Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Những vấn đề chung về xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm, đặc điểm tâm lý của người dưới 18 tuổi phạm tội Theo BLHS năm 1999 thì trước đây chúng ta hay sử dụng khái niệm “người chưa thành niên phạm tội” thay vì dùng khái niệm “người dưới 18 tuổi phạm tội” như hiện nay. Để có thể hiểu rõ về chính sách hình sự và các biện pháp xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội, trước hết chúng ta cần phải làm rõ các khái niệm, đặc điểm tâm sinh lý của người dưới 18 tuổi cũng như nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi theo quy định pháp luật.
Trong các văn bản pháp luật trên đều quy định độ tuổi của người dưới 18 tuổi là dưới 18 tuổi và quy định cụ thể những chế định pháp luật đối với người dưới 18 tuổi trong từng lĩnh vực cụ thể như Điều 90 BLHS năm 2015 và Điều 21 Bộ luật dân sự năm 2015. Khái niệm người dưới 18 tuổi khác với khái niệm trẻ em “Trẻ em là công dân Việt Nam dưới 16 tuổi” theo Điều 1 Luật bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em năm 2004. Tùy từng lứa tuổi cụ thể, Nhà nước và xã hội quan tâm bảo vệ, chăm sóc và giáo dục tạo điều kiên tốt nhất để người dưới 18 tuổi phát triển khỏe mạnh, có ích cho xã hội. Mặc dù có sự thay đổi về mặt thuật ngữ nhưng về bản chất vẫn giữ nguyên độ tuổi làm cho quy định này rõ ràng người dưới 18 tuổi là người dưới 18 tuổi.
Như vậy, người dưới 18 tuổi hay người dưới 18 tuổi phạm tội là đối tượng của chủ thể tội phạm. Năng lực nhận thức và năng lực điều khiển hành vi của con người không hình thành ngay khi sinh ra mà được hình thành, tích lũy theo thời gian và vốn 6 luan an kinh nghiệm sống mà có được. Do đó, nội dung tuổi chính là tiền đề để đánh giá tính chất, mức độ trưởng thành của cá nhân theo chuẩn mực chung của quốc tế thì người dưới 18 tuổi cần được bảo vệ đặc biệt. Từ sự phân tích trên có thể hiểu: Người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển hoàn thiện về thể chất, tinh thần, tâm sinh lý và nhân cách, chưa có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ pháp lý.
Người dưới 18 tuổi phạm tội là người từ đủ 14 đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự, có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định là tội phạm trong BLHS. * Đặc điểm tâm lý của người dưới 18 tuổi Ở từng giai đoạn phát triển của con người, tùy mỗi thời kỳ là khác nhau mà đặc biệt là giai đoạn dưới 18 tuổi là giai đoạn diễn ra những biến cố rất đặc biệt, đó là sự phát triển cơ thể mất cân bằng nên dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của người chưa thành niên.39] - Về trạng thái cảm xúc: Người dưới 18 tuổi là người đang trong quá trình phát triển cả về sinh lí, tâm lí và nhận thức, kinh nghiệm. Rất nhiều trường hợp, do xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ, nhưng không kiềm chế được sự nóng giận quá khích mà người dưới 18 tuổi đã phạm phải sai lầm và thực hiện hành vi phạm tội. - Về nhận thức pháp luật: Do người dưới 18 tuổi đang trong giai đoạn phát triển rất mạnh mẽ về mặt sinh học nhưng lại thiếu cân đối về mặt lý trí.
Nhiều trường hợp người dưới 18 tuổi thực hiện hành vi phạm tội chỉ để thỏa mãn nhu cầu, cảm xúc nhất thời không đúng đắn của mình mà không quan tâm đến hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Các em khi được giải thích, phân tích cụ thể thì mới hiểu rằng hành vi của mình là phạm tội. 7 luan an - Về nhu cầu độc lập: Các hành vi như biểu hiện như ngang bướng, cố chấp, gây gổ, … Tất cả những hành vi này của người dưới 18 tuổi đều mang tính chất của hành vi lệch chuẩn, dễ dẫn tới các hành vi phạm tội của các em. - Về nhu cầu khám phá cái mới: Sự tò mò và khám phá cái mới là một trong những nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi.
Bởi vì các em thiếu sự hướng dẫn, kiểm tra, giám sát của gia đình, xã hội, không tự chủ được bản thân, hành động theo cảm tính và không nhận thức được đúng sai. Để có được sự nhận thức một cách toàn diện về tự nhiên, xã hội và chính mình phải được hình thành và phát triển ở mỗi giai đoạn phát triển của con người trong quá trình sống, hoạt động trong xã hội. Khoa học đã chứng minh, khi đến 18 tuổi thì con người mới hiểu được quyền và nghĩa vụ một cách đầy đủ để cân nhắc được hậu quả của hành vi của mình tác động đến xã hội như thế nào. Do vậy chúng ta nhận thấy hai khuynh hướng nổi bật liên quan đến tội phạm và khả năng giáo dục, cải tạo của họ.
Đó là họ dễ bị người khác dụ dỗ, kích động, thúc đẩy vào việc thực hiện tội phạm nhưng do ý thức phạm tội của họ chưa cao và chưa chắc chắn nên cũng dễ uốn nắn, cải tạo, giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội. Nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội Trên cơ sở những đặc điểm tâm lý của người dưới 18 tuổi và thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm do người dưới 18 tuổi thực hiện phải dựa trên các nguyên tắc quy định trong Điều 91 của BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Có thể thấy nhà làm luật đã nêu ra rất nhiều những nguyên tắc từ nguyên tắc chung đến những nguyên tắc rất cụ thể trong việc xử lý trách nhiệm hình sự đối với nhóm tội phạm là người dưới 18 tuổi nhưng đều xoay quanh nguyên tắc cơ bản nhất quy định tại khoản 1 Điều luật này. 8 luan an Nguyên tắc thứ nhất, Nhóm người dưới 18 tuổi là những nhóm đối tượng vẫn cần sự quan tâm, che chở nhiều từ xã hội để họ có thể trưởng thành về mặt thể chất và nhận thức về xã hội.
Có như vậy mới giúp họ nhận thức ra được lỗi lầm và sửa chữa. Tính bền vững của ý thức phạm tội trong những trường hợp người dưới 18 tuổi phạm tội rất khác nhau và ảnh hưởng đến sự lựa chọn các biện pháp xử lý áp dụng đối với họ. Các cơ quan tư pháp cần làm rõ nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm. Những nguyên nhân và điều kiện phạm tội có thể xuất phát từ môi trường xã hội hoặc từ chính bản thân người dưới 18 tuổi phạm tội.
Đây là nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa, các biện pháp áp dụng với người dưới 18 tuổi phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ, làm cho họ thấy được tính chất của tội phạm, sự nghiêm minh của pháp luật, bản chất nhân đạo của các biện pháp áp dụng. Chỉ trong những trường hợp phạm tội có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội cao, ý thức phạm tội của họ sâu sắc mới cần thiết phải áp dụng các biện pháp trừng trị đối với họ. Nguyên tắc thứ hai, được quy định tại Khoản 2 Điều 9 BLHS năm 2015 là nguyên tắc mở rộng khả năng miễn trách nhiệm hình sự. Nguyên tắc này cho thấy khả năng được miễn trách nhiệm hình sự của nhóm tội phạm là người dưới 18 tuổi rộng hơn nhiều so với nhóm tội phạm thông thường.
Điều kiện để được miễn trách nhiệm hình sự cũng không quá khắt khe, nếu người phạm tội dưới 18 tuổi phạm tội chỉ cần có nhiều tình tiết giảm nhẹ (2 tình tiết trở lên) và khắc phục phần lớn hậu quả là có thể xem xét đến việc miễn trách nhiệm hình sự, thay vào đó là sẽ áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục. Nguyên tắc thứ ba, là nguyên tắc hạn chế tối đa việc truy cứu trách nhiệm hình sự quy định tại khoản 3 Điều 91 BLHS năm 2015 thì chỉ trong những trường hợp cần thiết mới truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội và phải căn cứ vào những đặc điểm về nhân thân của họ, tính chất 9 luan an nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm. Như vậy, có thể khẳng định chính sách của Nhà nước đối với nhóm người dưới 18 tuổi phạm tội thông qua việc thể chế thành các quy định của pháp luật hình sự là rất rõ ràng, thể hiện tính nhân đạo sâu sắc. Việc truy cứu TNHS chỉ đặt ra khi nó thực sự cần thiết và xuất phát từ yêu cầu phòng ngừa tội phạm.
Nguyên tắc thứ tư, là nguyên tắc hạn chế áp dụng hình phạt: Đối với nhóm người dưới 18 tuổi phạm tội thì có nhiều biện pháp để xử lý. Tòa án có thể xem xét áp dụng chế tài xử lý theo thứ tự sẽ là miễn trách nhiệm hình sự =>Áp dụng một trong các biện pháp giám sát giáo dục =>Áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng => Áp dụng hình phạt. Nguyên tắc thứ năm, là nguyên tắc không xử phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Xuất phát từ nguyên tắc chung là nhằm mục đích giáo dục, cải tạo, giúp họ sửa chữa sai lầm để trở thành công dân có ích cho xã hội.
Nếu áp dụng hình phạt chung thân hoặc tử hình thì mục đích trên sẽ không thực hiện được vì hai hình phạt trên là hình phạt cao nhất, nó mang tính trừng trị cao hơn là giáo dục. Bản thân nguyên tắc này đã cho chúng ta thấy rõ giới hạn của hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội. Đối với người dưới 18 tuổi phạm tội cho dù có thực hiện hành vi vi phạm pháp luật là loại tội phạm nào, thuộc chương nào của BLHS và tình tiết tăng nặng có nhiều đến đâu thì hình phạt cao nhất mà họ phải chịu chỉ là hình phạt tù có thời hạn.xuất phát từ nguyên tắc chung là nhằm mục đích giáo dục, giúp họ sửa chữa sai lầm để trở thành công dân có ích cho xã hội. Nếu áp dụng hình phạt chung thân hoặc tử hình thì mục đích trên sẽ không thực hiện được vì hai hình phạt trên là hình phạt cao nhất, nó mang tính trừng trị cao hơn là giáo dục.