Chương 1 - CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN KHẢ NĂNG ĐỌC TRUYỆN TRANH CỦA TRẺ 5-6 TUỔI TRONG TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI CÓ CHỦ ĐỀ 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm “Biện pháp” Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa: “Biện pháp là cách làm, cách thức giải quyết một vấn đề cụ thể” [14, 67 ]. Theo tác giả Nguyễn Thị Hòa “Biện pháp là cách làm cụ thể, cách giải quyết một vấn đề cụ thể hay hướng tới giải quyết nhiệm vụ từng phần, cụ thể.
Trong một số trường hợp, biện pháp cũng có thể giải quyết các nhiệm vụ khác nhau như một phương pháp” [4, 32]. Biện pháp là một bộ phận của phương pháp, là yếu tố hợp thành của phương pháp và phụ thuộc vào phương pháp. Tuy nhiên, trên thực tế giáo dục, phương pháp và biện pháp có mối quan hệ mật thiết với nhau đến nỗi khó phân biệt được ranh giới giữa chúng. Trong từng tình huống cụ thể chúng có thể chuyển hóa cho nhau, có lúc phương pháp là con đường độc lập.
Để giải quyết nhiệm vụ giáo dục, có lúc phương pháp chỉ là một biện pháp có tính riêng biệt, còn biện pháp cũng có thể giải quyết được các nhiệm vụ khác nhau như một phương pháp. Khái niệm “Phát triển” Theo từ điển bách khoa toàn thư mở “Phát triển” là quá trình vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn của một sự vật. Quá trình vận động đó diễn ra vừa dần dần, vừa nhảy vọt để đưa tới sự ra đời của cái mới thay thế cái cũ. Sự phát triển là kết quả của quá trình thay đổi dần về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất, quá trình diễn ra theo đường xoắn ốc và hết mỗi chu kỳ sự vật lặp lại dường như sự vật ban đầu nhưng ở mức (cấp độ) cao hơn.
Đối với sự phát triển khả năng đọc truyện tranh của trẻ có thể hiểu là quá trình từ việc trẻ tiếp xúc với truyện tranh, hình thành các yếu tố cơ bản ban đầu của việc đọc, sau quá trình trẻ được hoạt động thường xuyên thì những kiến thức, kĩ năng, thái độ về đọc và đọc truyện tranh dần được hình thành và phát triển [15, 175]. Khái niệm “Khả năng” Theo Đại từ điển Tiếng Việt, “Khả năng là cái có thể xuất hiện trong những điều kiện nhất định. Khả năng cũng là năng lực, tiềm lực của mỗi người” [15, 173]. Theo từ điển tiếng Việt – Hoàng Phê, khả năng là cái có thể xuất hiện, có thể xảy ra trong điều kiện nhất định.
Định nghĩa khác cho thấy “khả năng là cái vốn có về vật chất hoặc tinh thần để có thể làm được việc gì đó” [14, 168]. Các nhà tâm lý học Đức cho rằng, khả năng là một phức hợp những phẩm chất của quá trình hoạt động tâm lý được củng cố tương đối bền vững và ít nhiều khái quát của nhân cách, giúp con người đáp ứng được ở mức độ này hay mức độ khác đối với một hoạt động nhất định. Khả năng với các thành tố của nó là tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, thói quen, tình cảm, ý chí và các thuộc tính tâm lý khác giúp con người tạo nên thành tích hoạt động. Trong quá trình hoạt động, các đặc tính chất lượng của quá trình tâm lý như nhận thức, xúc cảm, ý chí về công việc sẽ dần dần được định hình, củng cố và kết tinh thành năng lực con người.
Khả năng đọc là bao gồm các kĩ năng, kiến thức, thái độ và tiền chất phát triển để đọc. Như vậy, khi nói đến khả năng cũng chính là năng lực, trình độ vốn có của mỗi con người. Năng lực là khả năng của một người để làm được một việc gì đó, để xử lý một tình huống và để thực hiện một nhiệm vụ cụ thể trong một môi trường xác định. Nói cách khác, năng lực là khả năng sử dụng tiềm lực của con người như kiến thức, kỹ năng và các phẩm chất khác để đạt được các mục tiêu cụ thể trong một điều kiện, hoàn cảnh cụ thể.
Năng lực luôn gắn với môi trường làm việc nhất định với một nhiệm vụ nhất định. Vì vậy, khi đánh giá năng lực không nên tách rời khỏi môi trường làm việc và nhiệm vụ phải thực hiện. Khái niệm “Đọc truyện tranh” Trẻ 5 - 6 tuổi đọc truyện tranh theo trí nhớ và đọc theo nội dung bức tranh. Trẻ được nghe người lớn hay cô giáo đọc, trẻ ghi nhớ và thể hiện lại.
Bằng sức mạnh của ngôn ngữ, hình ảnh tác phẩm truyện tranh đã mang trong mình các yếu tố trực quan. Với tư duy trực quan hình tượng chiếm ưu thế, trẻ mẫu giáo có nhiều thuận lợi trong việc lĩnh hội các tác phẩm truyện tranh. Tuy nhiên việc tiếp thu ngôn ngữ qua truyện tranh giúp cho trẻ nhỏ hình dung ra cuộc sống con người và vạn vật trong vũ trụ. Kể chuyện bằng tranh có thể coi là một phương pháp hữu hiệu để giúp trẻ tìm hiểu thế giới, xác lập thái độ thân thiện với thế giới xung quanh.
Có rất nhiều loại truyện tranh như truyện tranh nhiều chữ, truyện tranh ít chữ và loại truyện tranh không có chữ. Trong đề tài này, chúng tôi lựa chọn thể 2 loại truyện tranh ít chữ thường được sử dụng trong chương trình dạy học mầm non nhằm phát triển khả năng đọc cho trẻ 5 - 6 tuổi. Trong khi nghe đọc, kể truyện và xem các bức tranh, trẻ tiếp nhận thế giới hiện thực bằng tai và mắt. Thế giới đó thể hiện trước mắt trẻ đa dạng hơn và đầy đủ các chi tiết cụ thể, giúp khơi gợi những cảm xúc thẩm mỹ, những rung động trong tâm hồn trẻ.
Người ta đã biết đến sự nhạy cảm hứng thú của trẻ trong việc cảm nhận những âm thanh của tác phẩm tạo hình. Cho nên việc phối hợp giữa ngôn ngữ diễn cảm và hình ảnh trong tranh sẽ giúp sự cảm nhận tác phẩm đạt hiệu quả cao. Truyện tranh còn giúp trẻ có thêm những kinh nghiệm sống và mở rộng những kiến thức về xã hội về cuộc sống, về mối quan hệ giữa người với người, người với thiên nhiên.giáo dục trẻ điều hay lẽ phải, cách sống, cách ứng xử. Các nhà khoa học thuộc đại học Thinois của Mỹ đã khẳng định tầm quan trọng của truyện tranh đối với sự phát triển của trẻ trong việc học đọc - viết: “Truyện tranh phức tạp không kém gì các thể loại văn học khác và trẻ em được học rất nhiều từ đó, hoặc ít nhất chúng cũng biết cách học để “đọc” một cuốn sách”.
Trẻ biết nhận các mặt chữ cái và có thể ghép thành từ, có thể “đọc” theo sự hướng dẫn của người lớn từng câu. Khi được làm quen nhiều lần trẻ sẽ ghi nhớ và thuộc từng từ, từng câu trong truyện, mặc dù đa phần trẻ sẽ ghi nhớ, bắt chước một cách máy móc và học “vẹt” nhưng dần dần trẻ sẽ hiểu ra mối liên hệ giữa hình ảnh và lời thoại trong tranh. Đây là điều kiện thuận lợi giúp ngôn ngữ nói của trẻ phát triển phong phú. Bởi vậy, giúp trẻ đọc truyện tranh rất có lợi cho trẻ, đặc biệt là trẻ 5 - 6 tuổi.
Khả năng học đọc của trẻ chính là nền tảng học, cha mẹ và người lớn nên nuôi dưỡng hứng thú đọc của trẻ càng sớm càng tốt, qua đó có thể giúp trẻ hình thành thói quen đọc. Trẻ có năng lực đọc tốt có quan hệ mật thiết với việc học hành sau này của trẻ. Kinh nghiệm đọc của trẻ ngày càng phong phú càng có lợi cho việc học của trẻ sau này. Đọc truyện tranh là quá trình trẻ tự phát hiện ra cách giải mã tổng quát giữa các chữ cái, nhận diện các mặt chữ và từ, phát triển mối quan hệ giữa âm thanh và kí hiệu, mối quan hệ giữa các chữ cái được sắp xếp theo quy tắc để tạo nên từ, hiểu được chức năng của ngôn ngữ viết là truyền đạt thông tin, biết sử dụng các quy ước đọc thông thường, hình thành và phát triển ở trẻ kĩ năng lật, mở sách [23, 84].
Khái niệm “Khả năng đọc truyện tranh” Theo tác giả Đinh Hồng Thái, “Khả năng đọc truyện tranh là quá trình biến đổi những năng lực có liên quan đến việc đọc. Ban đầu sẽ là những biểu hiện về nhận thức hành vi tưởng chừng như không liên quan như trẻ chơi với 3 sách hay muốn người lớn đọc những truyện mà trẻ yêu thích hay trẻ lật những trang truyện và ghép với một câu chuyện trong trí nhớ, sự tưởng tượng của trẻ. Phát triển khả năng đọc truyện tranh cho trẻ là phát triển những khả năng cần thiết như các kiến thức, kĩ năng, thái độ để chuẩn bị cho việc học đọc một cách chính quy” [17, 92]. “Biện pháp phát triển khả năng đọc truyện tranh cho trẻ 5-6 tuổi”.
Biện pháp phát triển khả năng đọc truyện tranh cho trẻ 5-6 tuổi là cách thức tác động sư phạm có mục đích, có kế hoạch của nhà giáo dục nhằm nâng cao việc thực hành, tiếp xúc trực tiếp với truyện tranh và các kĩ năng liên quan tới đọc truyện tranh của trẻ, phát huy tối đa tính tích cực hoạt động thông qua hoạt động cùng nhau giữa cô và trẻ, giữa trẻ với trẻ trong trò các hoạt động, góp phần giúp phát triển ngôn ngữ và đặc biệt là khả năng đọc truyện tranh cho trẻ trong các hoạt động. Như vậy, nhiệm vụ của giáo viên là lựa chọn nội dung và cách thức tổ chức nhằm mục đích nâng cao việc thực hành đọc truyện tranh trong cho trẻ trong các hoạt động một cách khoa học, phù hợp với nhu cầu, hứng thú, khả năng nhận thức của trẻ, tạo điều kiện cho trẻ được tích cực sử dụng các giác quan, các thao tác tư duy, các kỹ năng tham gia vào quá trình chơi (quan sát, so sánh, phân tích, kỹ năng phối hợp nhóm, xử lý tình huống,.), tích cực biểu đạt những suy nghĩ, hiểu biết của bản thân bằng lời nói, hành động, tích cực thực hành đọc truyện tranh vào trong cuộc sống, tạo cơ hội cho trẻ được trực tiếp khám phá hoạt động đọc truyện tranh ở mọi lúc, mọi nơi. Một số đặc điểm tâm sinh lý cơ bản của trẻ 5-6 tuổi 1. Đặc điểm tâm lý của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi * Đặc điểm chú ý của trẻ 5 – 6 tuổi Ở giai đoạn này khả năng phát triển chú ý của trẻ phát triển mạnh mẽ.
Những thay đổi cơ bản của chú ý ở lứa tuổi này là chỗ trẻ bắt đầu biết điều khiển chú ý của mình.