Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT TÙ CÓ THỜI HẠN ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Khái niệm hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội Ở trên thế giới, người chưa thành niên là thuật ngữ được dùng phổ biến cho nhiều ngành khoa học khác nhau như: tâm lý, xã hội, giáo dục và pháp luật. Trong khoa học luật hình sự, khái niệm này được dùng để chỉ đối tượng tác động của tội phạm và chủ thể của tội phạm. So với các BLHS trước đây, thì BLHS năm 2015 đã không còn sử dụng thuật ngữ người chưa thành niên phạm tội, mà sử dụng thuật ngữ người dưới 18 tuổi phạm tội và có quy định rõ hơn về nguyên tắc xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
BLHS năm 2015 quy định người dưới 18 tuổi phạm tội là những người từ đủ 14 tuổi trở lên nhưng chưa đủ 18 tuổi. Tuy nhiên, một người từ đủ 14 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi thực hiện một hành vi được coi là tội phạm, thì đòi hỏi người này vừa phải thỏa mãn điều kiện về chủ thể của tội phạm được quy định tại Điều 12 BLHS năm 2015, vừa phải thỏa mãn điều kiện về năng lực TNHS, tức là không thuộc trường hợp không có năng lực TNHS được quy định tại Điều 21 BLHS năm 2015.Năng lực TNHS và đạt độ tuổi nhất định theo luật định là các dấu hiệu bắt buộc để coi một người là chủ thể của tội phạm [39,tr.Năng lực TNHS là khả năng nhận thức ý nghĩa xã hội của hành vi do mình thực hiện và khả năng điều khiển hành vi của mình theo những đòi hỏi và chuẩn mực của xã hội. Chỉ một người có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi của mình, thì mới bị coi là có lỗi, có khả năng tiếp thu được những biện pháp tác động mang tính giáo dục của xã hội và trở thành chủ thể của tội phạm. 6 Ở các nước trên thế giới, có sự quy định khác nhau về độ tuổi chịu TNHS.
Luật hình sự các nước dựa trên cơ sở kết quả các công trình nghiên cứu, khảo sát tâm lý của người dưới 18 tuổi và chính sách hình sự của từng nước để quy định độ tuổi chịu TNHS. Tại Điều 12 BLHS năm 2015 quy định mức tuổi tối thiểu phải chịu TNHS là người từ đủ 14 tuổi, nhưng ở độ tuổi này do sự phát triển về thể chất và tâm sinh lý là chưa đầy đủ. Cho nên, họ chỉ chịu TNHS ở một số loại tội nhất định. Khi một người thực hiện hành vi được coi là tội phạm, thì họ phải chịu biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của TNHS là hình phạt và biện pháp tư pháp.
Trong hệ thống hình phạt, hình phạt tù có thời hạn giữ một vị trí rất quan trọng trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, là hình phạt có lịch sử lâu đời và áp dụng phổ biến trong thực tiễn. Tù có thời hạn về thực chất là giam người bị kết án ở các trại giam, tức là cách ly người đó ra khỏi môi trường xã hội bình thường trong một thời gian nhất định để cải tạo, giáo dục họ [40,tr. Việc áp dụng tù có thời hạn đối với người bị kết án, chính là việc tước đi tự do của họ, buộc họ phải cách ly khỏi xã hội trong một thời gian nhất định, để cải tạo, giáo dục họ ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống. Tù có thời hạn đối với người phạm tội có mức tối thiểu là 03 tháng, tối đa là 20 năm (trường hợp tổng hợp thì tối đa là 30 năm).
Trong thời gian chấp hành hình phạt tù có thời hạn, người bị kết án bên cạnh việc tham gia lao động tại trại giam thì còn được học văn hóa, học nghề, tạo điều kiện để họ có ý thức tuân thủ pháp luật. Hình phạt tù có thời hạn là loại hình phạt phổ biến, có phạm vi áp dụng rộng nhất. Nó được quy định trong tất cả các chế tài hình sự ở phần các tội phạm, có thể áp dụng cho mọi loại đối tượng phạm tội và mọi loại tội phạm. Tù có thời hạn là hình phạt nhẹ hơn tù chung thân và tử hình nhưng nặng hơn các loại hình phạt khác.
Đối với người dưới 18 tuổi, hình phạt tù có thời hạn là loại hình phạt nghiêm khắc nhất. 7 Xuất phát từ đặc điểm của người dưới 18 tuổi, nên các biện pháp xử lý đối với người dưới 18 tuổi phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ, làm cho họ thấy được tính chất của tội phạm, sự nghiêm minh của pháp luật và bản chất nhân đạo của các biện pháp áp dụng. Trong trường hợp bắt buộc phải áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội thì mức hình phạt cũng phải thấp hơn người đã thành niên. Tại Điều 101 BLHS năm 2015 quy định: “Mức phạt tù có thời hạn áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội được quy định như sau: 1.
Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 18 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá ba phần tư mức phạt tù mà điều luật quy định; 2. Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình, thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 12 năm tù; nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá một phần hai mức phạt tù mà điều luật quy định” [27]. Từ sự phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội như sau: Hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội là loại hình phạt nghiêm khắc nhất,hình phạt này buộc người bị kết án phải cách ly ra khỏi môi trường xã hội bình thường và phải chịu sự giám sát, giáo dục tại trại giam trong một thời gian nhất định. Mức tối thiểu của hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi là 03 tháng tù và mức tối đa là 18 năm tù.
Khái niệm áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi Áp dụng hình phạt là một hoạt động của áp dụng pháp luật hình sự, do Tòa án thực hiện nhằm xác định các tình tiết của vụ án, lựa chọn biện pháp TNHS, loại và mức hình phạt cụ thể theo căn cứ và trong phạm vi luật định, để áp dụng đối với người bị kết tội cụ thể theo thủ tục luật định. Đây là hoạt động tư duy của HĐXX, sau khi đã xác định được tội danh đối với hành vi phạm tội, là hoạt động áp dụng pháp luật đặc biệt chỉ do Tòa án tiến hành theo một trình tự pháp lý được quy định rất chặt chẽ và chỉ duy nhất Tòa án có quyền áp dụng. Hình phạt do Tòa án áp dụng xuất phát từ tính chất của quan hệ pháp luật hình sự, đó là quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội khi người này thực hiện tội phạm. Do người phạm tội đã có hành vi nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm đến khách thể được luật hình sự bảo vệ, làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của Nhà nước.
Tòa án là cơ quan duy nhất được giao nhiệm vụ xét xử được quy định tại khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013, được quyền áp dụng hình phạt đối với người phạm tội theo một trình tự tố tụng đặc biệt được quy định tại Bộ luật tố tụng hình sự và bằng một bản án kết tội được công bố một cách công khai khi tuyên án, kể cả những trường hợp theo quy định phải xét xử kín, nhưng cũng phải tuyên án công khai. Tòa án bên cạnh nhiệm vụ xác định sự thật khách quan của vụ án để đảm bảo cho việc xét xử đúng người, đúng tội thì phải lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể, dựa vào các căn cứ được quy định trong BLHS để áp dụng cho người phạmtội. Đây là hoạt động rất phức tạp và rất tư duy của HĐXX. Bởi vì, áp dụng hình phạt đúng pháp luật, công bằng, hợp tình, hợp lý có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng trong việc cải tạo và giáo dục người bị kết án.
Qua đó, đạt được mục đíchcủa hình phạtđó là phòng ngừa riêng là giáo dục cải tạo người bị kết án và phòng ngừa chung là ngăn ngừa những hành vi vi phạm có thể xảy ra trong xã hội. 9 Do đó, áp dụng hình phạt là giai đoạn có ý nghĩa rất quan trọng của quá trình áp dụng pháp luật hình sự do HĐXX tiến hành đối với người phạm tội theo một trật tự pháp lý nhất định. Để áp dụng hình phạt đối với người phạm tội, Tòa án phải căn cứ vào kết quả của các giai đoạn tố tụng: điều tra, truy tố và kết quả hoạt động của mình để lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt phù hợp.Người dưới 18 tuổi phạm tội là đối tượng đặc biệt, bản thân người phạm tội chưa nhận thức một cách đầy đủ tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội mà mình gây ra. Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sữa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội [40,tr.Khi áp dụng hình phạt đối với họ thì cũng nhằm đạt được mục đích nêu trên.
Do đó, đòi hỏi HĐXX phải là người nắm bắt được đặc điểm tâm - sinh lý của người dưới 18 tuổi phạm tội. Đối với hình phạt tù có thời hạn là loại hình phạt nghiêm khắc nhất đối với người dưới 18 tuổi, là loại hình phạt tước tự do của người bị kết án, buộc họ phải cách ly khỏi môi trường xã hội bình thường trong một gian nhất định. Hình phạt này chỉ được lựa chọn để áp dụng, trong trường hợp áp dụng các hình phạt và biện pháp giáo dục khác sẽ không đạt được mục đích giáo dục riêng đối với người phạm tội và phòng ngừa chung những hành vi vi phạm có thể xảy ra trong xã hội.