Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề Quản lý là một trong những loại hình lao động quan trọng nhất và lâu đời nhất của con người. Nó “xưa cũ như chính con người vậy”. Quản lý là hoạt động tất yếu nảy sinh khi có lao động chung của nhiều người, cùng theo đuổi một mục đích.
Quản lý là dạng hoạt động đặc thù của con người và là một thuộc tính có trong xã hội ở bất cứ trình độ phát triển nào. Kể từ xã hội nguyên thuỷ, lao động chung nhiều người là săn bắt, hái lượm, cũng đã cần có sự quản lý, cho đến khi nền kinh tế tri thức vẫn cần có sự quản lý. Khi xã hội phát triển, lao động quản lý tách khỏi lao động trực tiếp trở thành nghề quản lý và dần dần hình thành các “lý thuyết quản lý”. Hoạt động quản lý, những vấn đề cốt lõi, chức năng của quản lý đã được đề cập phân tích sâu trong công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài như: F.Taylor (1856-1915) được coi là cha đẻ của thuyết quản lý khoa học đã cho rằng cốt lõi trong quản lý là: “Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hoá và phải quản lý chặt chẽ”.
“Quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng chính xác cái gì cần làm và làm cái gì đó thế nào bằng phương pháp tốt nhất và rẻ tiền nhất”[5, tr. Henri Fayol (1841-1925) thì lại xuất phát từ các loại hình hoạt động quản lý, cho rằng: “Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hoá, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra” [5,tr. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mary Parker Follett (1868-1933) đã có những đóng góp lớn trong thuyết hành vi quản lý, khẳng định: “Quản lý là một quá trình động, liên tục, kế tiếp nhau chứ không tĩnh tại” [5,tr.33] Theo Đại từ điển tiếng Việt, quản lý là “tổ chức, điều khiển, hoạt động của một đơn vị, một cơ quan”, là “trông coi, gìn giữ và theo dõi công việc” [6,tr. Nghĩa Hán Việt của “Quản” là trông coi, gìn giữ theo những yêu cầu nhất định, duy trì sự vật ở trạng thái ổn định; “Lý” là sửa sang, sắp đặt công việc, đổi mới, đưa hệ thống đó có thể phát triển.
Trong “Quản” phải có “Lý”, trong “Lý” phải có “Quản” thì toàn hệ mới đạt thế cân bằng động, tồn tại và phát triển phù hợp trong mối tương tác với các yếu tố bên trong và bên ngoài [5, tr. Theo tác giả Đặng Quốc Bảo “Quản lý là quá trình gây tác động của chủ thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu chung”[1,tr. Theo các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, hoạt động quản lý là “tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [5,tr. Từ những quan niệm trên, ta thấy bản chất chung của khái niệm quản lý là một quá trình chịu tác động có ý thức, có định hướng và có tổ chức của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt được mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất trong điều kiện biến động của môi trường.
Quản lý tồn tại trong mọi quá trình hoạt động của xã hội và là điều kiện để tổ chức xã hội vận hành và phát triển. Trong khái niệm quản lý ta cần chú ý đến các yếu tố sau: - Chủ thể quản lý: Là một cá nhân, một nhóm người hay tổ chức tạo ra những tác động quản lý. Nó trả lời cho câu hỏi: Ai quản lý? - Khách thể quản lý: là đối tượng tiếp nhân các tác động quản lý. Khách thể quản lý có thể là người (trả lời câu hỏi: quản lý ai?), là vật (trả lời câu hỏi: quản lý cái gì?) hoặc sự việc (trả lời câu hỏi: quản lý việc gì?).
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Mục tiêu quản lý: là quỹ đạo đặt ra cho các đối tượng và chủ thể, chính mục tiêu là căn cứ cho chủ thể tạo ra các tác động quản lý. Ngày nay, cùng với những thành tựu khoa học quản lý nói chung và quản lý giáo dục nói riêng, đã có nhiều công trình nghiên cứu về những biện pháp quản lý dạy học của các tác giả, các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý giáo dục như Nguyễn Đức Chính, Đặng Quốc Bảo (2004); Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2003); Trần Khánh Đức (2010). Trong các công trình nghiên cứu khoa học, luân văn, luận án, nhiều cán bộ quản lý trường THPT trong cả nước đã đầu tư nghiên cứu về các biện pháp quản lý nhà trường nhằm nâng cao chất lượng dạy học như: Nguyễn Đức Hải với đề tài “Các biện pháp quản lý nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở trường THPT huyện Sơn Động tỉnh Bắc Giang” (2006); Trần Thị Thanh Mai với đề tài “Biện pháp quản lý dạy học ở trường THPT Trần Phú, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc” (2008); Đỗ Thị Thuý Vinh với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy-học nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường THPT huyện Thuỷ Nguyên thành phố Hải Phòng” (2008). Các công trình nghiên cứu trên đây đạt những thành tựu nhất định về cơ sở lý luận cũng như thực tiễn công tác quản lý nhà trường nói chung, hoạt động dạy học, công tác quản lý hoạt động dạy học nói riêng, các tác giả đã đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của công tác quản lý nhà trường, quản lý hoạt động dạy học.
Tiếp thu các kết quả của các công trình nghiên cứu trước đó, tác giả luận văn tiếp tục nghiên cứu cơ sở lý luận, thực tiễn công tác quản lý hoạt động dạy học ở các Trung tâm GDTX một loại hình cơ sở giáo dục với nhiều đặc thù so với các trường THPT với mục đích đề xuất một số biện pháp quản lý hoạt động dạy học chương trình THPT ở Trung tâm GDTX Ngô Quyền thành phố Hải Phòng nhằm góp phần cải thiện chất luợng giáo dục đào tạo của Trung tâm. Một số khái niệm làm cơ sở nghiên cứu đề tài 1. Quản lý, quản lý giáo dục và quản lý nhà trường 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quản lý Quản lý là một trong những loại hình lao động quan trọng nhất và lâu đời của con người.
Nó phát triển không ngừng theo sự phát triển của xã hội. Quản lý là một cần thiết cho tất cả các lĩnh vực của đời sống con người và là một nhân tố của sự phát triển xã hội. Lý luận về quản lý vì vậy được hình thành và phát triển qua các thời kỳ và trong các lý luận về chính trị, kinh tế xã hội. Tuy nhiên, chỉ mới gần đây người ta mới chú ý đến “chất khoa học” của quá trình quản lý và dần hình thành các “lý thuyết quản lý”.Taylor phát biểu các nguyên lý về quản lý thì quản lý nhanh chóng phát triển thành một ngành khoa học.
Bất cứ một tổ chức, một lĩnh vực nào, từ sự hoạt động của nền kinh tế quốc dân, hoạt động của một doanh nghiệp, một đơn vị hành chính sự nghiệp, đến một tập thể thu nhỏ như tổ sản xuất, tổ chuyên môn, bao giờ cũng có hai phân hệ: người quản lý và đối tượng bị quản lý. Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý tùy thuộc vào các cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu và hoàn cảnh xã hội, kinh tế, chính trị. Có nhiều định nghĩa khác nhau về quản lý, song tựu chung các định nghĩa trên đều thống nhất: Quản lý luôn luôn tồn tại với tu cách là một hệ thống gồm các yếu tố: chủ thể quản lý (người quản lý, tổ chức quản lý); khách thể quản lý (người bị quản lý, đối tượng quản lý) gồm con người, trang thiết bị kỹ thuật, vật nuôi, cây trồng và mục đích hay mục tiêu chung của công tác quản lý do chủ thể quản lý áp đặt hay go yêu cầu khách quan của xã hội hoặc do có sự cam kết, thỏa thuận giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý, từ đó nảy sinh các mối quan hệ tương tác với nhau giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý. Sau khi xem xét, phân tích các khái niệm quản lý của nhiều nhà khoa học, tác giả luận văn hiểu khái niệm về quản lý như sau: Quản lý là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra công việc của các thành viên của một tổ chức nhằm sử dụng các nguồn lực hợp lý để đạt được các mục đích đã định.
Với khái niệm này, về bản chất quá trình quản lý có thể được biểu diễn dưới dạng sơ đồ sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Môi trường bên ngoài Lập kế hoạch Tổ chức Kiểm tra Lãnh đạo Sơ đồ 1.1: Bản chất quá trình quản lý Như vậy, đối với mỗi hệ thống hoạt động, quản lý có thể chia ra 3 nội dung chính: Lập kế hoạch; Tổ chức và lãnh đạo việc thực hiện kế hoạch; Kiểm tra, đánh giá các hoạt động và việc thực hiện các mục tiêu đề ra. Trong những điều kiện cần thiết có thể điều chỉnh lại kế hoạch, hoặc mục tiêu, hoặc các hoạt động cụ thể hoặc đồng thời có thể điều chỉnh cả 2 hoặc 3 thành tố cho phù hợp. Quản lý là sự tác động của chủ thể quản lý lên đối tượng bị quản lý nhằm đạt được mục tiêu đặt ra trong điều kiện biến động của môi trường. Với khái niệm trên, quản lý bao gồm các điều kiện sau: - Phải có một chủ thể quản lý là tác nhân tạo ra các tác động, và một đối tượng bị quản lý phải tiếp nhận các tác động của chủ thể quản lý tạo ra.
Tác động có thể chỉ là một lần mà cũng có thể là liên tục nhiều lần. - Phải có một mục tiêu đặt ra cho cả đối tượng và chủ thể, mục tiêu này là căn cứ để chủ thể tạo ra các tác động. - Chủ thể có thể là một người, nhiều người, một thiết bị. Còn đối tượng có thể là con người (một hoặc nhiều người) hoặc giới vô sinh (máy móc, thiết bị, đất đai, thông tin, hầm mỏ v.v…) hoặc giới sinh vật (vật nuôi, cây trồng).
Chủ thể quản lý Mục tiêu Đối tượng bị quản lý 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.