CHƯƠNG I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VĂN HOÁ KINH DOANH CỦA DOANH NGHIỆP 1.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN Để vươn tới sự phát triển bền vững, nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đã và đang quan tâm đến việc xây dựng văn hoá doanh nghiệp. Vậy thì “Văn hoá doanh nghiệp là gì ? Xây dựng văn hoá doanh nghiệp có lợi ích gì cho doanh nghiệp ?” 1.1 Văn hoá Văn hoá là một đề tài rất rộng, năm 1952 Kroeber và Kluckolm đã sưu tầm được 164 định nghĩa khác nhau về văn hoá. Cho đến nay, con số định nghĩa này vẫn tiếp tục tăng lên. Dưới đây là một số định nghĩa hay được sử dụng: Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thực sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sinh tồn”.
[Hồ Chí Minh tuyển tập, Nhà xuất bản CTQG, Hà Nội 1995, T3, trang 431] Theo Edward Tylor: Văn hoá là tổng thể phức hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, thói quen và bát kỳ năng lực hay hành vi nào khác mà mỗi cá nhân với tư cách là thành viên của xã hội đạt được. Văn hoá là một phức thể bao gồm kiến thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, tập quán, tất cả những khả năng và tập tục khác cần thiết cho con người trong một xã hội.Heriot: “Cái gì còn lại khi tất cả những cái khác bị quên đi- cái đó chính là văn hoá”.[“Ai cần một ông chủ?” trong tạp chí Fortune, số ngày 7 tháng5, 1990, trang 50] 10 Unesco: Văn hoá phản ánh và thể hiện một cách tổng quát, sống động mọi mặt của cuộc sống (của mỗi cá nhân và của mỗi cộng đồng) đã diễn ra trong quá khứ, cũng như đang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao nhiêu thế kỷ nó đã cấu thành nên một hệ thống các giá trị, truyền thống, them mỹ và lối sống, và dựa trên đó, từng dân tộc khẳng định bản sắc riêng của mình. Văn hoá theo nghĩa hẹp xác định đặc trưng của một dân tộc, một tộc người, một xã hội hay một tầng lớp xã hội trong mối tương quan với xã hội khác, dân tộc khác, tộc người khác hay tầng lớp xã hội khác.2 Văn hoá doanh nghiệp.1 Đi tìm một định nghĩa Xác định vǎn hóa doanh nghiệp là gì quả thật không dễ dàng. Tùy theo góc nhìn mà mỗi người có những cách hiểu, cách giải thích khác nhau về khái niệm này.
Tuy nhiên, vǎn hóa doanh nghiệp nằm trong vǎn hóa kinh doanh của một quốc gia, một nền kinh tế, hay nói cách khác, văn hoá doanh nghiệp là sự thể hiện vǎn hóa kinh doanh ở cấp độ doanh nghiêp. Cao hơn nữa, văn hoá doanh nghiệp được xem như hệ thống giá trị tinh thần và các chuẩn mực do doanh nghiệp tạo nên và nó chi phối mọi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp cũng như cách ứng xử của các thành viên trong doanh nghiệp. Nhấn mạnh đến khía cạnh giá trị của văn hoá doanh nghiệp, chúng ta không thể phủ nhận đó chính là cái làm nên cốt cách của doanh nghiệp, là linh hồn của các doanh nghiệp, gắn kết mọi người lại với nhau trong những mục tiêu chung và cung cách hành động chung. Cũng có thể gọi đó là "báu vật tinh thần" mà doanh nghiệp tạo ra.
Trong nền kinh tế thị trường có muôn vàn cơ hội kinh doanh, do đó có rất nhiều các doanh nghiệp được hình thành, phát triển, có rất nhiều doanh nghiệp thành công và không ít các doanh nghiệp thất bại. Liệu hỏi chúng ta có cách nào để dự báo tương lai của các doanh nghiệp? Chúng ta có thể nào phán đoán được rằng doanh nghiệp nào sẽ phát triển bền vững và doanh nghiệp nào sẽ phá sản trong vòng 5-10 năm? 11 Ta cũng đã biết, một doanh nghiệp bao gồm nhiều yếu tố: từ cơ sở vật chất kỹ thuật như nhà xưởng, nhà văn phòng, trang thiết bị đến mục tiêu hoạt động, cách thức quản lý tài chính và nhân viên, nghệ thuật lãnh đạo và điều hành, cách thức tổ chức nơi làm việc, điều kiện và các chế độ an toàn về lao động, chế đọ phúc lợi xã hội và hưu trí, các tổ chức xã hội trong doanh nghiệp. Trong sự hình thành và phát triển doanh nghiệp thì văn hoá doanh nghiệp chính là "cột trụ tinh thần". Văn hoá doanh nghiệp là cái cách mà người chủ hoặc người quản lý doanh nghiệp suy nghĩ về doanh nghiệp mình quản lý, làm thành "cột trụ tinh thần" đầu tiên; từ đó người chủ doanh nghiệp "thổi" suy nghĩ của mình vào các thành viên, làm cho nó trở thành một phong cách chung cho mọi thành viên trong doanh nghiệp và cũng là phong cách riêng đối với các doanh ngiệp khác.
Cái riêng biệt, đặc thù này được thể hiện bởi khi tập hợp một nhóm người cùng đến với nhau để theo đuổi một mục đích chung (lao động nói chung và kinh doanh nói riêng), và sau khi sinh hoạt với nhau trong một thời gian thì toàn nhóm nói chung sẽ thể hiện một cá tính riêng biệt mà ta hay gọi là vǎn hóa doanh nghiệp hày văn hoá công ty. Nói một cách ngắn gọn là thể hiện phong cách và bản sắc doanh nghiệp. Chẳng hạn, sự thành công trong nhiều doanh nghiệp ở các nước Châu Á phần lớn dựa trên quan hệ cá nhân của người lãnh đạo doanh nghiệp đó, trong lúc đó, tại các nước phương tây, sự thành công của các doanh nghiệp phần lớn dựa trên nhiều yếu tố tổng hợp như khả năng quản lý các nguồn lực, năng suất làm việc, tính năng động của các nhân viên, lãi suất của công ty, các quy định kích thích cạnh tranh, khả năng hoàn thành kế hoạch, uy tín của công ty. Tất cả các yếu tố kể trên tạo thành những nét đặc trưng riêng của doanh nghiệp, gọi là văn hoá doanh nghiệp.
Cũng như văn hoá, Văn hoá doanh nghiệp đã được định nghĩa như sau : Theo nhà kinh tế học Edward Taylor : “Văn hoá là tổng thể các truyền thống của các cấu trúc và các bí quyết kinh doanh xác lập quy tắc ứng xử nội tại, gắn bó các thành viên với nhau trong một doanh nghiệp. Nó bao gồm toàn bộ phương thức tiến hành kinh doanh, quản lý kinh doanh, dàm phán với đối tác, giải quyết các nhiệm vụ xuất hiện trong 12 quá trình kinh doanh như tổ chức doanh nghiệp, hình thành quan hệ giữa người sử dụng lao động với người lao động trong doanh nghiệp”. Theo Akihiko Urata, chuyên viên kinh tế công ty TNHH dịch vụ phát triển Nhật bản: “Văn hoá doanh nghiệp có thể dược hiểu như nét đăc trưng của giá trị văn hoá, hành vi ứng xử dựa trên một mục tiêu nào đó mà các thành viên cùng chia sẻ và giữ gìn. Nó có thể được coi như những tiêu chuẩn và cách ứng xử phổ biến của doanh nghiệp đó”.
Thạc sĩ Phạm Văn Đạt đã phát biểu tại hội thảo văn hoá doanh nghiệp Việt Nam năm 2003: “Văn hoá doanh nghiệp bao gồm: Văn hoá dân tộc (VHDT) + Văn hoá kinh doanh (VHKD) + Văn hoá ngành nghề (VHNN) +Đặc thù của doanh nghiệp (ĐTDN)”.2 Văn hoá doanh nghiệp - từ bề mặt đến tầng sâu Văn hoá doanh nghiệp là hệ thống giá trị tinh thần, là cái hồn của doanh nghiệp, vậy phải chǎng nó là vô hình, chỉ có thể cảm nhận chứ không có biểu hiện cụ thể ? Theo quan điểm một số nhà kinh doanh, văn hoá doanh nghiệp vừa hữu hình vừa vô hình. Nó có thể được thể hiện qua một sản phẩm hay dịch vụ cụ thể nhưng cũng có thể chỉ là cảm nhận rất chủ quan của một khách hàng hay cộng đồng kinh doanh đối với doanh nghiệp. Cũng có ý kiến cho rằng văn hoá doanh nghiệp không phải là cái gì vô hình, ngược lại, thể hiện rõ trong lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp: trong mọi hành vi kinh doanh, giao tiếp của công nhân, cán bộ trong doanh nghiệp (kể cả trong nội bộ doanh nghiệp và với đối tác bên ngoài doanh nghiệp) và trong các hàng hóa và dịch vụ của doanh nghiệp (từ mẫu mã, kiểu đáng đến nội dung và chất lượng). Đi sâu phân tích các biểu hiện của văn hoá doanh nghiệp thì văn hoá doanh nghiệp có sáu biểu hiện nằm trong một cấu trúc ba tầng, đi từ bề mặt cho đến chiều sâu.
Cụ thể: - Tầng bề mặt : Những quá trình và cấu trúc hữu hình của doanh nghiệp. 13 Bao gồm tất cả những hiện tượng mà một người nhìn, nghe và cảm thấy khi tiếp xúc với một tổ chức có nền văn hoá xa lạ như: ngôn ngữ, công nghệ, sản phẩm, phong cách của tổ chức đó thể hiện qua cách ăn mặc, cách biểu lộ cảm xúc của nhân viên, những câu chuyện và những huyền thoại về tổ chức, các buổi lễ kỉ niệm hàng năm. Lớp thứ nhất này cũng bao gồm cả hành vi ứng xử thường thấy của nhân viên và các nhóm làm việc trong tổ chức. Đặc trưng cơ bản của lớp văn hoá này là rất dễ nhận thấy nhưng lại rất khó giải đoán được ý nghĩa đích thực, cũng giống như đối với những Kim tự tháp của người Ai Cập cổ và người Maya, là người đứng ngoài quan sát chúng ta chỉ có thể nhận ra chúng đều là những Kim tự tháp có hình dạng giống nhau, chứ không hiểu được ý nghĩa bên trong khác nhau của chúng: đối với người Ai cập cổ thì Kim tự tháp là lăng mộ của các vị vua Pharaon; trong khi đối với người Maya thì Kim tự tháp lại là vừa là lăng mộ vừa là chốn đền thờ linh thiêng.
Nói cách khác, người quan sát có thể mô tả những gì họ nhìn thấy và cảm thấy khi bước chân vào một doanh nghiệp nhưng lại không hiểu được ý nghĩa thực sự ẩn sau nó (chính là lớp văn hoá thứ ba). Để hiểu được ý nghĩa đó họ phải thực sự hoà nhập vào cuộc sống trong doanh nghiệp một thời gian đủ dài và cách tốt nhất là tìm hiểu những giá trị, thông lệ và quy tắc được thừa nhận trong doanh nghiệp, vốn là kim chỉ nam cho hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp đó. Trên cơ sở đó, có thể chia tầng bề mặt thành các nội dung sau: 1. Cách trang trí doanh nghiệp, đồng phục, các khẩu hiệu, bài ca của doanh nghiệp, tập quán, tôn giáo cũng như các truyền thuyết, giai thoại về các nǎm tháng gian khổ và vinh quang của doanh nghiệp, về nhân vật anh hùng của doanh nghiệp (nhất là hình tượng người thủ lĩnh khởi nghiệp).
Các nếp ứng xử giữa các thành viên trong doanh nghiệp với nhau.