Đánh giá hiệu quả bù dịch sau vận động bằng nước dừa, Oresol và nước khoáng

Luận văn đánh giá hiệu quả bù dịch sau vận động bằng nước dừa, oresol và nước khoáng. So sánh và tìm ra lựa chọn tối ưu để phục hồi điện giải.

• Tác giả: Phạm Thị Hải Yến
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Ngọc Hiền
• Trường học: Trường Đại Học Vinh
• Chuyên ngành: Sinh Học Thực Nghiệm
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Bù Dịch Sau Vận Động Bằng Nước Dừa Non, Oresol Và Nước Khoáng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Sinh Học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Vinh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lượng nước trong cơ thể
• 1.1.1. Hàm lượng nước trong cơ thể
• 1.1.2. Phân bố nước trong cơ thể
• 1.1.3. Chức năng của nước trong cơ thể
• 1.1.3.1. Là dung môi
• 1.1.3.2. Chất phản ứng
• 1.1.3.3. Chất bôi trơn
• 1.1.3.4. Điều hòa nhiệt độ
• 1.1.3.5. Nước cung cấp nguồn chất khoáng cho cơ thể
• 1.1.4. Nhu cầu nước của cơ thể
• 1.1.5. Nguồn nước cung cấp cho cơ thể
• 1.2. Các chất điện giải trong cơ thể
• 1.2.1. Phân bố chất điện giải trong cơ thể
• 1.2.2. Vai trò của một số chất điện giải trong cơ thể
• 1.2.2.1. Ion natri (Na+)
• 1.2.2.2. Ion kali (K+)
• 1.2.2.3. Ion clo (Cl-)
• 1.2.2.4. Nguồn gốc của các chất khoáng trong cơ thể
• 1.2.2.5. Sự đào thải chất khoáng của cơ thể
• 1.3. Sự trao đổi nước và điện giải của cơ thể
• 1.3.1. Trao đổi nước và điện giải qua màng tế bào

Tóm tắt

I. Tại sao bù dịch sau vận động là cần thiết

Trong quá trình vận động, cơ thể tiêu hao năng lượng gấp 10-20 lần so với lúc nghỉ ngơi. Lượng vận động càng lớn, sinh nhiệt càng nhiều, dẫn đến mất nước và điện giải qua mồ hôi. Một người có thể mất hơn 1 lít nước trong 1 giờ tập luyện. Sự mất nước này ảnh hưởng đến hệ tim mạch, giảm thể tích máu, gây rối loạn chuyển hóa tế bào và đau co cứng cơ. Do đó, bù dịch sau vận động không chỉ giúp phục hồi nhanh mà còn duy trì sức khỏe và hiệu suất tập luyện. Việc bù đắp nước và điện giải đúng cách sẽ giúp cơ thể cân bằng chất lỏng hiệu quả.

1.1. Quá trình mất nước trong tập luyện

Khi vận động, cơ thể tăng bài tiết mồ hôi để điều hòa thân nhiệt. Lượng nước mất đi có thể vượt quá 1 lít mỗi giờ tùy thuộc vào cường độ tập luyện và điều kiện thời tiết. Mất nước làm giảm thể tích máu, ảnh hưởng đến tuần hoàn máu và hiệu suất cơ thể, đặc biệt trong điều kiện tập luyện với cường độ cao.

1.2. Tầm quan trọng của điện giải

Không chỉ mất nước, cơ thể cũng mất điện giải (natri, kali, clorua) qua mồ hôi. Phục hồi sự mất nước cần bù đủ cả điện giải để đảm bảo cân bằng chất lỏng. Nếu chỉ uống nước tinh khiết mà không bù điện giải, cơ thể sẽ không phục hồi hoàn toàn.

II. Nước dừa non lựa chọn tự nhiên

Nước dừa non là một trong những giải pháp tự nhiên tốt nhất để bù dịch sau vận động. Nước dừa chứa các chất điện giải quan trọng như natri, kali và magie, cùng với carbohydrate tự nhiên giúp cơ thể hấp thụ nước hiệu quả. Thành phần osmolarity của nước dừa gần giống với huyết tương, giúp nước được hấp thụ nhanh chóng. Ngoài ra, nước dừa có vị ngon tự nhiên kích thích vị giác, khuyến khích người uống tiêu thụ nhiều hơn, từ đó bù đắp tốt hơn lượng nước đã mất. Ở Việt Nam, nước dừa là thức uống dễ kiếm, giá thành rẻ và an toàn cho sức khỏe.

2.1. Thành phần dinh dưỡng của nước dừa

Nước dừa non chứa kali, natri, clorua, magie và các ion quan trọng khác. Ngoài ra còn có carbohydrate tự nhiên giúp cơ thể phục hồi năng lượng. Thành phần này gần giống với dung dịch bù dịch y tế, nhưng hoàn toàn từ thiên nhiên.

2.2. Ưu điểm bù dịch với nước dừa

Hấp thụ nhanh, có vị ngon kích thích uống nhiều hơn, giá rẻ, an toàn và dễ kiếm tại Việt Nam. Nước dừa không chứa chất bảo quản hay hóa chất nhân tạo, phù hợp cho bù dịch lâu dài.

III. Oresol dung dịch bù dịch y tế

Oresol (Oral Rehydration Solution) là dung dịch bù dịch được khuyến cáo bởi WHO và các tổ chức y tế quốc tế. Oresol được pha với tỷ lệ nước, muối và đường cụ thể, đảm bảo bù đúng lượng điện giải cần thiết. Dung dịch này được thiết kế để hấp thụ nước hiệu quả nhất, giúp cơ thể nhanh chóng hồi phục cân bằng chất lỏng. So với nước tinh khiết, Oresol có khả năng bù dịch toàn diện với liều lượng chính xác. Tuy nhiên, Oresol có vị mặn nhẹ, có thể không hấp dẫn như nước dừa đối với một số người.

3.1. Cơ chế hoạt động của Oresol

Oresol hoạt động theo nguyên lý co-transport glucose-sodium, giúp nước được hấp thụ qua ruột nhanh chóng. Tỷ lệ glucose:sodium:chloride được tính toán khoa học để tối ưu hóa quá trình bù dịch.

3.2. Hiệu quả bù dịch của Oresol

Oresol là lựa chọn chính thức y tế được nhiều quốc gia khuyến cáo. Nó đảm bảo bù đủ nước và điện giải với liều lượng chuẩn, nhưng vị mặn có thể làm giảm khả năng uống nhiều so với nước dừa.

IV. Nước khoáng bù dịch hiện đại

Nước khoáng chứa các chất khoáng thiên nhiên như canxi, magie và các ion khác, tuy nhiên hàm lượng điện giải và carbohydrate thường không đủ để bù dịch hiệu quả sau vận động so với nước dừa hay Oresol. Nước khoáng chủ yếu cung cấp nước và một số chất khoáng, nhưng không có đủ natri và kali cần thiết để phục hồi cân bằng điện giải hoàn toàn. Khi so sánh ba loại dịch, nước khoáng là lựa chọn ít hiệu quả nhất cho bù dịch chuyên biệt sau vận động cường độ cao. Tuy nhiên, nước khoáng vẫn có thể sử dụng để bù nước cơ bản trong các hoạt động nhẹ.

4.1. Thành phần và hạn chế của nước khoáng

Nước khoáng chứa canxi, magie, kali nhưng hàm lượng thường thấp. Thiếu carbohydrate và natri đủ để hấp thụ nước tối ưu, làm hiệu quả bù dịch kém hơn hai lựa chọn còn lại.

4.2. Khi nào nên sử dụng nước khoáng

Nước khoáng phù hợp cho bù nước hàng ngày và hoạt động thể chất nhẹ. Đối với vận động viên cần phục hồi nhanh sau tập luyện cường độ cao, nước dừa hoặc Oresol là lựa chọn tốt hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hoạt động thể dục thể thao cường độ cao, tốc độ tiêu hao năng lượng và trao đổi chất của cơ thể tăng gấp 10 đến 20 lần so với lúc nghỉ ngơi. Để điều hòa thân nhiệt, cơ thể tăng tiết mồ hôi dẫn đến thất thoát chất lỏng từ 1,0 đến 2,5 lít nước trong mỗi giờ vận động. Tình trạng mất nước vượt quá 2,0% trọng lượng cơ thể làm suy giảm thể tích huyết tương, tăng độ nhớt của máu và gây rối loạn chuyển hóa tế bào nghiêm trọng. Khảo sát thực tế tại các trung tâm thể thao cho thấy 100% vận động viên có cảm giác khát dữ dội và 67,5% xuất hiện tình trạng nước tiểu ít, sẫm màu do thói quen bù nước tự phát bằng nước lọc hoặc trà đá.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là xác định giải pháp bù dịch tối ưu, an toàn và phù hợp với điều kiện sinh thái tại Việt Nam nhằm khôi phục nhanh chóng cân bằng nội môi. Mục tiêu cụ thể của luận văn là đánh giá và so sánh hiệu quả bù nước cùng các ion điện giải (Na+, K+, Ca2+, Cl-) sau vận động giữa ba loại dung dịch: nước dừa non tự nhiên, dung dịch Oresol tiêu chuẩn và nước khoáng thiên nhiên.

Nghiên cứu thực nghiệm được triển khai trên 21 nam sinh viên chuyên ngành thể dục thể thao tại tỉnh Thanh Hóa trong điều kiện nhiệt độ môi trường 29°C đến 31°C. Kết quả mang lại ý nghĩa khoa học sâu sắc khi chứng minh nước dừa non giúp phục hồi hơn 95% lượng dịch hao hụt sau 120 phút, đồng thời thiết lập lại nồng độ điện giải máu vượt trội so với các loại đồ uống thông thường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở lý thuyết của đề tài dựa trên nguyên lý cân bằng chất lỏng và điều hòa áp lực thẩm thấu nội môi. Nước chiếm từ 55% đến 65% trọng lượng cơ thể người trưởng thành, phân bổ tại hai khu vực chính gồm nội bào (55%) và ngoại bào (45%). Khi vận động cơ bắp liên tục, khoảng 75% đến 80% năng lượng chuyển hóa thành nhiệt năng. Quá trình bay hơi 1 lít mồ hôi qua da giúp cơ thể giải phóng khoảng 580 kcal nhiệt lượng, nhưng đồng thời làm mất đi một lượng lớn ion khoáng chất.

Lý thuyết vận chuyển ion qua màng bán thấm và cơ chế hoạt động của bơm Na-K giải thích sự dịch chuyển nước giữa gian bào và lòng mạch. Mất mồ hôi trong thể thao là quá trình mất nước nhược trương, làm nồng độ Na+ ngoại bào (bình thường khoảng 140 đến 147 mEq) và K+ nội bào (khoảng 150 mEq) biến động mạnh, dẫn đến hiện tượng máu cô đặc.

Mô hình phục hồi thể dịch hiện đại khẳng định việc bù nước sau vận động đòi hỏi lượng chất lỏng nạp vào phải đạt 120% đến 150% lượng thể trọng sụt giảm. Đồng thời, dung dịch bù dịch cần đáp ứng các tiêu chuẩn cảm quan thuận lợi để kích thích phản xạ uống tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế thực nghiệm giao chéo có đối chứng trước và sau trên cùng một nhóm đối tượng, mỗi lần thử nghiệm cách nhau 7 ngày để loại trừ sai số tích lũy. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức thực nghiệm lặp lại với hệ số ảnh hưởng chuẩn đạt 23,26 đối tượng. Từ 25 nam sinh viên năm thứ nhất được chọn ngẫu nhiên tại Trường Cao đẳng Thể dục Thể thao Thanh Hóa, có 21 đối tượng hoàn thành đầy đủ toàn bộ quy trình thử nghiệm (tuổi trung bình 19,90 ± 1,84 tuổi, chiều cao 1,67 ± 0,03 m, cân nặng 64,0 ± 1,56 kg).

Đối tượng chạy trên máy tập ở cường độ 60% VO2 max (tốc độ chạy trung bình 169,52 ± 13,08 m/phút xác định qua bài kiểm tra Cooper 12 phút) trong 90 phút liên tục tại phòng thí nghiệm có nhiệt độ kiểm soát 29°C đến 31°C. Lượng dịch bù được tính bằng 120% thể trọng sụt giảm, chia làm 3 đợt trong 2 giờ phục hồi: phút 0 bù 50%, phút 30 bù 40% và phút 60 bù 30%.

Mẫu máu tĩnh mạch và nước tiểu được thu thập tại các mốc 0, 60 và 120 phút của giai đoạn phục hồi để phân tích hemoglobin, hematocrit, tỷ trọng nước tiểu, độ pH và điện giải đồ trên hệ thống máy xét nghiệm tự động. Toàn bộ số liệu được xử lý bằng kiểm định t-test ghép cặp trên phần mềm SPSS 13.0 với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Sau 90 phút chạy ở cường độ 60% VO2 max, các đối tượng nghiên cứu sụt giảm trung bình 1,80 ± 0,25 kg thể trọng, tương đương mức mất nước khoảng 2,8% trọng lượng cơ thể ban đầu. Tổng lượng dịch bù trung bình cho mỗi cá nhân đạt 2,16 ± 0,40 lít. Sau 120 phút bù dịch, mức thâm hụt thể trọng giảm xuống chỉ còn 0,07 đến 0,19 kg ở cả ba nhóm dung dịch, khẳng định hiệu quả bù đắp thể tích tuần hoàn rõ rệt.

Nồng độ Na+ huyết tương tăng vọt từ mức ban đầu 139,38 ± 1,80 mmol/l lên 146,90 ± 1,92 mmol/l ngay sau vận động do hiện tượng máu bị cô đặc. Khi được bù bằng nước dừa non và dung dịch Oresol, nồng độ Na+ giảm nhanh về mức ổn định 140,57 ± 1,75 mmol/l sau 120 phút (p < 0,05), trong khi nhóm dùng nước khoáng giảm chậm hơn, đạt 141,43 ± 1,94 mmol/l. Nồng độ K+ máu sau chạy đạt đỉnh 5,40 ± 0,35 mmol/l và được tái lập về mức 4,72 ± 0,30 mmol/l ở nhóm Oresol và 4,78 ± 0,34 mmol/l ở nhóm nước dừa non.

Đặc biệt, khả năng cân bằng nồng độ ion Ca2+ trong máu của nước dừa non đạt hiệu quả cao nhất. Nồng độ Ca2+ giảm từ 2,87 ± 0,15 mmol/l lúc kết thúc chạy xuống 2,41 ± 0,16 mmol/l sau 120 phút bù nước dừa (p < 0,05), vượt trội hơn so với nhóm nước khoáng (2,51 ± 0,16 mmol/l) và nhóm Oresol (2,65 ± 0,15 mmol/l).

Thảo luận kết quả

Hiệu quả hồi phục xuất sắc của nước dừa non bắt nguồn từ thành phần sinh hóa tự nhiên chứa 3,12 g/l K+, 2,90 g/l Ca2+, 1,50 g/l Na+ cùng các loại đường đơn dễ hấp thu. Hàm lượng carbohydrate tự nhiên trong nước dừa thúc đẩy quá trình đồng vận chuyển natri và nước qua tế bào biểu mô ruột non vào mao mạch máu.

Khi trình bày dữ liệu động học biến thiên chất điện giải qua các biểu đồ đường và bảng so sánh đa thời điểm (0, 60, 120 phút), đồ thị suy giảm ion của nhóm nước dừa non thể hiện độ dốc mượt mà, phản ánh tốc độ tái lập cân bằng nội môi tương đương Oresol dược phẩm nhưng có ưu thế vượt bậc về chỉ số canxi tự do.

So sánh với các công bố khoa học quốc tế trong cùng lĩnh vực dinh dưỡng vận động, kết quả này hoàn toàn nhất quán với các thử nghiệm lâm sàng trước đây về khả năng dung nạp chất lỏng của nước dừa tươi. Khảo sát cảm quan thực tế cũng ghi nhận nước dừa non có vị thơm ngọt thanh mát, không gây cảm giác đầy bụng hay buồn nôn như khi uống Oresol nồng độ đậm đặc, giúp vận động viên dễ dàng uống đủ lượng dịch khuyến nghị 120%.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình bù dịch 120% sau tập luyện: Ban huấn luyện và cán bộ y tế thể thao cần triển khai đo thể trọng trước và sau buổi tập để tính toán lượng dịch cần bù theo công thức 120% trọng lượng hao hụt. Mục tiêu duy trì tỷ lệ mất nước dưới 1,0% thể trọng sau 2 giờ nghỉ ngơi, áp dụng thường quy cho tất cả các buổi tập kéo dài trên 60 phút.

2. Ứng dụng nước dừa non làm đồ uống phục hồi chuyên sâu: Khuyến khích các câu lạc bộ và vận động viên sử dụng nước dừa non tự nhiên bổ sung thêm khoảng 1,0 đến 1,5 g muối ăn (NaCl) cho mỗi lít để tối ưu hóa nồng độ natri ngoại bào. Giải pháp này hướng tới mục tiêu nâng cao 15% tốc độ tái tạo glycogen cơ bắp và giảm 80% triệu chứng chuột rút sau thi đấu.

3. Thiết lập hệ thống theo dõi màu sắc và tỷ trọng nước tiểu: Bộ phận y tế học đường và các trung tâm thể thao cần trang bị thang đo màu sắc nước tiểu và khúc xạ kế đo tỷ trọng (duy trì ngưỡng an toàn từ 1,015 đến 1,025) để kiểm soát tình trạng bù dịch định kỳ 30 ngày một lần.

4. Tổ chức các chương trình đào tạo kỹ thuật uống nước ngắt quãng: Sở Thể dục Thể thao và các viện nghiên cứu cần phối hợp mở các khóa tập huấn cho huấn luyện viên trong vòng 6 tháng tới. Hướng dẫn vận động viên chia nhỏ lượng nước thành các ngụm từ 150 đến 200 ml, uống cách quãng 20 đến 30 phút một lần nhằm tránh gây quá tải thể tích tâm thu và áp lực dạ dày.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Vận động viên và người tập luyện thể thao cường độ cao: Nắm bắt cơ chế mất 1,8 kg thể trọng trong 90 phút vận động để chủ động bù đủ 120% lượng dịch, phòng tránh kiệt sức và co cứng cơ bắp.

2. Huấn luyện viên và chuyên gia dinh dưỡng thể lực: Khai thác dữ liệu thực nghiệm về hàm lượng điện giải trong nước dừa non (3,12 g/l K+ và 2,90 g/l Ca2+) để xây dựng thực đơn đồ uống tự nhiên, tiết kiệm chi phí cho đội tuyển.

3. Bác sĩ y học thể thao và cán bộ y tế cơ sở: Ứng dụng mô hình đánh giá biến thiên hemoglobin, hematocrit và điện giải đồ máu để chẩn đoán chính xác mức độ mất nước nhược trương do mồ hôi.

4. Giảng viên và học viên cao học chuyên ngành sinh học, y sinh học: Tham khảo thiết kế thực nghiệm giao chéo chuẩn mực với ngưỡng tải 60% VO2 max và phương pháp phân tích thống kê sinh học trên SPSS.

Câu hỏi thường gặp

1. Uống nước lọc thông thường sau khi vận động nặng có đủ bù dịch không? Nước lọc thông thường không đủ để phục hồi thể dịch vì thiếu hụt các chất điện giải cần thiết. Khi cơ thể mất hơn 1,0 lít mồ hôi mỗi giờ, việc chỉ uống nước lọc nguyên chất sẽ làm loãng dịch ngoại bào, gây ra tình trạng mất nước nhược trương và kích thích thận bài tiết nhiều nước tiểu hơn.

2. Nước dừa non có ưu điểm gì vượt trội so với dung dịch Oresol tiêu chuẩn? Nước dừa non chứa hàm lượng kali tự nhiên đạt 3,12 g/l cùng 2,90 g/l canxi và đường tự nhiên, tạo vị thơm ngon dễ uống. Ngược lại, Oresol có vị lợ khó uống, dễ gây buồn nôn khi vận động viên phải tiêu thụ lượng lớn trên 2,0 lít trong thời gian ngắn.

3. Cách tính lượng nước chính xác cần bù sau mỗi buổi tập luyện thể thao? Lượng dịch cần bù được tính bằng chênh lệch trọng lượng cơ thể trước và sau khi tập nhân với hệ số 120%. Ví dụ, nếu vận động viên sụt giảm 1,8 kg sau buổi chạy 90 phút, lượng nước cần bổ sung vào cơ thể trong 2 giờ đầu là khoảng 2,16 lít.

4. Mất bao nhiêu phần trăm trọng lượng cơ thể thì bắt đầu làm giảm sút thành tích? Khi cơ thể mất một lượng nước tương đương 1,0% đến 2,0% trọng lượng cơ thể, nhịp tim đã tăng thêm khoảng 8 nhịp/phút và thân nhiệt tăng 0,3°C. Nếu mức mất nước vượt quá 4,0% thể trọng, sức mạnh và sức bền cơ bắp sẽ suy giảm nghiêm trọng.

5. Nên phân chia thời gian uống nước trong 2 giờ sau vận động như thế nào? Tổng lượng dịch bù nên được chia làm 3 đợt ngắt quãng: thời điểm 0 phút ngay sau khi nghỉ ngơi bù 50% tổng lượng nước mất, thời điểm 30 phút bù tiếp 40% và thời điểm 60 phút bù 30% còn lại để ổn định thể tích tuần hoàn.

Kết luận

• Vận động thể lực kéo dài 90 phút ở cường độ 60% VO2 max làm sụt giảm trung bình 1,80 kg thể trọng và gây cô đặc máu rõ rệt.
• Bù 120% lượng dịch tổn hao trong 2 giờ giúp phục hồi hơn 95% thể tích nước bị mất qua mồ hôi.
• Nước dừa non mang lại hiệu quả hạ nồng độ Na+ và K+ máu tương đương Oresol, đồng thời tối ưu hóa nồng độ ion Ca2+ về mức 2,41 mmol/l.
• Cảm quan ngọt dịu tự nhiên của nước dừa non giúp cải thiện khả năng dung nạp chất lỏng, vượt trội so với các loại đồ uống bù điện giải công nghiệp.
• Cần tiếp tục mở rộng quy mô thử nghiệm lâm sàng trên các bộ môn thể thao đối kháng và bơi lội trong giai đoạn 1 đến 2 năm tới. Huấn luyện viên và vận động viên hãy áp dụng ngay giải pháp bù nước dừa non tự nhiên sau mỗi buổi tập để nâng cao thể lực và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong tập luyện TDTT sự tiêu hao năng lƣợng và trao đổi chất của cơ thể lúc tập luyện lớn gấp 10-20 lần so với lúc nghỉ ngơi. Phần lớn năng lƣợng tiêu hao cho hoạt động cơ bắp, phần khác cho quá trình chuyển hoá. Lƣợng vận động tập luyện càng lớn, sinh nhiệt càng nhiều, thân nhiệt càng cao.

Do đó để điều hòa thân nhiệt, cơ thể tăng thải nhiệt bằng tăng bài tiết mồ hôi, vì thế sẽ xảy ra tình trạng cơ thể mất nƣớc và điện giải [4]. Lƣợng nƣớc mà cơ thể mất trong tập luyện có thể vƣợt quá 1 lít nƣớc/1 giờ [22]. Mất nƣớc và điện giải sẽ làm ảnh hƣởng đến hoạt động của hệ tim mạch, giảm thể tích máu, giảm bài tiết nƣớc tiểu, gây rối loạn chuyển hoá tế bào, làm tăng urê máu, gây đau và co cứng cơ [3], [4]. Sự bù đắp nƣớc và điện giải trƣớc và trong quá trình vận động là không đủ để bù lại lƣợng chất lỏng đã bị mất nhất là trong điều kiện tập luyện với cƣờng độ cao và khí hậu nóng ẩm [14].

Ngoài ra, phục hồi sự mất nƣớc sau tập luyện không chỉ yêu cầu bù lƣợng nƣớc đã tổn hao mà còn cần tính đến bù đủ điện giải đã mất. Do vậy, để giúp cơ thể nhanh chóng hồi phục cân bằng nƣớc và điện giải, cần bù đắp một lƣợng nƣớc và điện giải ngay sau vận động. Một trong những yêu cầu để phục hồi đƣợc lƣợng nƣớc đã mất sau tập luyện TDTT là lƣợng nƣớc uống bù vào phải lớn hơn lƣợng nƣớc đã tổn hao [4], [14], [34]. Sau vận động do mất nƣớc nhiều nên cơ thể mệt mỏi, cảm giác vị giác kém và việc uống nƣớc để phục hồi cân bằng chất lỏng là khó khăn do vậy nếu nƣớc khó uống sẽ hạn chế sự bù nƣớc sau vận động.

Bởi vậy cảm quan của nƣớc uống rất quan trọng vì nó sẽ kích thích vị giác của ngƣời uống giúp uống đƣợc nhiều hơn [34]. Tại Việt Nam theo khảo sát của Trung tâm dinh dƣỡng và Sở TDTT thành phố Hồ Chí Minh, đa số vận động viên bù nƣớc một cách tự phát do 3 khát chứ chƣa ý thức rõ ràng về việc bù nƣớc để phục hồi cân bằng chất lỏng cho cơ thể [7]. Trên thế giới cũng đã có một số công trình nghiên cứu về bù dịch cho vận động viên sau vận động nhƣ “Đánh giá hiệu quả bù dịch của nƣớc dừa với đồ uống giải khát chứa carbonhydrate và nƣớc lọc [34] hay “Phục hồi sự mất nƣớc sau vận động với nƣớc giải khát thông thƣờng và nƣớc tinh khiết” [26]. Dù vậy, số lƣợng các nghiên cứu về vấn đề này còn ít, các loại dịch dùng để bù nƣớc và điện giải sau vận động cũng chƣa phong phú và đặc biệt là không thích hợp cho điều kiện ở Việt Nam.

Để làm phong phú thêm các nghiên cứu cho vấn đề này và đƣa ra gợi ý cho việc lựa chọn, sử dụng một loại dịch phù hợp nhằm phục hồi tổn hao chất lỏng và điện giải sau vận động chúng tôi thực hiện nghiên cứu: “Đánh giá hiệu quả bù dịch sau vận động bằng nước dừa non, oresol và nước khoáng” 2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài - Đánh giá hiệu quả bù dịch sau vận động của nƣớc dừa non, dung dịch oresol và nƣớc khoáng. - So sánh hiệu quả bù dịch sau vận động giữa nƣớc dừa non với dung dịch oresol và với nƣớc khoáng. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.

Lƣợng nƣớc trong cơ thể 1. Hàm lượng nước trong cơ thể Nƣớc chiếm tỷ lệ lớn nhất trong cơ thể, ở ngƣời trƣởng thành nƣớc chiếm khoảng 55 - 65% trọng lƣợng cơ thể và thay đổi theo tuổi, giới tính, thể trạng. Ngay trong một cơ thể hàm lƣợng nƣớc cũng thay đổi theo tổ chức và các cơ quan khác nhau [14]. Tỷ lệ nƣớc trong cơ thể trẻ em và ngƣời trƣởng thành Đối tƣợng (năm tuổi) % nƣớc Trẻ em Sơ sinh 75 1 tuổi 58 6- 7 tuổi 62 Nam trƣởng thành 16- 30 tuổi 58,9 31- 60 tuổi 54,7 61- 69 tuổi 51,6 Nữ trƣởng thành 16- 30 tuổi 50,9 31- 91 tuổi 45,2 1.

Phân bố nước trong cơ thể Nƣớc đƣợc phân bố đều khắp mọi tổ chức trong cơ thể và đƣợc chia làm hai khu vực: - Nƣớc trong tế bào chiếm khoảng 55% tổng lƣợng nƣớc của toàn bộ cơ thể và chủ yếu là nƣớc kết hợp. 5 - Nƣớc ngoài tế bào chiếm 45% tổng lƣợng nƣớc của toàn bộ cơ thể và là nƣớc tự do hay nƣớc lƣu thông. Nƣớc ngoài tế bào đƣợc chia làm hai loại: Nƣớc trong mạch máu và nƣớc ở gian bào. Giữa hai phần đƣợc phân cách bởi thành mạch máu; thành mạch cũng cho nƣớc đi qua một cách chọn lọc và kiểm soát chặt chẽ những chất hoá học đi qua.

Thể tích nƣớc trong mạch máu và trong tế bào tƣơng đối hằng định. Nƣớc gian bào có thể tăng hoặc giảm để đáp ứng với tổng lƣợng nƣớc trong cơ thể. Trong trƣờng hợp này phần lớn nƣớc gian bào đƣợc coi nhƣ là một „„vùng đệm‟‟, từ đó nƣớc có thể vào trong tế bào hoặc ra ngoài tế bào để cân bằng nồng độ nƣớc giữa trong và ngoài tế bào. Nƣớc trong và ngoài tế bào bị phân cách bởi màng bán thấm của tế bào; màng này cho phép nƣớc đi qua một cách có chọn lọc.

Sự phân bố nƣớc trong cơ thể Nƣớc theo khu vực Tỷ lệ % Trong tế bào 55% Ngoài tế bào 45% Trong huyết tƣơng, bạch huyết 7,5% Các mô liên kết 7,5% Tổ chức xƣơng sụn 8,0% Các dịch sinh học khác 2,0% Nƣớc di chuyển giữa các vùng trong cơ thể theo cơ chế khuếch tán thụ động. Nƣớc di chuyển từ vùng có nồng độ nƣớc cao tới vùng có nồng độ nƣớc thấp. Con đƣờng này đƣợc gọi là quá trình thẩm thấu. Hƣớng di chuyển của nƣớc khi thẩm thấu phụ thuộc vào nồng độ chất hoà tan trong dung dịch, áp lực thẩm thấu và phụ thuộc vào mặt trong hay ngoài của màng thẩm thấu.

Sự di chuyển của nƣớc sẽ ngừng lại khi áp lực thẩm thấu của hai màng tế bào cân bằng nhau. Nhƣ vậy nƣớc có thể di chuyển qua màng tế bào một cách tự do 6 nhằm cân bằng áp lực thẩm thấu trong và ngoài màng tế bào. Đây là con đƣờng cơ bản của việc tự điều hoà áp lực thẩm thấu của cơ thể, điều hoà nƣớc giữa các khoang của cơ thể, giữa trong và ngoài tế bào. Chức năng của nước trong cơ thể 1.

Là dung môi Dung môi là một dung dịch lỏng để hoà tan nhiều chất hoá học khác nhau; nƣớc là một dung môi sống. Không có dung dịch nƣớc rất ít các phản ứng hoá học có thể xảy ra, các chức năng sống của cơ thể không thể điều hoà và thực hiện đƣợc. Nhờ việc hoà tan vào dung môi trong hoặc ngoài tế bào mà các chất hoá học của cơ thể sống có thể tồn tại và linh động thực hiện các chức năng trong cơ thể sống. Khi thực phẩm vào cơ thể, nó sẽ đƣợc tiếp xúc ngay với các dịch tiêu hoá (chứa nhiều nƣớc) tại nƣớc bọt, trong dạ dày, ruột non.

Thực phẩm đƣợc nhào trộn và phản ứng với các chất hoá học để thực hiện chức năng tiêu hoá. Các chất dinh dƣỡng sẽ đƣợc hấp thu vào máu: Máu chứa khoảng 3 lít nƣớc. Nƣớc trong mạch máu giúp cho máu có dạng lỏng và hoà tan các chất dinh dƣỡng, để vận chuyển chúng đến các mô và tế bào của cơ thể. Nƣớc trong mách máu còn có vai trò quan trọng trong việc vận chuyển nhiều chất quan trọng khác nhƣ hoocmon, các kháng thể từ nơi tổng hợp đến tận cơ quan sử dụng chúng.

Những chất thừa sinh ra trong quá trình chuyển hoá nhƣ cacbon dioxit, urê… cũng đƣợc hoà tan trong nƣớc của máu và đƣợc chuyển đến thận và phổi để vận chuyển ra ngoài. Những sản phẩm thừa của quá trình chuyển hoá trong tế bào sẽ đi theo con đƣờng ngƣợc lại để ra khỏi tế bào. Nƣớc trong tế bào là một môi trƣờng để các chất dinh dƣỡng tham gia vào các phản ứng sinh hoá nhằm xây dựng và duy trì tế bào. Nƣớc cũng là môi trƣờng để các chất chuyển hoá đƣợc vận chuyển từ các cơ quan khác nhau trong tế bào, tạo nên môi trƣờng thuận lợi cho các phản ứng xảy ra trong tế bào.

7 Nƣớc đóng vai trò quan trọng trong việc trong việc duy trì cấu trúc và hình dạng của màng tế bào. Sự tƣơng tác chọn lọc giữa phân tử nƣớc và phần ƣa nƣớc của màng tế bào tạo nên một lực đẩy chuỗi hydrocacbon kị nƣớc tạo nên và duy trì cấu trúc của màng tế bào. Chất phản ứng Các chất tham gia vào phản ứng hoá học đƣợc gọi là chất phản ứng. Nƣớc là một chất phản ứng tham gia vào các phản ứng khác nhau của cơ thể.

Trong quá trình phản ứng, phân tử nƣớc thƣờng bị phân tách, cho nguyên tử H, ion H+, nguyên tử O, ion O2-, nhóm OH hoặc OH- tham gia vào các phản ứng hoá học của cơ thể. Trong phản ứng thủy phân các phần tử có trọng lƣợng lớn nhƣ polysacchariede, chất béo, đạm đƣợc phân cắt thành các phần tử nhỏ hơn khi phản ứng với nƣớc. Trong quá trình thủy phân, ion H+ từ nƣớc đƣợc tách ra và gắn vào các phần tử nhỏ mới tạo thành, trong khi đó phần OH- còn lại sẽ gắn với các sản phẩm khác của phản ứng. Nƣớc còn tham gia vào nhiều sản phẩm khác của các phản ứng trong tế bào.

Chất bôi trơn Các dung dịch lỏng có tính bôi trơn do chúng dễ dàng bao phủ lên các chất khác, nƣớc có tác dụng bôi trơn các cơ quan quan trọng của cơ thể, đặc biệt là nơi tiếp xúc các đầu nối, bao hoạt dịch và màng bao, tạo nên sự linh động tại đầu xƣơng và sụn, màng phổi, cơ hoành và miệng. Điều hòa nhiệt độ Nƣớc có một vai trò quan trọng trong việc điều hòa nhiệt độ cho cơ thể. Nhiệt sinh ra do quá trình chuyển hoá, oxy hoá sinh năng lƣợng của các chất dinh dƣỡng. Năng lƣợng sinh ra có tác dụng duy trì nhiệt độ của cơ thể ở 370C và giúp cơ thể thực hiện các hoạt động thể lực.

Nhiệt sinh ra thƣờng vƣợt quá nhu cầu duy trì nhiệt độ của cơ thể, nhiệt thừa sẽ đƣợc toả ra ngoài theo đƣờng truyền trực tiếp hoăc phát nhiệt, một trong những cách toả nhiệt có hiệu quả là 8 qua đƣờng hô hấp hoặc qua da. Khi nƣớc bay hơi từ dạng nƣớc sang dạng hơi, chúng hấp thụ và mang theo nhiệt. Bay hơi 1 lít qua đƣờng mồ hôi của da làm mất 580 kcal nhiệt lƣợng của cơ thể.