệu quả có thể có xu hướng "cờ bạc", tức là chấp nhận rủi ro cao hơn trong hoạt động cấp tín dụng với hy vọng đạt được lợi nhuận đột phá, từ đó làm gia tăng nợ xấu. Vốn chủ sở hữu đủ mạnh cũng là một yếu tố quan trọng, thể hiện khả năng hấp thụ tổn thất của ngân hàng.

3.3. Tác động của quy mô SIZE và tăng trưởng tín dụng CRE

Kết quả hồi quy cho thấy mối quan hệ ngược chiều giữa quy mô ngân hàng (SIZE) và nợ xấu, nghĩa là các ngân hàng lớn hơn có xu hướng quản lý nợ xấu tốt hơn. Điều này có thể được lý giải bởi lợi thế về quy mô: các ngân hàng lớn có khả năng đa dạng hóa danh mục cho vay tốt hơn, đầu tư nhiều hơn vào công nghệ và hệ thống quản trị rủi ro, và thu hút được nhân sự chất lượng cao. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng tín dụng (CRE) lại cho thấy mối quan hệ cùng chiều với nợ xấu. Khi một ngân hàng tăng trưởng tín dụng quá nóng, có thể họ đã phải hạ thấp tiêu chuẩn thẩm định tín dụng để đạt được mục tiêu, dẫn đến chất lượng các khoản vay mới suy giảm. Đây là một sự đánh đổi kinh điển giữa tăng trưởng và rủi ro mà mọi ngân hàng đều phải đối mặt.

IV. Nghiên cứu thực nghiệm các yếu tố vĩ mô tác động nợ xấu

Để lượng hóa tác động của các nhân tố lên nợ xấu, nhiều nghiên cứu đã sử dụng các mô hình kinh tế lượng dựa trên dữ liệu thực tế. Một nghiên cứu tiêu biểu tại Việt Nam đã phân tích dữ liệu bảng (panel data) của 20 NHTMCP trong giai đoạn 2011-2020. Kết quả từ mô hình hồi quy (sử dụng phương pháp FGLS để khắc phục các khuyết tật) đã cung cấp những bằng chứng thực nghiệm quan trọng. Cụ thể, nghiên cứu khẳng định mối quan hệ ngược chiều và có ý nghĩa thống kê giữa tăng trưởng kinh tế vĩ mô (GDP) và tỷ lệ nợ xấu (NPL). Khi nền kinh tế tăng trưởng thêm 1%, tỷ lệ nợ xấu có xu hướng giảm, do các doanh nghiệp và cá nhân có điều kiện tài chính tốt hơn để thực hiện nghĩa vụ nợ. Điều này cho thấy sự phụ thuộc chặt chẽ của sức khỏe ngành ngân hàng vào sự ổn định của kinh tế vĩ mô. Ngược lại, một số yếu tố như lạm phát trong mô hình này lại không cho thấy tác động rõ rệt, có thể do tác động của nó đã bị lấn át bởi các biến số khác mạnh hơn hoặc do chính sách điều hành linh hoạt của NHNN đã trung hòa được ảnh hưởng tiêu cực. Những kết quả này là cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách và quản trị ngân hàng đưa ra các dự báo và quyết sách phù hợp.

4.1. Phân tích mô hình Tác động ngược chiều của GDP

Kết quả thực nghiệm từ các mô hình hồi quy như OLS, FEM, và đặc biệt là FGLS đều nhất quán chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế (GDP) có tác động ngược chiều đến nợ xấu. Đây là một kết quả phù hợp với cả lý thuyết kinh tế và các nghiên cứu quốc tế. Một nền kinh tế thịnh vượng tạo ra môi trường kinh doanh thuận lợi, giúp các doanh nghiệp mở rộng sản xuất, tạo ra lợi nhuận và việc làm. Điều này trực tiếp cải thiện sức khỏe tài chính doanh nghiệp và khả năng trả nợ của khách hàng. Ngược lại, trong giai đoạn kinh tế khó khăn, nhiều doanh nghiệp phải thu hẹp sản xuất, thậm chí phá sản, dẫn đến không thể trả nợ ngân hàng. Do đó, các cú sốc kinh tế vĩ mô thường là nguyên nhân hàng đầu gây ra các đợt bùng phát nợ xấu trên diện rộng.

4.2. Dữ liệu 20 NHTMCP Bằng chứng về vai trò của quản trị

Dữ liệu được thu thập từ báo cáo tài chính của 20 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2011-2020 đã cung cấp một bức tranh đa dạng về thực trạng nợ xấu. Phân tích dữ liệu này không chỉ xác nhận tác động của các biến vĩ mô mà còn làm nổi bật vai trò của các yếu tố vi mô. Các ngân hàng có khả năng sinh lời (ROE) cao và quy mô lớn (SIZE) một cách nhất quán cho thấy tỷ lệ nợ xấu thấp hơn. Điều này không phải là ngẫu nhiên mà là kết quả của một quá trình quản trị rủi ro tín dụng bài bản, hệ thống công nghệ hiện đại và chiến lược kinh doanh bền vững. Ngược lại, những ngân hàng có tốc độ tăng trưởng tín dụng (CRE) cao đột biến thường đi kèm với rủi ro nợ xấu gia tăng trong các năm tiếp theo. Những bằng chứng này khẳng định rằng, dù môi trường vĩ mô có thuận lợi đến đâu, chất lượng quản trị rủi ro vẫn là yếu tố quyết định đến chất lượng tài sản của ngân hàng.

V. Hướng dẫn 3 giải pháp kiểm soát và xử lý nợ xấu hiệu quả

Từ những phân tích về các yếu tố ảnh hưởng, có thể đề xuất một hệ thống giải pháp đồng bộ để kiểm soát và xử lý nợ xấu tại các NHTMCP Việt Nam. Các giải pháp này cần được triển khai trên ba cấp độ: từ chính bản thân các ngân hàng, từ cơ quan quản lý nhà nước, và từ chính các khách hàng vay vốn. Đối với ngân hàng thương mại, trọng tâm là phải nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng, xây dựng một chính sách tín dụng thận trọng, và tăng cường giám sát sau cho vay. Việc chủ động trích lập dự phòng rủi ro đầy đủ, chấp nhận giảm lợi nhuận trong ngắn hạn để đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng trong dài hạn là một quyết sách khôn ngoan. Về phía cơ quan quản lý, NHNN cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý ngân hàng, đặc biệt là các quy định liên quan đến phân loại nợ, xử lý tài sản đảm bảo, và nâng cao vai trò của VAMC. Việc duy trì một môi trường kinh tế vĩ mô ổn định, kiểm soát lạm phát và điều hành lãi suất hợp lý sẽ tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động tín dụng an toàn. Cuối cùng, việc nâng cao ý thức trả nợ và tính minh bạch tài chính từ phía khách hàng cũng là một yếu tố quan trọng góp phần giảm thiểu rủi ro cho hệ thống.

5.1. Nâng cao năng lực quản trị rủi ro và trích lập dự phòng

Đây là giải pháp cốt lõi và mang tính chủ động nhất từ phía các NHTM. Ngân hàng cần xây dựng một khẩu vị rủi ro rõ ràng và truyền thông đến toàn hệ thống. Quy trình thẩm định tín dụng phải được chuẩn hóa, áp dụng các mô hình chấm điểm tín dụng hiện đại để đánh giá khách hàng một cách khách quan. Công tác giám sát sau cho vay phải được thực hiện thường xuyên để phát hiện sớm các dấu hiệu suy giảm khả năng trả nợ của khách hàng. Song song đó, ngân hàng cần chủ động tăng cường trích lập dự phòng rủi ro theo đúng quy định, thậm chí cao hơn mức tối thiểu nếu nhận thấy rủi ro tiềm ẩn. Việc này giúp ngân hàng có đủ nguồn lực tài chính để xử lý các khoản nợ xấu khi chúng phát sinh mà không ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh.

5.2. Hoàn thiện khung pháp lý ngân hàng và vai trò của VAMC

Vai trò của NHNN và Chính phủ là vô cùng quan trọng trong việc tạo dựng một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc xử lý nợ xấu. Cần tiếp tục rà soát và sửa đổi các quy định trong khung pháp lý ngân hàng để tháo gỡ các vướng mắc trong việc xử lý tài sản đảm bảo và thu hồi nợ. Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) cần được trao thêm cơ chế và nguồn lực để hoạt động hiệu quả hơn, trở thành một "trung tâm" xử lý nợ xấu chuyên nghiệp của thị trường. Ngoài ra, việc duy trì các chính sách ổn định kinh tế vĩ mô, đặc biệt là kiểm soát lạm phát và điều hành chính sách tiền tệ linh hoạt, sẽ tạo điều kiện cho hệ thống ngân hàng hoạt động an toàn và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nợ xấu luôn là một trong những rào cản lớn nhất đối với sự ổn định của hệ thống tài chính và tăng trưởng kinh tế bền vững. Tại Việt Nam, tỷ lệ nợ xấu nội bảng của toàn hệ thống ngân hàng ghi nhận biến động phức tạp trong thập kỷ qua: từ mức 3,07% vào năm 2011, tăng vọt lên mức đỉnh 4,08% vào năm 2012, sau đó từng bước được tái cơ cấu để hạ xuống 1,63% vào năm 2019, trước khi tăng nhẹ trở lại mức 2,14% vào quý III năm 2020 do tác động của những biến động kinh tế.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nhận diện toàn diện các nhân tố tác động đến nợ xấu nhằm bảo vệ năng lực tài chính và chất lượng tài sản của các tổ chức tín dụng. Đề tài tập trung phân tích thực nghiệm các yếu tố vĩ mô và vi mô quyết định đến tỷ lệ nợ xấu tại 20 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam trong giai đoạn 10 năm từ 2011 đến 2020.

Mục tiêu cụ thể của công trình là lượng hóa mức độ và chiều hướng tác động của từng nhân tố đặc thù ngân hàng bao gồm nợ xấu quá khứ, quy mô tài sản, tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu, tốc độ tăng trưởng tín dụng và các nhân tố kinh tế vĩ mô như tăng trưởng kinh tế, lạm phát.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp bằng chứng định lượng vững chắc, giúp các ngân hàng thương mại kiểm soát tỷ lệ nợ xấu duy trì an toàn dưới ngưỡng 2,0%, tối ưu hóa trích lập dự phòng và hỗ trợ Ngân hàng Nhà nước hoàn thiện chính sách điều hành tiền tệ an toàn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng các lý thuyết kinh tế tài chính kinh điển về thị trường tín dụng:

Lý thuyết bất đối xứng thông tin của George Akerlof (1970) cùng công trình mở rộng của Joseph Stiglitz và Andrew Weiss (1981) giải thích nguyên nhân cốt lõi dẫn đến nợ xấu thông qua hai hiện tượng: lựa chọn đối nghịch trước khi cho vay và rủi ro đạo đức sau khi giải ngân. Khi ngân hàng không thể nắm bắt đầy đủ tình trạng tài chính của khách hàng, việc thẩm định lỏng lẻo sẽ thu hút người vay có mức độ rủi ro cao, trực tiếp làm suy giảm chất lượng danh mục nợ.

Lý thuyết chu kỳ kinh tế tín dụng của Nobuhiro Kiyotaki và John Moore (1997) giải thích mối liên kết chặt chẽ giữa chu kỳ kinh tế và khả năng trả nợ của bên đi vay. Khi nền kinh tế tăng trưởng chậm lại, giá trị tài sản bảo đảm sụt giảm dẫn đến suy giảm năng lực thanh toán và đẩy tỷ lệ nợ xấu tăng cao.

Bên cạnh đó, nghiên cứu vận dụng các khái niệm cốt lõi theo chuẩn mực quốc tế của Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng và Thông tư 02/2013/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Nợ xấu được định lượng là các khoản tín dụng quá hạn từ 90 ngày trở lên, thuộc nợ nhóm 3 (nợ dưới tiêu chuẩn, quá hạn 91 đến 180 ngày), nhóm 4 (nợ nghi ngờ, quá hạn 181 đến 360 ngày) và nhóm 5 (nợ có khả năng mất vốn, quá hạn trên 360 ngày). Các chỉ tiêu vi mô chủ chốt bao gồm tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), quy mô tài sản (SIZE, đo lường bằng logarit tự nhiên của tổng tài sản), và tốc độ tăng trưởng dư nợ tín dụng (CRE).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo thường niên của 20 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam, kết hợp cùng chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô do Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Ngân hàng Nhà nước công bố trong suốt giai đoạn 2011–2020.

Mẫu nghiên cứu gồm 20 ngân hàng thương mại cổ phần có mạng lưới hoạt động liên tục và công bố đầy đủ thông tin tài chính minh bạch trong suốt 10 năm. Tổng cộng mẫu tạo ra 200 quan sát dưới dạng dữ liệu bảng cân bằng (strongly balanced panel data), bảo đảm độ tin cậy và tính đại diện cao cho toàn ngành ngân hàng Việt Nam.

Quy trình phân tích kinh tế lượng được thực hiện trên phần mềm STATA 14 qua nhiều bước kiểm định chặt chẽ:

• Thống kê mô tả dữ liệu và phân tích ma trận tương quan Pearson.
• Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến thông qua hệ số phương sai phóng đại VIF (kết quả VIF tối đa chỉ đạt 1,0011, loại bỏ nguy cơ đa cộng tuyến).
• Chạy hồi quy mô hình Pooled OLS, mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
• Tiến hành kiểm định Hausman để lựa chọn giữa FEM và REM (kết quả giá trị p-value = 0,2237 lớn hơn 0,05, khẳng định mô hình REM phù hợp hơn FEM).
• Kiểm định chẩn đoán khuyết tật mô hình REM: Kiểm định Breusch-Pagan LM cho thấy mô hình xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi (p-value = 0,045); kiểm định Wooldridge xác nhận sự tồn tại của tự tương quan bậc một AR(1) với F(1, 19) = 4,0453 (p-value = 0,058).

Để khắc phục hoàn toàn hai khuyết tật phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, tác giả lựa chọn phương pháp hồi quy bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS - Feasible Generalized Least Squares). Phương pháp FGLS mang lại các ước lượng không chệch, hiệu quả và có độ tin cậy thống kê cao nhất cho dữ liệu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình hồi quy FGLS với biến phụ thuộc là tỷ lệ nợ xấu (NPL) đem lại kết quả có ý nghĩa thống kê cao với giá trị kiểm định Wald chi2(6) = 82,24 (Prob > chi2 = 0,0000). Có 5 trong số 6 biến độc lập được xác nhận có tác động rõ rệt đến tỷ lệ nợ xấu:

Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP) có mối tương quan nghịch với tỷ lệ nợ xấu ở mức ý nghĩa 5% (hệ số hồi quy -0,1107). Khi tốc độ tăng trưởng GDP tăng 1%, tỷ lệ nợ xấu của các ngân hàng thương mại cổ phần giảm trung bình 0,1107 điểm phần trăm.

Tỷ lệ nợ xấu năm trước (NPLt-1) tác động cùng chiều mạnh mẽ nhất đến tỷ lệ nợ xấu năm hiện tại ở mức ý nghĩa 1% (hệ số hồi quy +0,2048). Khi tỷ lệ nợ xấu kỳ trước tăng thêm 1%, tỷ lệ nợ xấu kỳ hiện tại sẽ tăng tương ứng 0,2048 điểm phần trăm.

Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) có tác động nghịch chiều đến nợ xấu ở mức ý nghĩa 10% (hệ số hồi quy -0,0171). Khi ROE tăng 1%, tỷ lệ nợ xấu giảm 0,0171 điểm phần trăm.

Quy mô ngân hàng (SIZE) mang dấu âm có ý nghĩa thống kê ở mức 5% (hệ số hồi quy -0,0005). Quy mô tổng tài sản càng lớn giúp tỷ lệ nợ xấu có xu hướng giảm.

Tốc độ tăng trưởng tín dụng (CRE) tác động cùng chiều đến tỷ lệ nợ xấu ở mức ý nghĩa 5% (hệ số hồi quy +0,0037). Tốc độ mở rộng dư nợ nhanh làm gia tăng nợ xấu trong chu kỳ kinh doanh.

Tỷ lệ lạm phát (INF) có giá trị p-value vượt ngưỡng 0,05, cho thấy lạm phát chưa thể hiện tác động rõ ràng đến tỷ lệ nợ xấu trong mô hình thực nghiệm này.

Thảo luận kết quả

Mối quan hệ ngược chiều giữa tăng trưởng GDP và nợ xấu phản ánh chính xác chu kỳ kinh tế. Trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ, doanh nghiệp và người tiêu dùng có doanh thu, thu nhập ổn định, giúp việc hoàn trả các khoản nợ gốc và lãi vay diễn ra đúng hạn. Ngược lại, khi kinh tế suy giảm, dòng tiền bị đình trệ khiến nguy cơ vỡ nợ tăng vọt. Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu quốc tế của Nir Klein (2013), Amit Ghosh (2015) và nghiên cứu tại Việt Nam của Nguyễn Thị Hồng Vinh (2015).

Tác động cùng chiều mạnh mẽ của nợ xấu kỳ trước (hệ số +0,2048) khẳng định quán tính rủi ro tín dụng. Nợ xấu tích tụ từ quá khứ nếu không được xử lý dứt điểm qua các hình thức bán nợ, thu hồi nợ bảo đảm hay trích lập dự phòng sẽ tiếp tục đè nặng lên bảng cân đối tài sản năm sau.

Quy mô tài sản (SIZE) và khả năng sinh lời (ROE) cùng thể hiện hiệu ứng tích cực trong việc kiềm chế nợ xấu. Các ngân hàng lớn sở hữu hệ thống quản trị rủi ro hiện đại, mạng lưới chi nhánh rộng khắp giúp đa dạng hóa danh mục cho vay, từ đó phân tán rủi ro tốt hơn các ngân hàng nhỏ. Đồng thời, tỷ suất ROE cao chứng minh năng lực quản lý chi phí và chất lượng tín dụng vượt trội.

Ngược lại, tăng trưởng tín dụng quá nhanh (CRE) đi kèm với nguy cơ hạ chuẩn cho vay do áp lực cạnh tranh giành thị phần, dẫn đến việc nợ xấu bùng phát sau 1 đến 2 năm. Để trực quan hóa, dữ liệu phân tích có thể được biểu diễn qua biểu đồ đường kép kết hợp giữa xu hướng giảm nợ xấu và mức tăng trưởng GDP 2011–2020, cùng bảng ma trận hệ số hồi quy FGLS so sánh trực tiếp với kết quả OLS và REM.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả định lượng thu được, nghiên cứu đưa ra 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm kiểm soát và kéo giảm nợ xấu bền vững:

Thứ nhất, kiểm soát tốc độ tăng trưởng tín dụng ổn định và bền vững. Ban điều hành các ngân hàng thương mại cổ phần cần duy trì hạn mức tăng trưởng tín dụng mục tiêu ở biên độ 12% - 14%/năm, tuyệt đối không hạ chuẩn thẩm định hồ sơ vay vốn nhằm chạy theo thị phần. Thiết lập quy trình tái rà soát định kỳ 100% các khoản vay trung và dài hạn trong vòng 6 tháng sau khi giải ngân.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến độ xử lý dứt điểm nợ xấu tồn đọng từ các năm trước. Khối quản lý rủi ro cần đặt chỉ tiêu hạ tỷ lệ nợ xấu nội bảng xuống dưới 1,8% trong lộ trình 2021–2025. Tăng cường phân loại nợ nghiêm ngặt theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN, đẩy mạnh bán nợ xấu cho Công ty Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC) và chủ động trích lập tỷ lệ bao phủ nợ xấu đạt từ 100% đến 150%.

Thứ ba, tái cơ cấu nguồn thu và nâng cao hiệu quả sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Các ngân hàng cần chuyển dịch tỷ trọng thu nhập ngoài lãi (thu phí dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, thanh toán quốc tế) lên mức 25% - 30% trên tổng thu nhập hoạt động giai đoạn 2021–2025, giảm bớt sự phụ thuộc vào thu nhập lãi thuần từ hoạt động tín dụng truyền thống.

Thứ tư, nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng tại các ngân hàng quy mô nhỏ. Ban lãnh đạo các ngân hàng quy mô vừa và nhỏ cần đầu tư hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin, áp dụng chuẩn mực Basel II và Basel III trong xếp hạng tín dụng nội bộ, triển khai hệ thống cảnh báo sớm rủi ro tín dụng trong chu kỳ kiểm định từ 3 đến 6 tháng.

Thứ năm, hoàn thiện chính sách điều hành và giám sát từ Ngân hàng Nhà nước. Ngân hàng Nhà nước cần linh hoạt phân bổ room tín dụng dựa trên chất lượng quản trị và tỷ lệ an toàn vốn (CAR) của từng ngân hàng thương mại. Tăng cường hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên đề về cấp tín dụng vào các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao như bất động sản, trái phiếu doanh nghiệp, bảo đảm an toàn thanh khoản toàn hệ thống.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

Ban điều hành và khối quản trị rủi ro tại các ngân hàng thương mại cổ phần: Báo cáo cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và hệ số tác động cụ thể của từng biến số tài chính, giúp các chuyên viên phân tích rủi ro xây dựng mô hình cảnh báo sớm nợ xấu (Early Warning Model), tối ưu hóa quy trình cấp tín dụng và phân bổ vốn chủ sở hữu an toàn.

Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan hoạch định chính sách tiền tệ: Tài liệu cung cấp góc nhìn thực nghiệm về mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế, mở rộng tín dụng và nợ xấu qua 10 năm (2011–2020), hỗ trợ công tác thiết kế chính sách tiền tệ vĩ mô thận trọng và hoàn thiện khung pháp lý về xử lý nợ xấu.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng dữ liệu bảng, ứng dụng kiểm định khuyết tật mô hình và kỹ thuật xử lý hồi quy FGLS trên phần mềm STATA 14 với bộ dữ liệu 200 quan sát.

Chuyên viên phân tích đầu tư chứng khoán và nhà đầu tư tài chính: Báo cáo giúp người đọc hiểu sâu các chỉ số tài chính vi mô then chốt (NPL, ROE, SIZE, CRE) của 20 ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán (HOSE, HNX), từ đó đưa ra đánh giá chính xác về chất lượng tài sản và triển vọng tăng trưởng của từng mã cổ phiếu ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao mô hình FGLS được lựa chọn làm kết quả ước lượng cuối cùng của luận văn?

Mô hình ước lượng ban đầu REM xuất hiện hai khuyết tật lớn: phương sai sai số thay đổi theo kiểm định Breusch-Pagan LM (p-value = 0,045) và hiện tượng tự tương quan bậc một theo kiểm định Wooldridge với giá trị F(1, 19) = 4,0453. Việc sử dụng phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) giúp triệt tiêu hoàn toàn hai hiện tượng này, bảo đảm ước lượng thu được không chệch và có độ tin cậy thống kê cao nhất.

Tỷ lệ nợ xấu trong quá khứ tác động như thế nào đến nợ xấu năm hiện tại?

Kết quả nghiên cứu thực nghiệm khẳng định tỷ lệ nợ xấu kỳ trước (NPLt-1) có tác động cùng chiều mạnh mẽ nhất đến nợ xấu hiện tại với hệ số hồi quy đạt +0,2048 ở mức ý nghĩa 1%. Điều này chứng minh nợ xấu có tính quán tính rất cao; một khoản nợ xấu không được xử lý dứt điểm sẽ tiếp tục kéo dài thời gian quá hạn và gây áp lực dự phòng lớn cho các năm tài chính tiếp theo.

Mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng kinh tế và nợ xấu ngân hàng được giải thích ra sao?

Tốc độ tăng trưởng GDP có mối quan hệ nghịch chiều rõ rệt với tỷ lệ nợ xấu (hệ số -0,1107, mức ý nghĩa 5%). Khi nền kinh tế tăng trưởng thêm 1%, thu nhập và hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp cùng người dân cải thiện, giúp dòng tiền thanh toán nợ ngân hàng được bảo đảm, từ đó trực tiếp kéo giảm tỷ lệ nợ xấu toàn hệ thống.

Vì sao tăng trưởng tín dụng nhanh lại làm gia tăng nguy cơ nợ xấu?

Tốc độ tăng trưởng tín dụng (CRE) mang hệ số hồi quy dương (+0,0037, mức ý nghĩa 5%). Khi các ngân hàng mở rộng cho vay quá nhanh để cạnh tranh lợi nhuận, tiêu chuẩn thẩm định tín dụng dễ bị nới lỏng và công tác kiểm tra sau giải ngân bị quá tải, khiến các khoản nợ tiềm ẩn rủi ro tích tụ dần và chuyển hóa thành nợ xấu trong tương lai.

Quy mô ngân hàng lớn có giúp giảm tỷ lệ nợ xấu tại Việt Nam không?

Kết quả định lượng cho thấy quy mô ngân hàng (SIZE) có tác động ngược chiều đến nợ xấu ở mức ý nghĩa 5% (hệ số -0,0005). Các ngân hàng có quy mô tổng tài sản lớn sở hữu nguồn lực công nghệ hiện đại, quy trình kiểm soát rủi ro chặt chẽ và khả năng đa dạng hóa danh mục khách hàng tốt hơn, giúp giảm thiểu rủi ro tập trung và hạ thấp tỷ lệ nợ xấu.

Kết luận

Luận văn đã thực hiện phân tích định lượng toàn diện về các nhân tố tác động đến nợ xấu tại 20 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam giai đoạn 2011–2020:

• Xác định 5 nhân tố then chốt ảnh hưởng đến nợ xấu gồm: GDP (-0,1107), NPLt-1 (+0,2048), ROE (-0,0171), SIZE (-0,0005) và CRE (+0,0037).
• Khẳng định tính ưu việt của phương pháp hồi quy FGLS trong việc khắc phục triệt để phương sai sai số thay đổi và tự tương quan trên bộ dữ liệu 200 quan sát.
• Chứng minh tốc độ tăng trưởng tín dụng quá nóng và nợ xấu tích tụ từ quá khứ là hai nguồn cơn chính thúc đẩy nợ xấu gia tăng.
• Đề xuất hệ thống 5 giải pháp đồng bộ kết hợp giữa việc tối ưu hóa danh mục cho vay, nâng tỷ lệ bao phủ nợ xấu trên 100% và chuyển dịch nguồn thu sang dịch vụ.
• Định hình khung chính sách quản lý an toàn vĩ mô cho Ngân hàng Nhà nước trong việc giám sát chặt chẽ room tín dụng giai đoạn 2021–2025.

Đóng góp lớn nhất của nghiên cứu là hoàn thiện bức tranh thực nghiệm về quản trị rủi ro tín dụng tại các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam. Các nhà quản trị ngân hàng và chuyên viên phân tích hãy khai thác ngay bộ khung kinh tế lượng và hệ thống kiến nghị từ công trình này để thiết lập các mô hình cảnh báo sớm, chủ động kiểm soát nợ xấu và bảo đảm an toàn tài chính vững chắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, tác giả đã giới thiệu tông quát về toàn bộ bài nghiên cứu. CHUONG 2: CO SO LY LUAN VE NO XAU VA CAC NHAN TO TAC DONG DEN NO XAU 2. Tổng quan về nợ xau 2. Khai niém vé ng xau Nợ xấu là thuật ngữ phô biến trên thé gidi nhu “Non-performing loans” (NPL), “bad debt”, “doubtful debts”,.

duoc nhiều nhà nghiên cứu sử dụng để chỉ các khoản vay dưới chuẩn, có thê quá hạn và bị nghi ngờ về khả năng thu hồi von chang han nhu Berger N. (2002) gọi đó là các khoản vay có van dé (problem loans), Fofack (2005) thi goi la ng kho doi (doubtful debts), con Ahlem Selma Messai va Fathi Jouni (2013) hay Makri, Tsagkanos và Bellas (2014) sử dụng thuật ngữ Non-performing loans khi nghiên cứu vấn đề này. Hiện tại không có một quy tắc hay chuân mực thống nhất khi thảo luận về vấn đề nợ xấu. Có thể đề cập đến một số khái niệm về nợ xấu như sau: Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): “ Một khoản cho vay được coi là không sinh lời (nợ xấu) khi tiền thanh toán lãi và/hoặc tiền gốc da qua han 90 ngày trở lên, hoặc các khoản thanh toán lãi đến 90 ngày hoặc hơn đã được tái cơ cầu hay gia hạn nợ, hoặc các khoản thanh toán dưới 90 ngày nhưng có các nguyên nhân nghĩ ngờ việc trả nợ sẽ không được thực hiện đầy đủ (người vay phá sản).

Theo Uy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS), họ không đưa ra một định nghĩa cụ thể về nợ xấu. Nhưng trong các hướng dẫn về hoạt động quản lý nợ xấu tại một số quốc gia, họ cho rằng một khoản nợ được coi là không có khả năng hoàn tra khi xảy ra một trong hai hoặc cả hai điều kiện sau: Một là, ngân hàng xác định người đi vay không có khả năng trả nợ đầy đủ khi ngân hàng chưa thực hiện bất cứ động thái gì để thu hồi nợ như xử lý tài sản bảo đảm. Hai là, Người vay đã quả hạn trả nợ (trên 90 ngày). Theo Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), họ cho rằng nợ xấu bao gồm: Những khoản nợ không thể thu hồi được: Những khoản nợ đã hết hiệu lực hoặc những khoản nợ không có căn cứ đề đòi bôi thường tử nợ; người mắc nợ bỏ trôn hoặc mắt tích không còn tài sản dé thanh toán nợ; những khoản nợ mà khách nợ đã cham dirt hoat động kinh doanh, thanh lý tài sản , hoặc kinh doanh thua lỗ và tài sản không đủ để trả nợ.

Nợ có thê thu nhưng không thanh toán đây đủ: Đây là những khoản nợ không có tài sản thế chấp hoặc tài sản thế chấp không đủ trả nợ; những khoản nợ khách hàng vay đồng ý trả nợ nhưng giá trị tài sản không đủ để trang trải cho toàn bộ khoản nợ hoặc thế chấp ở ngân hàng không được chấp nhận về mặt pháp lý dẫn đến người mac no không có khả năng trả nợ đầy đủ; những khoản nợ mà tòa án tuyên bố khách hàng vay phá sản nhưng phần bồi hoản ít hơn dư nợ. Chuẩn mực kế toán quốc tế (IAS) về ngân hàng lại thường đề cập các khoản nợ bị giảm giá trị (Impaired loans) thay vì sử dụng thuật ngữ nợ xấu (Non-performing loans). IAS 39 chi chú trọng đến khả năng hoàn trả của khoản vay bắt luận thời gian quá hạn chưa tới 90 ngày hoặc chưa quá hạn. Tại Việt Nam, khái niệm nợ xấu xuất hiện khi quy định về việc phân loại nợ, trích lập và dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của tô chức tín dụng được ban hành theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN ngày 22/04/2005 của thông đốc NHNN Việt Nam.

Theo quan điểm của NHNN Việt Nam, nợ xấu hay nợ khó đòi là những khoản nợ được phân loại vào nhóm 3 (Nợ dưới tiêu chuẩn), nhóm 4 (Nợ nghỉ nghờ) và nhóm 5 (Nợ có khả năng mắt vốn). Trong đó, về định lượng, nợ nhóm 3 là các khoản nợ quá hạn tử 90 ngày đến 180 ngày; nợ nhóm 4 là các khoan no qua han tr 181 ngay dén 360 ngay vano nhém 5 là các khoản nợ quá hạn trên 360 ngày. Như vậy, theo phương pháp định lượng, cách xác định nợ xấu từ 90 ngày trở lên khá tương đồng giữa khái niệm của các tô chức trên thế giới cũng như tại Việt Nam. Tuy nhiên, để đánh giá một cách đánh giá và toàn điện hơn thì cũng cần xem xét đến khả năng trả nợ của khách hàng.

Phân loại nợ xấu Và phân loại nợ, trích lập và sử dụng dự phòng để xử lý rủi ro tín dụng trong hoạt động ngân hàng của t6 chức tín dụng (Ban hành theo Theo Thông tư 02/2013/TT-NHNN thay thế cho Quyết định 493/2005QĐ-NHNN). Tại điều 6 tô chức tín dụng thực hiện phân loại nợ như sau: Bảng 2.1: Phân loại nợ theo thông tư 02/2013/TT-NHNN ngày 31/01/2013 của NHNN Nhóm nợ Phương pháp định lượng Phương pháp định tính 1. Nợ đủ Có khả năng thu hồi đầy Nợ trong hạn, hoặc quá hạn dưới 10 ngày. tiêu chuân đủ cả gốc và lãi đúng hạn.

Có khả năng thu hồi đầy 2.No can | Quá hạn 10-90 ngày; nợ điều chỉnh hạn trả nợ | đủ cả gốc và lãi, nhưng chú ý lan dau. có dâu hiệu suy giảm khả năng trả nợ. Nợ dưởi Quá hạn 91-180 ngày; no gia han lan dau; Không có khả năng thu hồi nợ gốc và lãi khi đến tiêu chuân miền hoặc giảm lãi. hạn có khả năng tôn that.

Quá hạn từ 180-360 ngày; nợ cơ cầu lại thời 4.Nợ nghỉ | gian trả nợ lần đầu, nhưng lại tiếp tục quá hạn | ,. pO nein) eran s te nifung fa ep tue qua 03 C6 kha nang ton that cao. van dưới 90 ngày; nợ cơ câu lại thời gian trả nợ lan thir hai. No qua hạn trên 360 ngày; nợ có cơ cầu lại 5.Nợ có | thời gian trả nợ lần đầu, nhưng lại ti tục quá ˆ ` ¬ cố x e 8 pwd Không còn khả năng thu khả năng | hạn từ 20 ngày trở lên; nợ có cơ cấu lại thời |,3.

„ kk hoi, mat von. mat von gian trả nợ lần hai nhưng lại quá hạn; nợ cơ cau lại thời gian trả nợ lần thứ ba trở lên. Nguôn: Nguyễn Thành Nam (2013) 2. Nguyên nhân dẫn đến nợ xấu Nguyên nhân dẫn đến nợ xấu có thể phân tích dưới nhiều phương diện, chủ quan và khách quan.

- Nguyên nhân khách quan Môi trường tự nhiên: Nghiên cứu của Goldstein M. (1996) cho rằng khi thời tiết, khí hậu có những biến động như thiên tai, bão lũ, hạn hán, dịch bệnh. sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp và đây cũng chính là nguyên nhân khách quan nằm ở ngoài tầm kiểm soát của ngân hàng. Kết quá là khả năng trả nợ của doanh nghiệp cho ngân hàng sẽ giảm, nhất là các khoản vay nông nghiệp, dẫn đến nợ xấu phát sinh.

Môi trường kinh tế, chính trị, xã hội: Theo Bloem M. (2001), ngân hàng đóng vai trò là một trung gian tài chính của nên kinh tế, vì vậy rủi ro hoạt động của các NHTM chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi trình độ phát triển của nền kinh tế, chính trị xã hội. Khi những yếu tố này tác động tiêu cực đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp sẽ dẫn đến sự suy giảm trong khả năng trả nợ đối với ngân hàng. Môi trường pháp lý: Một quốc gia có hệ thông pháp lý cho hoạt động ngân hàng chưa thực sự chặt chẽ và an toàn sẽ là kẻ hở để một số phân tử lợi dụng gây tốn thất cho hệ thống ngân hàng.

Sự không đồng nhất và chồng chéo của các pháp luật sẽ khiến cơ quan lúng túng trong việc cập nhật và áp dụng khi xử lý tranh chấp vẻ tài sản đảm bảo; hệ thong quy dinh, quy tắc về kế toán kiểm toán chưa đủ sức mạnh thực hiện sẽ khiến số liệu không đủ cơ sở vững chắc, tin cậy để thâm định cho vay. Tín dụng chỉ định của chính phú: thường xảy ra ở các ngần hàng quốc doanh, thông qua việc chỉ định của các ngân hàng này sẽ không quan tâm đến giai đoạn thâm định cũng như kiểm soát trước và sau khi cấp tín dụng dẫn đến chất lượng tín dụng không được đảm bảo. Sự yếu kém trong hoạt động kinh doanh của khách hàng, doanh nghiệp: năng lực tài chính của khách hàng là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc ngân hàng có nên quyết định cấp vốn hay không. Một doanh nghiệp có năng lực điều hành va quan ly kém sẽ dẫn đến hoạt động kinh doanh kém hiệu quả, từ đó ảnh hưởng đến khả năng trả nợ của khách hàng.

Đạo đức khách hàng: rủi ro tín dụng xảy ra trong một số trường hợp khách hàng cô ý cũng cấp sai số liệu tài chính, làm ảnh hưởng đến việc thâm định và cấp tín dụng dẫn đến khó khăn trong việc thu hồi nợ của ngân hàng hay khách hàng cố tình sử dụng vốn sai mục đích, thậm chí còn có khách hàng cố tình lợi dụng chính sách, kẻ hở của pháp luật để tính toán, lừa đảo, sử dụng vốn sai mục đích ban đầu, vay không có ý định trả nợ. - Nguyên nhân chủ quan Sự quản lý yếu kém của ngân hàng: theo Brownbridge (1998) việc quản trị rủi ro yêu kém khiến ngân hàng đánh giá, ngăn ngừa rủi ro thị trường yếu, từ đó làm tăng tỷ lệ nợ xấu cho ngân hàng. Các ngân hàng chưa chú trọng đến quản trị danh mục cho vay, dẫn đến tỷ trọng các khoản vay có rủi ro cao thường lớn, thêm vào đó là việc chạy theo lợi nhuận khiến một số ngân hàng lại lơ là trong công tác phòng ngừa, dự báo khi tập trung vốn vào những danh mục cho vay có rủi ro cao như cho vay để đầu tư vào chứng khoán, bất động sản. Vì vậy khi có những biến động trên thị trường chứng khoán hay thị trường bất động sản cũng là lúc nợ xấu trong những lĩnh vực này tăng lên.

Chính sách tín dụng: một chính sách tín dụng không đầy đủ, đồng bệ và thống nhất khiến việc cấp tín dụng không trao đúng đối tượng, tiềm ấn nguy cơ rủi ro cho các NHTM. Bên cạnh đó, để thu hút khách hàng và chiếm lĩnh thị phần, nhiều NHTM đã nới lỏng điều kiện tín dụng như bỏ qua một số bước trong quy trình tín dụng, tự ý hạ thấp tiêu chuẩn đánh giá khách hàng, công tác kiêm tra, thâm định cấp tín dụng không hoạt động hiệu quả. Điều này là một nguyên nhân làm gia tăng nợ xấu của các NHTM.