CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NSNN TẠI KBNN 1. Chi ngân sách nhà nước 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. Thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế, xã hội ở mọi quốc gia.
Song quan niệm về ngân sách nhà nước lại chưa thống nhất, người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa về ngân sách nhà nước tùy theo các trường phái và các lĩnh vực nghiên cứu. Các nhà kinh tế Nga quan niệm: Ngân sách nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của quốc gia. Ở Việt Nam Luật NSNN năm 2015 có ghi: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”[19]. Do vậy Ngân sách Nhà nước là công cụ điều hành vĩ mô nền kinh tế của Nhà nước, Nhà nước chỉ có thể thực hiện điều hành nền kinh tế có hiệu quả khi nền tài chính được đảm bảo.
Hoạt động chi ngân sách Nhà nước là một mặt hoạt động của ngân sách Nhà nước. Chi NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp nhằm trang trải cho chi phí bộ máy nhà nước và thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của nhà nước. chi ngân sách Nhà nước phải tuân thủ nguyên tắc chung của quản lý ngân sách Nhà nước. Luật ngân sách Nhà nước quy định: ngân sách Nhà nước được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, có phân công trách nhiệm gắn với quyền hạn, phân cấp quản lý giữa các ngành, các cấp.
Trên cơ sở 5 nguyên tắc chung đó, các quy phạm pháp luật trong các văn bản pháp luật quy định về chi ngân sách Nhà nước còn thể hiện những tư tưởng mang tính chất chỉ đạo của Nhà nước đặt ra phương châm và mục đích của hoạt động chi ngân sách Nhà nước. Các nguyên tắc đó bao gồm: Nguyên tắc cân bằng thu, chi; nguyên tắc chi theo kế hoạch và đúng mục đích; nguyên tắc tăng cường thu và tiết kiệm chi. Nội dung của chi ngân sách nhà nước Chi ngân sách nhà nước bao gồm các khoản chi đầu tư phát triển; chi dự trữ quốc gia; chi thường xuyên; chi trả nợ lãi; chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của pháp luật[19]. Chi thường xuyên NSNN là nhiệm vụ chi của ngân sách nhà nước nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng - an ninh[19].
Kiểm soát chi thường xuyên Ngân sách Nhà nước là quá trình các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi Ngân sách Nhà nước theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu do Nhà nước quy định dựa trên cơ sở những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong từng thời kỳ. Kiểm soát chi thường xuyên NSNN tại KBNN 1. Khái niệm, vai trò, mục tiêu kiểm soát chi thường xuyên NSNN tại KBNN a. Khái niệm Kiểm soát chi nói chung, kiểm soát chi thường xuyên nói riêng qua KBNN là việc KBNN thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do Nhà nước quy định 6 theo những nguyên tắc, hình thức, phương pháp quản lý tài chính trong quá trình thanh toán và chi trả các khoản chi NSNN.
Kiểm soát chi thường xuyên NSNN có một số đặc điểm như sau: Một là, kiểm soát chi thường xuyên gắn liền với những khoản chi thường xuyên nên phần lớn công tác kiểm soát chi diễn ra đều đặn trong năm, ít có tính thời vụ, ngoại trừ những khoản chi mua sắm tài sản, sửa chữa lớn tài sản cố định. Hai là, kiểm soát chi thường xuyên diễn ra trên nhiều lĩnh vực và rất nhiều nội dung nên rất đa dạng và phức tạp. Chính vì thế, những quy định trong kiểm soát chi thường xuyên cũng hết sức phong phú, với từng lĩnh vực chi có những quy định riêng, từng nội dung, từng tính chất nguồn kinh phí cũng có những tiêu chuẩn, định mức riêng. Ba là, kiểm soát chi thường xuyên bị áp lực lớn về mặt thời gian vì phần lớn những khoản chi thường xuyên đều mang tính cấp thiết như: chi về tiền lương, tiền công, học bổng.
gắn với cuộc sống hàng ngày của cán bộ, công chức, học sinh, sinh viên; các khoản chi về chuyên môn nghiệp vụ nhằm đảm bảo duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy nhà nước nên những khoản chi này cũng đòi hỏi phải được giải quyết nhanh chóng. Bên cạnh đó, tất cả các đơn vị thụ hưởng NSNN đều có tâm lý muốn giải quyết kinh phí trong những ngày đầu tháng làm cho cơ quan kiểm soát chi là KBNN luôn gặp áp lực về thời gian trong những ngày đầu tháng. Bốn là, Kiểm soát chi thường xuyên thường phải kiểm soát những khoản chi nhỏ, vì vậy cơ sở để kiểm soát chi để chứng minh cho những nghiệp vụ kinh tế đã phát sinh, thường không đầy đủ, không rõ ràng, thiếu tính pháp lý. gây rất nhiều khó khăn cho cán bộ kiểm soát chi, đồng thời cũng rất khó để có thể đưa ra những quy định bao quát hết những khoản chi này trong công tác kiểm soát chi.
Vai trò của KBNN trong công tác kiểm soát chi NSNN KBNN là một tổ chức thuộc Bộ tài chính thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về quỹ NSNN, KBNN được tổ chức theo nguyên tắc tập trung theo ngành dọc, hoạt động thống nhất từ trung ương đến địa phương và bao gồm 3 cấp từ trung ương đến huyện. Quản lý cấp phát và thanh toán các khoản chi NSNN là trách nhiệm của các ngành, các cấp, các cơ quan, đơn vị liên quan đến việc quản lý và sử dụng NSNN, từ khâu lập, phân bổ, cấp phát, thanh toán đến quyết định chi tiêu NSNN, trong đó hệ thống KBNN giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Tại điều 56 Luật NSNN đã sửa đổi quy định: “Căn cứ vào dự toán NSNN được giao và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ thủ trưởng đơn vị sử dụng ngân sách quyết định chi gửi KBNN để thực hiện. Kho bạc Nhà nước kiểm tra tính hợp pháp của các tài liệu cần thiết theo quy định của pháp luật và thực hiện chi ngân sách khi có đủ các điều kiện quy định tại khoản 2 Điều 12 của Luật này”[19].
Bộ trưởng Bộ Tài chính hướng dẫn cụ thể phương thức thanh toán phù hợp với điều kiện thực tế, đồng thời tại điểm 1 điều 39 Nghị định 163/2016/NĐ-CP cũng quy định “Các đơn vị sử dụng ngân sách và các tổ chức được ngân sách hỗ trợ thường xuyên phải mở tài khoản tại KBNN, chịu sự kiểm tra, kiểm soát của cơ quan tài chính và KBNN trong quá trình thanh toán, sử dụng kinh phí. Như vậy, KBNN là khâu kiểm soát cuối cùng được Nhà nước giao nhiệm vụ kiểm soát trước khi đồng vốn của Nhà nước ra khỏi quỹ NSNN. Trong quá trình kiểm tra, nếu phát hiện thấy đơn vị, tổ chức kinh tế hay cơ quan nhà nước sử dụng kinh phí ngân sách cấp không đúng mục đích, không có hiệu quả hoặc không đúng chế độ nhà nước, thì KBNN sẽ từ chối cấp phát, thanh toán. Như vậy, trong quá trình cấp phát, thanh toán, KBNN không thụ động thực hiện theo các lệnh của cơ quan tài chính, đơn vị thụ hưởng ngân sách một cách đơn thuần, mà hoạt động tương đối độc lập và có sự tác động trở lại đối với các cơ quan, đơn vị đó.
Thông qua đó, 8 KBNN đảm bảo quá trình quản lý, sử dụng công quỹ quốc gia được chặt chẽ, đặc biệt là việc mua sắm, xây dựng, sửa chữa,. Vì vậy, không những hạn chế được tình trạng lãng phí, thất thoát, tiêu cực, mà còn đảm bảo cho việc sử dụng NSNN đúng mục đích, hợp pháp, tiết kiệm và có hiệu quả. Đồng thời, góp phần kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng tiền mặt trong thanh toán, đảm bảo sự ổn định lưu thông tiền tệ. Thông qua việc cấp phát, thanh toán các khoản chi NSNN tại KBNN, KBNN còn tiến hành tổng hợp, phân tích, đánh giá tình hình chi NSNN qua KBNN theo từng địa bàn, từng cấp ngân sách và từng loại chi chủ yếu.
Rút ra những kết quả đã đạt được, những tồn tại và nguyên nhân. Từ đó, cùng với các cơ quan hữu quan nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế thanh toán, chi trả và kiểm soát chi NSNN qua KBNN. Mục tiêu kiểm soát chi thường xuyên NSNNN tại KBNN Trong điều kiện hiện nay, khi khả năng của NSNN còn hạn hẹp mà nhu cầu chi phát triển kinh tế xã hội ngày càng tăng thì việc kiểm soát chặt chẽ các khoản chi ngân sách thực sự là mối quan tâm hàng đầu của nhà nước, các ngành và các cấp. Do các đơn vị thụ hưởng NSNN thường có tư tưởng tìm mọi cách để sử dụng hết số kinh phí đã được cấp, không quan tâm tới việc chấp hành đúng mục đích, đối tượng và dự toán được duyệt vì vậy mục tiêu chính của kiểm soát chi NSNN là đảm bảo mọi khoản chi của NSNN phải được chi đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả, quy trình, thủ tục nhanh gọn đáp ứng kịp thời nhu cầu thanh toán của đơn vị sử dụng ngân sách để đảm bảo hoạt động của đơn vị.
Nội dung của kiểm soát chi thường xuyên NSNN tại KBNN a. Nguyên tắc kiểm soát chi thường xuyên qua Kho bạc nhà nước Kể từ khi Luật Ngân sách ra đời, vai trò của KBNN trong quản lý kiểm soát chi NSNN cũng thay đổi từ trạng thái chấp hành ngân sách sang trạng 9 thái quản lý chi ngân sách, và được thể hiện rõ nét nhất ở 4 nguyên tắc kiểm soát các khoản chi NSNN cơ bản: Một là, tất cả các khoản chi NSNN phải được kiểm tra, kiểm soát trong quá trình chi trả, thanh toán. Các khoản chi phải có trong dự toán được giao, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức do cấp có thẩm quyền quy định và được thủ trưởng đơn vị sử dụng NSNN hoặc người được ủy quyền quyết định chi. Hai là, mọi khoản chi NSNN được hạch toán bằng đồng Việt Nam theo niên độ ngân sách, cấp ngân sách, mục lục NSNN.