Chương I: TỔNG QUAN NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT DO Ô NHIỄM DẦU 1.1 Thực trạng về ô nhiễm dầu tại Việt Nam và các nước trên thế giới. Theo dự báo, thế kỷ 21 là kỷ nguyên phát triển rực rỡ của loài người nhưng đồng thời cũng là giai đoạn thử thách gay go về môi trường sống đối với hành tinh xanh, nổi bật hàng đầu đó là tình trạng ô nhiễm môi trường do dầu trên trái đất. Theo thống kê Chương trình môi trường của LHQ (UNEP) cho biết, ước tính mỗi năm có khoảng 2,4 triệu tấn dầu đổ ra biển[23]. Đây là một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn nhất và để lại nhiều hậu nghiêm trọng nhất cho môi trường.
Vì vậy, cho đến nay đã có nhiều điều ước quốc tế được ký kết và thực thi để bảo vệ và gìn giữ môi trường biển nói riêng và môi trường nói chung khỏi các sự cố làm ô nhiễm môi trường từ dầu. Trên thế giới đã từng chứng kiến những vụ tràn dầu lớn, để lại hậu quả nặng nề cho môi trường, có thể điểm qua những vụ tràn dầu lớn trên thế giới từ năm 1967 đến năm 2010 như sau: [12, 36] Ngày 18/3/1967, tại vùng eo biển La Manche (Đại Tây Dương), tàu chở dầu Torrey Canyon đã mắc cạn ở bờ biển của nước Anh, hệ quả là làm tràn 38 triệu gallon dầu; Ngày 15/12/1976, tại Vịnh Buzzards, bang Massachusetts, Mỹ, tàu Argo Merchant va vào đất liền và vỡ tại đảo Nantucket, làm tràn 7,7 triệu gallon dầu; Ngày 16/3/1976, tại biển Portsall, Pháp, siêu tàu chở dầu Amoco Cadiz làm tràn 68 triệu gallon ; Tháng 4/1977 xảy ra vụ nổ giếng dầu tại dàn khoan dầu Ekofisk khiến 81 triệu gallon dầu thô tràn ra Biển Bắc ; Tháng 7/1995 tàu Iron Baron làm tràn 550 tấn dầu bunker ở vùng biển Bắc Tasma nia Australia; Ngày 15/2/1996, tại biển xứ Wales, siêu tàu chở dầu Sea Empress va vào đất liền tại vịnh Milford Haven, làm tràn 70 triệu lít dầu thô; Ngày 28/7/2003, tàu chở dầu Tasman Spirit mắc cạn và nứt làm đôi, làm một trong số 4 bồn chứa dầu bị vỡ, tràn 28.000 tấn dầu thô, tại cảng Karachi, Pakista; Ngày 7/12/2007, Tàu Hebei Spirit đụng phải một dây thép nối giữa một tàu kéo và một xà lan làm tràn 2,8 triệu gallon dầu thô tại 5 dặm ngoài khơi bờ biển phía tây Hàn Quốc. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Hình ảnh tràn dầu ở Trung Quốc năm 2010 (theo http:// Vnexpress.net) Gần đây nhất là ngày 20-24/4/2010, dàn khoan dầu Deepwater Horizon (BP) bị nổ và chìm khiến 60.000 thùng dầu thô bị tràn mỗi ngày tại vịnh Mexico - Hoa Kỳ và đây là thảm họa môi trường khủng khiếp nhất mà Mỹ từng phải đối phó. Ít nhất 43 triệu gallon dầu đã tràn ra đại dương kể từ khi giếng dầu Deepwater Horizon bốc cháy và chìm xuống biển trong tháng 4, lớn hơn rất nhiều con số 11 triệu gallons dầu do tàu Exxon Valdez gây ra vào năm 1989.
Tổng thống Obama đã phả chỉ đạo thực hiện một chiến dịch có quy mô chưa từng thấy trong lịch sử nước Mỹ để đối phó với một thảm họa sinh thái, huy động tới hơn 19.000 chiếc tàu, với 20.000 người tham gia dọn dầu loang. Nhưng các nhà khoa học độc lập và các viên chức Mỹ nói có một thảm họa chúng ta không thể thấy ở vịnh Gulf of Mexico do vụ dầu tràn gây ra vì nó quá sâu. Hai “đám mây khổng lồ”, sâu vài trăm mét và kéo dài nhiều dặm đã thành hình dưới đáy biển. Đó là dầu và chắc chắn nhiều loài sinh vật sẽ bị ảnh hưởng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 : Hình ảnh về Sự cố tràn dầu trên vịnh Mexico- Hoa Kỳ năm 2010 (nguồn http://vietnamnet.vn) Tại Australia, một trong những quốc gia có đường bờ biển dài hạng nhất trên thế giới. Mặc dù chưa phải gánh chị u những sự cố đặc biệ t nghiêm trọng về ô nhiễm dầu trên biển song một số vụ tràn dầu như vụ tàu Kirki mất lái để thất thoát 18.000 tấn dầu thô nhẹ trên vùng biển phí a tây , tàu Era xả 300 tấn dầu bunkerr tại Vị nh Spence ngoài khơi vùng biển phí a Nam vào tháng 8/1992 và tàu Iron Baron mất 550 tấn dầu bunker ở vùng biển Bắc Tasmania tháng 7/1995 Hoặc sự kiện tàu LauraD Amato gặp nạn tại Sydney dẫn đến hậu qủa là làm tràn 250 tấn dầu là những sự kiện đáng nhớ. Tại Việt Nam, trong 50 năm trở lại đây , ô nhiễm biển do dầu và vấn đề phòng , chống ô nhiễm do dầu gây ra ở các vùng biển đã và đang là vấn đề lý luận , thực tiễn khá khẩn thiết. Thể hiện là số lượng các sự cố tràn dầu xảy ra ở vùng sông, biển nước ta ngày càng tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người dân, môi trường, sinh thái, nền kinh tế và sự phát triển bền vững của đất nước.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 : Hình ảnh tràn dầu ở tỉnh Quảng Nam năm 2007 (nguồn http://www.com) Nguyên nhân gây ra tình trạng ô nhiễm dầu rất đa dạng tuy nhiên một trong các nguyên nhân chủ yếu là do các hoạt động khai thác dầu khí và vận tải trên biển, trên sông mà đặc biệt là các vụ tai nạn hàng hải (tức các sự cố tràn dầu)[16]. Bởi lẽ tại vùng biển của Việt Nam nói riêng và biển Đông nói chung là một trong các vùng biển có nhiều hoạt động khai thác dầu khí và vận tải biển trên thế giới. Chỉ tính riêng cho vùng biển và thềm lục địa Việt Nam đã xác định nhiều bể trầm tích có triển vọng dầu khí với trữ lượng dự báo khoảng 10 tỷ tấn dầu quy đổi, trong đó trữ lượng khai thác khoảng 2 tỷ tấn. Do đó khai thác dầu khí ở Việt Nam đứng hàng thứ tư Đông Nam Á, sau Malaysia, Indonesia và Philippin, đứng thứ 44 trong danh sách các nước sản xuất dầu lửa trên thế giới.
Hiện dầu thô được khai thác tại các dàn khoan Bạch Hổ, Đại Hùng, Rồng, Rạng Đông. Bên cạnh đó, khí đốt cũng được khai thác ở một số dàn khoan như Bạch Hổ, Thăng Long. Tổng công ty dầu khí đang xây dựng dự án khai thác khí đốt tại vùng Nam Côn Sơn (khu vực Lan Anh, Lan Đổ). Song song với các hoạt động khai thác và vận chuyển dầu khí tăng lên thì các sự cố gây ô nhiễm cũng ngày một nhiều lên [23].
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo thống kê chưa đầy đủ vùng biển nước ta có khoảng 340 giếng khoan thăm dò và khai thác dầu khí. Từ năm 1986 đến năm 2000 sản lượng dầu thô khai thác hàng năm của Việt Nam đã tăng từ 40. Quan trắc chất lượng nước ở các khu công nghiệp dầu khí miền Nam Việt Nam được thực hiện tại sáu trạm chính. Người ta đánh giá rằng lượng dầu thất thoát từ các giàn khoan vào biển là 270 tấn năm 1995 và 550 tấn năm 2000.
Từ năm 1990 đến 1995 đã có 12 vụ tràn dầu được ghi nhận.497 tấn từ 31 vụ tràn xảy ra ở biển Việt Nam [23]. Ngoài việc thải nước lẫn dầu với khối lượng lớn, trung bình mỗi năm hoạt động khai thác dầu khí này còn phát sinh khoảng 5.600 tấn rác thải dầu khí, trong đó có 20 - 30% là chất thải rắn nguy hại còn chưa có bãi chứa và nơi xử lý [27]. Ngoài ra, còn có nguyên nhân từ các giàn khoan sau khi dỡ bỏ không khai thác, các miệng dầu không được bịt kín, gây thất thoát dầu ra bên ngoài làm ô nhiễm môi trường Bên cạnh các hoạt động khai thác dầu khí thì hoạt động giao thông vận tải trên sông trên biển, mà đặc biệt là các vụ tai nạn do đâm va của tàu dầu và tai nạn hàng hải là một trong những nguồn chính gây ra các sự cố tràn dầu làm ô nhiễm dầu tại Việt Nam (chiếm khoảng 43% tổng lượng dầu được đưa vào Việt Nam) [27]. Thực tế ở nước ta trong những năm qua cho thấy với gần 90.000 lượt tàu biển ra vào cảng biển với tổng dung tích hơn 320 triệu GT, trong đó có 44.224 lượt tàu nước ngoài, nguy cơ xảy ra tai nạn hàng hải mà đặc biệt là những vụ tai nạn tràn dầu luôn thường trực và hậu quả mà nó để lại đối với môi trường sinh thái nói chung và nền kinh tế biển nói riêng là vô cùng to lớn.
Từ năm 1987 đến nay đã xảy ra khoảng trên 90 vụ tràn dầu ở Việt Nam, trong đó có một số vụ điển hình gây ra những quả đặc biệt nghiêm trọng[12, 32]. Tàu Neptune Aries đâm vào cầu cảng Cát Lái - TP.864 tấn dầu DO), được đền bù 4,2 triệu USD/19 triệu USD theo đánh giá. Sự cố tràn dầu tàu Nhật Thuần, ngày 16-4-1998, 97 tấn dầu DO tràn ra sông Nhà Bè. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tàu Formosa One đâm vào tầu Petrolimex 01 tại vịnh Gành Rái - Vũng Tàu ngày 07/09/2001(tràn 900 m3dầu tương đương 1000 tấn dầu DO), được đền bù 4.000 USD/14,2 triệu USD theo đánh giá. Sự cố tàu Mỹ Đình, ngày 20-12-2004, 150 tấn dầu DO và 50 tấn dầu FO tràn ra vùng biển Cát Bà.Tàu Kasco Monrovia va vào cầu cảng tại Cát Lái – TP HCM ngày 21/01/2005 làm tràn 518 tấn dầu DO. Đặc biệt trong 2 năm 2006 – 2007 tại ven biển các tỉnh miền Trung và miền Nam đã xảy ra một số sự cố tràn dầu không rõ nguồn gốc, nhất là từ tháng 1/2006 đến tháng 6/2007, xuất hiện nhiều vệt dầu trôi dạt dọc bờ biển của 20 tỉnh từ đảo Bạch Long Vỹ tới mũi Cà Mau. Đợt tràn dầu không rõ nguồn gốc diễn ra trên diện rộng dọc dải ven bờ của 20 tỉnh vào năm 2007 này được xem là lớn nhất từ trước đến nay, với 14 vệt dầu với tổng khối lượng dầu rất lớn, ước tính khoảng 21.400 tấn dầu đã tràn ra biển.
Ngoài ra có 2 vụ tràn dầu lớn tại kho xăng dầu hàng không Liên Chiểu của Vinapco miền Trung và kho H182 của quân đội trên đèo Hải Vân. Trong 2 vụ này đã có gần 1.000m3 xăng, dầu tràn ra khỏi bồn chứa, ngấm xuống đất và chảy ra biển, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, nhất là khu vực từ biển Xuân Thiều đến đèo Hải Vân (nơi xảy ra sự cố tràn dầu). Chỉ tính riêng vụ tràn dầu ở kho xăng dầu hàng không Liên Chiểu đã gây tốn kém chi phí ứng cứu gần 800 triệu đồng và thiệt hại về ngư nghiệp 122 triệu đồng, chưa kể việc bồi thường phục hồi môi trường bị suy thoái.