phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về công tác quản lý chi NSNN cấp quận Chƣơng 2: Thực trạng công tác quản lý chi NSNN quận Dƣơng Kinh, thành phố Hải Phòng Chƣơng 3: Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý chi NSNN tại quận Dƣơng Kinh, thành phố Hải Phòng 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CÔNG TÁC QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP QUẬN. Tổng quan về ngân sách nhà nƣớc Ngân sách nhà nƣớc là một phạm trù mang tính chất lịch sử, nó phản ánh những mặt nhất định của quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội và đƣợc sử dụng nhƣ một công cụ để nhà nƣớc thực hiện các chức năng của mình. Điều này c ng có nghĩa là sự ra đời của ngân sách nhà nƣớc gắn liền với sự ra đời và quyết định sự tồn tại của một thể chế nhà nƣớc. Ngân sách nhà nƣớc là tổng thể những mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nƣớc và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nƣớc huy động vốn và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc đối với mọi hoạt động.
[9, trg 85] Kh i ni , i , ai r a ng n h nh n 1. Khái niệm về ngân sách nhà nước Thuật ngữ "NSNN " có từ lâu và ngày nay đƣợc dùng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội và đƣợc diễn đạt dƣới nhiều góc độ khác nhau. Song quan niệm NSNN đƣợc bao quát nhất cả về lý luận và thực tiễn của nƣớc ta hiện nay là: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc trong dự toán đã đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc. Đặc điểm về ngân sách nhà nước Thứ nhất, các hoạt động thu, chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực kinh tế - chính trị của Nhà nƣớc và việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Thứ hai, các hoạt động thu, chi NSNN đều đƣợc tiến hành dựa trên cơ sở những văn bản luật nhất định. Các luật lệ này bao gồm: luật thuế; các tiêu chuẩn, định mức thu, chi; các chế độ thu, chế độ chi… Đây là một đặc điểm mang tính khách quan vì NSNN có sự tác động tới mọi chủ thể trong nền kinh tế và có phạm vi hoạt động trên mọi lĩnh vực. 5 Thứ ba, “NSNN đƣợc hình thành từ nguồn tài chính chủ yếu là giá trị thặng dƣ của sản phẩm xã hội, thông qua quá trình phân phối lại”[2, trg 85] Thứ tƣ, các hoạt động thu, chi NSNN chứa đựng trong nó các mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nƣớc và các chủ thể khác trong nền kinh tế, gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ ngân sách. Thứ năm, hoạt động thu, chi của NSNN đƣợc thực hiện chủ yếu theo nguyên tắc hoàn trả không trực tiếp.
Nhà nƣớc không mắc nợ khi thu và không đƣợc hoàn trả khi chi (trừ các khoản ngân sách cho vay). Thứ sáu, NSNN c ng có những đặc điểm nhƣ các quỹ tiền tệ khác nhƣng có n t khác biệt: đƣợc chia thành nhiều quỹ nhỏ có tác dụng riêng, sau đó mới đƣợc chi dùng cho các mục đích đã định. Vai trò của ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nƣớc có vai trò là một công cụ tài chính vĩ mô sắc b n, nhạy cảm hiệu quả để Nhà nƣớc can thiệp điều chỉnh nền kinh tế và đảm bảo chức năng nhà nƣớc; an ninh, quốc phòng; đảm bảo thúc đẩy phát triển, ổn định kinh tế - xã hội, hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, chi trả nợ của nhà nƣớc, viện trợ các khoản chi phí khác theo quy định của pháp luật; bù đắp những khiếm khuyết thị trƣờng, công bằng xã hội và bảo vệ môi trƣờng.[9, trg 85] h ng Ng n h nh n Theo Nghị quyết số 138/HĐBT ngày 26/11/1983 của Hội đồng Bộ trƣởng, phân loại hệ thống ngân sách bao gồm: - Ngân sách trung ƣơng - Ngân sách tỉnh, thành phố - Ngân sách quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh - Ngân sách cấp xã, phƣờng, thị trấn. Hệ thống ngân sách nhà nƣớc Việt Nam đƣợc tổ chức và quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung và dân chủ.
6 Cơ cấu tổ chức của hệ thống Ngân sách nhà nƣớc ta có thể mô tả theo sơ đồ sau: Ngân sách Ngân sách nhà nƣớc Trung ƣơng Ngân sách Ngân sách địa phƣơng cấp thành phố Ngân sách cấp quận Ngân sách phƣờng Sơ đồ. : Hệ thống Ngân sách nhà nƣớc Việt Nam. Chi ngân sách nhà nƣớc Kh i ni , i , ai r n i dung hi Ng n h nh n 1. Khái niệm “Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc theo những nguyên tắc nhất định.
Chi NSNN là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã đƣợc tập trung vào NSNN và đƣa chúng đến mục đích sử dụng. Vì thế, chi NSNN là những việc cụ thể không chỉ dừng lại trên các định hƣớng mà phải phân bổ cho từng mục tiêu, từng hoạt động và từng công việc thuộc chức năng của Nhà nƣớc”. Đặc điểm - Thứ nhất, chi NSNN gắn với bộ máy Nhà nƣớc và những nhiệm vụ kinh tế chính trị, xã hội mà Nhà nƣớc đảm đƣơng trong từng thời kỳ. - Thứ hai, “Chi NSNN gắn với quyền lực của Nhà nƣớc.
Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất quyết định qui mô, nội dung, cơ cấu chi NSNN và phân bổ vốn 7 NSNN cho các mục tiêu quan trọng nhất, bởi vì Quốc hội là cơ quan quyết định các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của quốc gia. Chính phủ là cơ quan hành pháp, có nhiệm vụ quản lý, điều hành các khoản chi NSNN”. [14, trg 86] - Thứ ba, tính hiệu quả chi NSNN khác với hiệu quả sử dụng vốn của các doanh nghiệp, nó đƣợc xem x t trên tầm vĩ mô và là hiệu quả kinh tế, xã hội, anh ninh, quốc phòng…dựa vào việc hoàn thành các mục tiêu kinh tế, xã hội, anh ninh, quốc phòng…mà các khoản chi NSNN đảm nhận. - Thứ tƣ, chi NSNN là những khoản chi không hoàn trả trực tiếp.
Các khoản chi cấp phát từ NSNN cho các ngành, các cấp, cho các hoạt động văn hóa, xã hội, giúp đỡ ngƣời nghèo. Không phải hoàn lại cho nhà nƣớc. Đặc điểm này giúp phân biệt các khoản chi NSNN với các khoản tín dụng. Tuy nhiên, NSNN c ng có những khoản chi cho việc thực hiện chƣơng trình mục tiêu mà thực chất là cho vay ƣu đãi có hoàn trả gốc với lãi suất rất thấp hoặc không có lãi (chi giải quyết việc làm, xóa đói giảm nghèo…) - Thứ năm, chi NSNN là một bộ phận cấu thành luồng vận động tiền tệ và nó gắn liền với sự vận động của các phạm trù giá trị khác nhƣ giá cả, tiền lƣơng, tín dụng, thuế, tỉ giá hối đoái… 1.
Vai trò - Thứ nhất, điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy phát triển kinh tế. Ngân sách quốc gia là công cụ định hƣớng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất kinh doanh và chống độc quyền. Trƣớc hết, Chính phủ sẽ hƣớng hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế đi vào quỹ đạo mà Chính phủ đã hoạch định để hình thành cơ cấu kinh tế tối ƣu, tạo điều kiện cho nền kinh tế phát triển ổn định và bền vững. Thông qua hoạt động chi NSNN, Nhà nƣớc sẽ cung cấp kinh phí đầu tƣ cho cơ sở kết cấu hạ tầng, hình thành các doanh nghiệp thuộc các ngành then chốt trên cơ sở đó tạo môi trƣờng và điều kiện thuận lợi cho sự ra đời và phát triển các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế.
- Thứ hai, giải quyết các vấn đề xã hội: Chính sách ngân sách, cụ thể là chính sách thuế và chính sách chi ngân sách, góp phần làm giảm bớt sự chênh lệch quá lớn về thu nhập và tiền lƣơng giữa những ngƣời làm việc trong khu vực sản xuất 8 kinh doanh, khu vực hành chính, sự nghiệp, an ninh, quốc phòng; giữa những ngƣời sống ở thành thị, nông thôn, miền núi, hải đảo nhằm ổn định đời sống của các tầng lớp dân cƣ. Nhà nƣớc trợ giúp trực tiếp giành cho những ngƣời có thu nhập thấp hay có hoàn cảnh đặc biệt nhƣ chi về trợ cấp xã hội, trợ cấp gián tiếp dƣới hình thức trợ giá cho các mặt hàng thiết yếu, các khoản chi phí để thực hiện chính sách dân số, chính sách việc làm, chống mù chữ…. Thứ ba, góp phần ổn định thị trƣờng chống lạm phát. Đối với thị trƣờng hàng hóa, hoạt động điều tiết của Chính phủ đƣợc thực hiện thông qua việc sử dụng các quỹ dự trữ của Nhà nƣớc (bằng tiền, bằng ngoại tệ, các loại hàng hóa, vật tƣ chiến lƣợc.) đƣợc hình thành từ nguồn thu của NSNN.
Đối với thị trƣờng tiền tệ, thị trƣờng vốn, thị trƣờng sức lao động…hoạt động điều tiết của Chính phủ thông qua việc thực hiện một cách đồng bộ giữa các công cụ tài chính, tiền tệ giá cả…trong đó công cụ ngân sách với các biện pháp nhƣ phát hành công trái, chi trả nợ, các biện pháp chi tiêu dùng của Chính phủ cho toàn xã hội, đào tạo… Còn khi có lạm phát xảy ra, giá cả hàng hóa tăng lên do cung mất cân đối (cung nhỏ hơn cầu), Chính phủ có thể sử dụng biện pháp thuế nhƣ tăng thuế tiêu dùng giảm thuế đối với đầu tƣ và thắt chặt chi tiêu của NSNN, nhất là các khoản chi cho tiêu dùng để nâng đỡ cung và giảm bớt cầu. Thứ tƣ, tăng cƣờng hiệu quả quản lý, thi hành của bộ máy nhà nƣớc, bảo vệ đất nƣớc và giữ gìn an ninh. NSNN là công cụ tài chính quan trọng nhất để cung ứng nguồn tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nƣớc từ trung ƣơng đến xã, phƣờng ở nƣớc ta, nguồn NSNN hầu nhƣ là nguồn duy nhất để phục vụ cho các hoạt động của bộ máy nhà nƣớc đến các cơ quan quyền lực,cơ quan hành chính Nhà nƣớc đến các cơ quan tƣ pháp. NSNN còn cung ứng nguồn tài chính cho Đảng cộng sản lãnh đạo hoạt động, tài trợ cho các tổ chức xã hội mà nguồn tài chính của các tổ chức này không đảm bảo.
Nhƣ vậy chi NSNN có vai trò quan trọng trong việc quản lý và duy trì hệ thống chính trị của nƣớc ta.