phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phần phụ lục, luận văn bao gồm các nội dung chính: Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu Chƣơng 2. Xây dựng và triển khai đào tạo trực tuyến Bản đồ học Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 7 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở khoa học của việc đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng THPT Đổi mới phƣơng pháp dạy học là nhu cầu tất yếu của giáo viên, bởi vì đổi mới là sự cải tiến, nâng cao chất lƣợng phƣơng pháp dạy học đang sử dụng để đóng góp nâng cao chất lƣợng hiệu quả của việc dạy học, là sự bổ sung, phối hợp nhiều phƣơng pháp dạy học để khắc phục mặt hạn chế của phƣơng pháp đã và đang sử dụng nhằm đạt mục tiêu dạy học, là thay đổi phƣơng pháp đã và đang sử dụng bằng phƣơng pháp ƣu việt hơn, đem lại hiệu quả dạy dạy học cao hơn.
Vì thế, đổi mới phƣơng pháp dạy học đƣợc xác định trong các văn kiện của Đảng, Nhà nƣớc mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chỉ đạo triển khai nhằm đáp ứng yêu cầu của mục tiêu và nội dung giáo dục mới. Đặc trƣng lớn nhất của thời đại là sự thay đổi nhanh và liên tục; trong bối cảnh đó con ngƣời có năng lực thích ứng đƣợc mới có thể tồn tại và phát triển. Kiến thức của nhân loại trong thời kì bùng nổ thông tin và phát triển khoa học nhƣ vũ bão đòi hỏi nghề dạy học phải là nghề gắn với việc học thƣờng xuyên, suốt đời. GV có chất lƣợng là GV có kiến thức khoa học bộ môn vững vàng; có năng lực tƣ duy để “tái tạo” kiến thức (nội dung dạy học) từ mọi nguồn thông tin (học liệu) và có khả năng dẫn dắt NH “tái tạo” và chiếm lĩnh nội dung dạy học cho bản thân thông qua bài giảng của GV và từ các học liệu khác.
Tất cả những điều nêu trên đặt ra yêu cầu mới cho giáo dục và GV trực tiếp giảng dạy. Việc dạy và học ở nhà trƣờng cũng phải đƣợc đổi mới, đó là ngƣời thầy giúp học sinh chủ động tự học, khêu gợi và phát huy tiềm năng, phát huy nội lực để chiếm lĩnh tri thức, năng lực và phẩm chất cần thiết. Ngƣời thầy không chỉ dạy học sinh nội dung phải học mà phải dạy cách học, ý thức tự học. Vai trò của ngƣời thầy ngày nay là ngƣời hƣớng dẫn, trọng tài, cố vấn đối với NH để có thể 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn thực hiện đƣợc tiếp cận “dạy học lấy NH làm trung tâm”.
Nhƣ vậy đặc điểm của nghề dạy học đã có những biến đổi nhất định, từ đó việc đào tạo ở các trƣờng THPT cần phải đổi mới tƣ duy: cách thức truyền tải nội dung và triển khai có hiệu quả các PPDH phải đƣợc coi là nội dung có ý nghĩa sống còn của nghề dạy học, sao cho ngƣời dạy có thể thực hiện tốt vai trò của mình. Ở các trƣờng THPT đã lựa chọn các PPDH phụ thuộc vào đặc điểm của nội dung, bám sát mục tiêu dạy học, đặc điểm của HS; các nguồn lực sẵn có nhƣ thời lƣợng, trang thiết bị, tài liệu, môi trƣờng và đặc biệt là năng lực chuyên môn và khả năng sƣ phạm của GV. Tuy nhiên, cần thƣờng xuyên đối chiếu với mục tiêu đào tạo trong giai đoạn mới, đặc điểm của nội dung chƣơng trình để lựa chọn, vận dụng các PPDH thích hợp. Mục tiêu đào tạo của đào tạo tại các trƣờng THPT là phát huy thành quả giáo dục, tiếp tục đào tạo để phát triển nhân cách Xã hội chủ nghĩa hài hoà ở học sinh.
Có thế giới quan khoa học, lí tƣởng và đạo đức Xã hội chủ nghĩa, có lòng yêu nƣớc và tinh thần quốc tế chân chính, có nhân ái, có ý thức trách nhiệm với gia đình, sống và làm việc theo Hiến pháp và Pháp luật; có học vấn phổ thông kỹ thuật tổng hợp, có kĩ năng lao động và tâm thế sẵn sàng lao động, có sức khoẻ, có thị hiếu thẩm mĩ lành mạnh, ham học hỏi, biết cách tự học và tự rèn luyện nhằm phát triển năng lực và sở trƣờng cá nhân để bƣớc vào cuộc sống tự lập của ngƣời lao động năng động sáng tạo, đáp ứng yêu cầu đào tạo, nhu cầu cuộc sống của bản thân và gia đình, yêu cầu phát triển kinh tế xã hội của địa phƣơng và đất nƣớc, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc. Cụ thể hoá mục tiêu này cho các trƣờng THPT có nghĩa là sản phẩm các trƣờng THPT phải có năng lực trí tuệ, có khả năng tự học tự nghiên cứu; có khả năng sáng tạo, NH có nhu cầu đƣợc học cách tìm và xử lý thông tin, tái tạo kiến thức hơn là áp đặt kiến thức nhƣ trƣớc đây. Từ mục tiêu đào tạo đó, dạy học ở THPT cần coi trọng mục tiêu năng lực (năng lực tƣ duy, năng lực sáng tạo); kỹ năng (kỹ năng vận dụng, kỹ năng xử lí tình huống,…).[20] 9 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Từ quan điểm này, “vai trò của GV THPT là giúp NH tìm kiếm, lựa chọn, xử lý nội dung để biến tri thức của nhân loại về lĩnh vực khoa học nào đó thành “sở hữu” của NH, từ đó họ có thể tự học và biết ứng dụng vào những tình huống thực tiễn. Phải bớt học thuộc mà tăng suy luận, bớt thừa nhận thụ động mà tăng tƣ duy độc lập, bớt hàn lâm mà tăng kỹ năng sống,…”.
Nhƣ vậy, để giảng dạy tốt ở trƣờng THPT ngƣời dạy phải thoả mãn đồng thời hai năng lực: năng lực lựa chuyên môn (NCKH) và năng lực sƣ phạm. Nếu ngƣời dạy không có khả năng tìm kiếm, chọn thông tin; không có khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề thì khó mà dẫn dắt NH theo mục tiêu đã nêu ở trên. Theo Nghị quyết về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Trong tháng 11/2013, Tổng bí thƣ Nguyễn Phú Trọng đã kí ban hành Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ƣơng khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) với nội dung Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng Xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.
Đảng và Nhà nƣớc xác định mục tiêu của đổi mới lần này là: Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lƣợng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân. Giáo dục con ngƣời Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào; sống tốt và làm việc hiệu quả. Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phƣơng thức giáo dục hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lƣợng; chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế hệ thống giáo dục và đào tạo; giữ vững định hƣớng xã hội chủ nghĩa và bản sắc dân tộc. Phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực.
Đối với giáo 10 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn dục phổ thông cần tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dƣỡng năng khiếu, định hƣớng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tƣởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời. Hoàn thành việc xây dựng chƣơng trình giáo dục phổ thông giai đoạn sau năm 2015.
Bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học phổ thông (hết lớp 12) có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lƣợng. Nâng cao chất lƣợng phổ cập giáo dục, thực hiện giáo dục bắt buộc 9 năm từ sau năm 2020. Phấn đấu đến năm 2020, có 80% thanh niên trong độ tuổi đạt trình độ giáo dục trung học phổ thông và tƣơng đƣơng .[2] Theo khuyến cáo của UNESCO, yêu cầu đối với một GV trong thời đại hiện nay là: hiểu biết CNTT và có khả năng ứng dụng chúng trong dạy học; thấu hiểu cách học trong môi trƣờng CNTT&TT để có thể hƣớng dẫn NH học và có khả năng làm tốt vai trò cố vấn cho họ; có kiến thức đo lƣờng và đánh giá trong giáo dục và dạy học để đánh giá chính xác, khách quan kết quả học tập của NH góp phần khẳng định chất lƣợng sản phẩm đào tạo đào tạo của mình.Bloom, đánh giá nhận thức có 6 bậc. Bậc thấp nhất là nhận biết, tái hiện; bậc cao là có khả năng phân tích tổng hợp và vận dụng; bậc cao nhất là khả năng tự đánh giá, phán xét kiến thức.
Trong thực tế, nhiều khi GV chƣa hoàn toàn tin vào khả năng của HS, phải chăng do chƣa hiểu hết NH. Tâm lý học sƣ phạm đại học đã chỉ rõ, NH ở THPT có những đặc điểm cần lƣu ý: là thời kì đạt đƣợc sự trƣởng thành về mặt cơ thể, sự phát triển thể chất đã bƣớc vào thời kì phát triển bình thƣờng và hài hòa, cân đối. Cảm giác và tri giác đã đạt tới mức độ của ngƣời lớn, quá trình 11 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn quan sát gắn liền giữa tƣ duy và ngôn ngữ. Tuy nhiên, để có thể phát huy những đặc điểm đó, HS phải khao khát sáng tạo, có cách học chủ động, rèn luyện khả năng tự lực tìm kiếm và xử lý thông tin; GV phải có những biện pháp tạo động lực cho HS và cũng cần nhận thức sâu sắc đặc điểm của HS để khẳng định việc đổi mới PPDH.
Việc đổi mới PPDH ở trƣờng THPT là một yêu cầu cấp bách và hoàn toàn khả thi, đồng thời cần có cách tiếp cận phù hợp và phát huy đƣợc vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo của HS trong quá trình dạy học ở trƣờng sƣ phạm.